Bulan sa Disiyembre sa 191....
Ang adlaw nagmay-ong lamang; ang dagat malinaw; ang hangin sa
kabuntagon mabugnaw; nagtutaligsik....
Apán ang kamamohoan, tungud sa struggle for life [16] walá makaalinggat
sa mamingaw'ng talan-awon sa kabuntagon. Sayó pa, nanagkaligo na sa
singót, lapoy na ang lawas.
Nagakagintan sa Sidlakán ang Adlaw, nagadugang ang kasamok sa
dunggoanan sa Sugbo. Ang muelle napuno sa mga dagku'ng bapor nga
nagaluwa'g nanagkalainlain'g butáng: ang ubán gumigikán na, ubán maó
pa'y pagdunggo. Ug ang makalolooy'ng mamomoo, ubán walá'y tingog ug
ubán nanagsaloma.
Sa kalít lamang, ang mga nanaghaw-as ug bugás nga giluwan sa usá ka
bapor, nangundang sa buhat: walá mamas-an, ug usá ka tawo, si Lucas,
nasuko'g maayo, miharang sa usá ka ingles nga naminghoy:
--Dili kamí mobuhat, dili ko pabuhaton ang ako'ng mga sakop. Sabut
nato nga kamó ang magpakaon sa mga tawo ug karón anhá ninyo isukad
ang kan-on ug ang sud-an sa ila'ng mga kalo. ¿Unsa, babuy ang mga
mamomoo? Usá ka tawo karón'g buntag, walá'y salá, tungud lamang kay
hisaphiran ikaw, imo'ng gisagpa. ¿Matarung kaná'ng imo'ng buhat? Sulayi
akó pagsagpa, sulayí....
Ang mga tawo ingo'g hipanghiyawaán: nanagsinggit sa kalagot. Lain
ang mosiyagit nga padagmalan kadto'ng ingles, lain ang motiyabaw nga
ipahulog sa dagat; apan si Lucas mibalilikid sa mga mamomoo:
--Ayaw kamó paghilabút; hilom kamó.
Dili kapugngan ang mga tawo. Nanagsiyagit sa kalagot. Buut modasmag
sa ingles, kon walá pa ang mga polís nga nangabut ug nagaiway niadto
daghan'g mga lawas nga nanagdinut-anay.
--Dilí na kamí mobuhat--nadungóg ang usá ka tingog--mangayo kamí nga
ang suhol namo ipaigo sa amo'ng kahago ug nga kamí isipon na'ng tawo,
dili dagmalan, dili tampalasan, ug dili balikason ang amo'ng mga
ginikanan nga atua na sa lubnganan.
Nagakagiluyang na lamang. Ang ingles nahanaw ug si Lucas gipanag-alsa
sa mga tawo, giilá nga maó'y pangulo sa aklas. Nasigdalagan padulong
sa ubán'g bapor, arón pagsugyot ug pagsabut sa ubán nga mangaklas.
Tunga sa takna kutob niadto'ng paghitabo, walá na'y tawo nga nagbuhat,
lakíp sa mga bodega. Nanagbarag-barag na lamang sa dunggoanan, samtang
ang mga polís ug mga kostable nagabantay nga walá'y dagmalan ug walá'y
buluhatán'g among-amongan.
Sa usá ka dapít, nahipadulong si Lucas, miduol sa usá ka pundok sa
mga mamomoo nga gikapangasab-an sa usá ka pilipinhon nga nagkanayón:
--Pulós lamang kamó binuang.... ¿Unsa'y inyo'ng makuha niana'ng inyo
karón'g gihimo? Kitá'ng mga bisaya, ang ato'ng binuang, sa lawas ta
pauli. Kamó, kay kabús, magaantus. ¿Inyohon na lamang ang tanán'g kapín
sa patigayon sa dato? Labón kon walá na kamó'y makaon, paopoy-opoy
kamó'g pangayo'g pasaylo ug mamalik sa buhat. Ako pa kamo'ng mga saóp,
gipanghampak ko na kamó'ng tanán.
Ang tubág niadto'ng kasabaa, maó ang dili maisip nga komo nga nagdungan
pagdapat sa lawas niadto'ng tawo.
Sa pag-abut ni Lucas, nahunong ang kagubut ug tanán naniyagit:
--¡Mabuhi si Lucas!....
Kadto'ng tawo nga nabun-og dili si kinsa. Maó si Marcos, igsoon ni
Lucas, nga didto sa Leyte, dato na karón, midunggo niadto'ng buntaga,
nagadalá'g daghan'g lanot, ug nangisog batok sa mga mamomoo nga
nangaklas sa paghaw-as sa lanot, kay nangayo nga dungagan ang suhol.
Si Lucas walá na makaila; si Marcos walá na usáb kang Lucas. Ug sa
kapungót ni Marcos sa pagdagmal kaniya, si Lucas nga nahiduol ug
giiwayan sa mga mamomoo, giduol ug gisumbag, gani kay nakabantay,
nadakóp ang bukton'g-toó ni Marcos ug gilubag ni Lucas, busa si Marcos
mitiyabaw, namalikas ug dagku'ng balikas batok sa mga mamomoo....
Ang mga kostable nanghidagok. Si Lucas, kay maó'y hiabtan nga naglubag
sa bukton ni Marcos, maó ang gidakóp, bisan daghan ang naningog nga
nanagáng lamang si Lucas.
Ania na kitá sa atubangan sa Piskal. Dirí nagbaróg si Lucas,
binantaya'g kostable, ug didto si Marcos, naglingkod, nagapangusmo,
milagóm ang nawóng ug nagapanghimaraot....
Nangotana ang Piskal, giatubáng si Marcos:
--Ikaw, ginoo, ¿kinsa'y ngalan mo?
--Marcos Rivera, kon aduna'y isugo,--mitubág si Marcos.
--¿Ha? Akó....--mituwáw si Lucas; apan gital-opan sa kostable'ng
nagbantay, ang iya'ng baba, nunot ang pag-ingón:
--¡Hilom, walá'y batasan! Ayaw pagsulti, kon dilí ka pangotan-on.
--Ikaw,--miatubáng ang Piskal kang Lucas--¿kinsa'y ngalan mo?
--Lucas Rivera, ginoo....
Pisak ug tanán'g walá'y labut, nanghikugáng: Rivera ang nagsumbong
ug Rivera ang gisumbong; apan si Marcos ingó'g walá magtagád.
--¿Tagadiín ka?--miusáb pagsukna ang Piskal.
--Taga--dinhi man, taga Lutaw.
Ug si Marcos nahiulpot sa gilingkoran:
--¿Ha? ¿Ikaw diáy? Siyá akó'ng igsoon;--mihana si Marcos
pagtindog--apan walá akó'y igsoon'g buang....
--¡Buang! ¿Akó buang?--mitingog si Lucas.
--¡Oo, buang!--gisinggit ni Marcos ang iya'ng tingog.
Walá na motubág si Lucas. Mga dagku'ng toló sa luha nanaligdig sa
iya'ng mga matá, miduko ug natag-as ang pangginhawa. Ang iya'ng
kasingkasing ingo'g gilagbasan niadto'ng mga pulonga, samtang si
Marcos nagapadayon pagpangyamyam:
--Walá ako'y igsoon'g nagaubán-ubán sa mga mamomoo niana'ng ila'ng
mga binuang...
¡Binuang! Maó kaná ingalan sa mga dato sa buhat sa kabus nga mangita
sa katungud ug sa katarungan. ¡Walá'y igsoon! Oo, walá'y igsoon'g
kabús ang dato... ¡Walá'y igsoon! Makapaubos sa iya'ng kahimtang,
makabulíng sa dungog niya.... Ang kubal sa kamót sa kabus, malaw-ay
nga tan-awon sa mga matá sa adunahan....
Ug ikaw, kabus nga mamomoo, ¿ngano man usáb nga manglugos ka sa
panigsoon sa dato? Buhata ang ipabuhat niya, tumana ang iyang sugo
ug pauli sa imo'ng payág sa takna sa pahulay....
Ang tawo'ng walá'y sapí,
recibido lamang ug estimado,
kon aduna kaniya'y isugo....