Σκέψου· πότε νομίζεις ότι έκαστον απ' αυτά μας ωφελεί και πότε μας
βλάπτει; Όταν βέβαια γίνεται ορθή χρήσις μας ωφελούν, όταν δε όχι μας
βλάπτουν;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ακόμη δε και όσα αναφέρονται εις την ψυχήν ας σκεφθώμεν· δεν είναι η
σωφροσύνη και δικαιοσύνη και ανδρεία και ευμάθεια και μνήμη και
μεγαλοπρέπεια και όλα τα τοιαύτα;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Σκέψου τόρα· ποία εκ τούτων σου φαίνονται ότι δεν είναι επιστήμη,
αλλ' άλλο τι εκτός της επιστήμης, εάν άλλοτε μεν βλάπτουν, άλλοτε δε
ωφελούν; παραδείγματος χάριν η ανδρεία, εάν δεν υπάρχη φρόνησις, δεν
είναι ανδρεία παρά κάπποιο θάρρος, και όταν θαρρή χωρίς σκέψιν (είναι
παράλογος), ο άνθρωπος βλάπτεται, όταν δε είναι με νουν (λογική),
ωφελείται;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Βεβαίως και η σωφροσύνη και η ευμάθεια, όταν είναι λογικαί, και τα
μανθανόμενα και τα καταρτυόμενα (και τα μορφωτικά εν γένει), είναι
ωφέλιμα, τα παράλογα δε είναι βλαβερά;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Όλα λοιπόν ομού της ψυχής τα επιχειρήματα (πράξεις) και τολμήματα, εν
όσω μεν προηγείται η φρόνησις, καταλήγουν εις επιτυχίαν (είναι ευτυχή
εις το τέλος), όταν όμως προηγήται αφροσύνη (παραλογισμός),
καταλήγουν εις το αντίθετον (είναι δυστυχή);
Μένων
Είναι φανερόν.
Σωκράτης
Εάν λοιπόν υπάρχη κάποια αρετή εις όσα αναφέρονται εις την ψυχήν και
είναι ανάγκη αυτή να είναι ωφέλιμος (χρήσιμος), πρέπει αυτή να είναι
φρόνησις, αφού βέβαια όσα ανάγονται εις την ψυχήν αυτά καθ' εαυτά δεν
είναι ούτ' ωφέλιμα ούτε βλαβερά, και αφού συμβή μόνον φρόνησις ή
αφροσύνη γίνονται βλαβερά ή ωφέλιμα· επομένως σύμφωνα προς αυτά, εάν
είναι ωφέλιμος η αρετή, πρέπει να είναι φρόνησις.
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Και ως προς τα άλλα βεβαίως, τα οποία τόρα δα ελέγομεν π. χ. τον
πλούτον και τα τοιαύτα, ότι είναι άλλοτε μεν αγαθά, άλλοτε δε
βλαβερά, δεν είναι άρα γε, όπως και πρότερον συμβαίνει με την ψυχήν —
όταν δηλονότι προηγείτο η φρόνησις έκανε ωφέλιμα τα της ψυχής, όταν
δε η αφροσύνη βλαβερά — έτσι και δι' αυτά, όταν ορθώς τα
μεταχειρίζεται και προηγήται (η φρόνησις), να τα καθιστά ωφέλιμα,
όταν δε μη ορθώς, βλαβερά;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ορθώς βεβαίως προηγείται η μετά φρονήσεως, εσφαλμένως δε η άνευ
φρονήσεως;
Μένων
Έτσι είναι.
Σωκράτης
Εν συντόμω λοιπόν δυνάμεθα να είπωμεν περί όλων, ότι διά τον άνθρωπον
τα πάντα εξαρτώνται από την ψυχήν (όλα έχουν κρεμασθή εις την ψυχήν),
όλα δε τα της ψυχής εις την φρόνησιν, εάν βέβαια πρέπει να είναι
αγαθά· και συμφώνως προς ταύτα φρόνησις ήθελεν είσθαι το ωφέλιμον·
λέγομεν δε ότι η αρετή είναι ωφέλιμος;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Λέγομεν λοιπόν ότι σύμπασα η αρετή ή έν μέρος αυτής είναι φρόνησις;
Μένων
Μου φαίνεται ότι καλώς λέγονται τα λεγόμενα, Σωκράτη.
Σωκράτης
Εάν δε πράγματι αυτά είναι έτσι, δεν θα υπήρχον εκ φύσεως οι
ενάρετοι.
Μένων
Δεν μου φαίνεται να υπάρχουν εκ φύσεως οι ενάρετοι.
Σωκράτης
Ειμπορεί δε και τούτο ακόμη να λεχθή· εάν μεταξύ μας εκείνοι οι οποίοι
θα εγνώριζον τους εκ φύσεως αγαθούς νέους, τους οποίους
παραλαμβάνοντες, αφού μας τους έδειχναν, θα τους εφυλάττομεν μέσα εις
ακρόπολιν, πολύ περισσότερον λογαριάζοντες (εκτιμώντες) αυτούς παρά
τον χρυσόν, διά να μη τους διαφθείρη κανείς, και μόλις εγίνοντο
ενήλικοι, να καθίσταντο χρήσιμοι εις τας πόλεις.
Μένων
Βεβαίως θα ήτο πρέπον, Σωκράτη.
Σωκράτης
Αφού λοιπόν οι ενάρετοι δεν γεννώνται εκ φύσεως, θα γίνωνται άρα με
την μάθησιν (διά της διδασκαλίας);
Μένων
Μου φαίνεται ότι είνε απαραίτητον, Σωκράτη· άλλως είναι και φανερόν,
κατά την υπόθεσιν βεβαίως ότι, εάν η αρετή είναι επιστήμη, δύναται να
διδαχθή.
Σωκράτης
Ίσως μα τον Δία· αλλά μήπως και αυτό δεν το είχομεν ειπή καλά;
Μένων
Προ ολίγου μου εφαίνετο ότι καλά το παρεδέχθημεν.
Σωκράτης
Και όμως δεν πρέπει μόνον προ ολίγου να φαίνεται και να γίνεται
παραδεκτόν ό,τι λέγεται καλώς, αλλά και τόρα και έπειτα, εάν πράγματι
είναι κάτι υγιές.
Μένων
Μα εις τι λοιπόν αποβλέπεις, ώστε να στενοχωρήσαι και ν' αμφιβάλλης
εάν η αρετή δεν είναι επιστήμη;
Σωκράτης
Εγώ θα σου ειπώ, Μένων, ότι το να ειμπορή να διδαχθή, εάν βεβαίως
είναι επιστήμη, δεν έχω εναντίαν γνώμην ότι δεν λέγεται καλώς· ότι δε
δεν είναι επιστήμη σκέψου εάν σου φαίνωμαι ότι δικαίως (ευλόγως)
αμφιβάλλω (απιστώ)· διότι ειπέ μου αυτό· εάν ειμπορή να διδαχθή
οτιδήποτε πράγμα, όχι μόνον η αρετή, δεν είναι ανάγκη να υπάρχουν και
διδάσκαλοι και μαθηταί αυτού;
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εκείνο δε, του οποίου ούτε διδάσκαλοι ούτε μαθηταί ειμπορούν να
είναι, υποθέτομεν, όπως και πράγματι συμπεραίνομεν, ότι δεν δύναται
να διδαχθή;
Μένων
Βεβαίως· αλλά δεν σου φαίνεται, ότι υπάρχουν διδάσκαλοι της αρετής;
Σωκράτης
Εξετάζων πολλάκις, εάν πράγματι υπάρχουν διδάσκαλοι αυτής, και
πράττων τα πάντα, δεν δύναμαι να εύρω, αν και μεταξύ των πολλών άλλων
εξετάζω και δι' εκείνους τους οποίους νομίζω ότι είνε εμπειρότατοι
αυτού του πράγματος. Και τόρα βεβαίως διά καλήν σύμπτωσιν έτυχε,
Μένων, να κάθηται εδώ κοντά μας ο Άνυτος, εις τον οποίον ας
μεταδώσωμεν την συζήτησίν μας· και ευλόγως θα τον καταστήσωμεν
κοινωνόν της συζητήσεώς μας. Διότι ο Άνυτος πρώτον μεν είναι παιδί
πλουσίου και σοφού πατρός, του Ανθεμίωνος, ο οποίος έγεινε πλούσιος
όχι έτσι τυχαίως ουδέ του τάδωκε κανείς — όπως προ ολίγου ακόμη ο
Ισμηνίας ο Θηβαίος, ο οποίος έχει πάρει τα χρήματα του Πολυκράτους —
αλλά τα εκέρδισε με την σοφίαν του (φρόνησιν) και την επιμέλειάν του,
εκτός δε τούτου δεν φαίνεται ούτε υπερήφανος πολίτης ούτε φουσκωμένος
και βαρετός αλλά κόσμιος και ειλικρινής (ευσταλής) άνθρωπος· έπειτα
δε ο δήμος των Αθηναίων τον ανέθρεψε (εμόρφωσε) και τον εξεπαίδευσε
καλά, διά τούτο δε και τον εκλέγουν διά τας μεγίστας αρχάς· είναι
δίκαιον επομένως με τοιούτους να εξετάζης εάν υπάρχουν διδάσκαλοι της
αρετής ή όχι και ποίοι είναι.
— Συ λοιπόν, Άνυτε, συζήτησε μαζί μου και με τον ξένον σου (φίλον
σου) αυτόν τον Μένωνα περί του πράγματος αυτού, ποίοι δηλαδή είναι
διδάσκαλοι· σκέψου δε ως εξής· εάν ηθέλαμεν ο Μένων αυτός να γίνη
καλός ιατρός εις ποίους διδασκάλους θα τον εστέλλαμεν; εις τους
ιατρούς βέβαια;
Άνυτος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Και αν ηθέλαμεν να γίνη καλός παπουτσής (σκυτοτόμος), δεν θα τον
εστέλλαμεν στους σκυτοτόμους ·
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Και διά τάλλα επαγγέλματα το ίδιον δεν θα εκάναμεν;
Άνυτος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Ειπέ μου δε πάλιν και αυτό δι' αυτά με τον ίδιον τρόπον λέγοντες ότι
τον στέλλομεν εις τους ιατρούς, ομολογούμεν ότι καλά εκάμαμεν αφού
θέλομεν να γίνη ιατρός· όταν δε λέγωμεν τούτο, εννοούμεν ότι τότε θα
ήμεθα φρόνιμοι, εάν τον εστέλλαμεν εις τους ειδικούς τους έχοντας
αυτό ως επάγγελμα παρά εις τους μη έχοντας και εις εκείνους που
πληρώνονται δι' αυτήν την διδασκαλίαν των δι' όσους θέλουν να
πηγαίνουν και να μανθάνουν. Αν ελαμβάναμεν λοιπόν αυτά υπ' όψιν μας,
δεν θα τον εστέλλαμεν καλά;
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Και περί της αυλητικής και περί των άλλων λοιπόν τα ίδια; διότι πολλή
ανοησία θα ήτο βεβαίως δι' εκείνους οι οποίοι θέλουν να κάμουν ένα
αυλητήν, να μη θέλουν να τον στέλλουν εις εκείνους που υπόσχονται
(επαγγέλλονται) να τους διδάξουν την τέχνην και μισθοδοτούνται, να
ενοχλή (σκοτίζη) δε άλλους επιμένων να μάθη παρ' εκείνων, οι οποίοι
ούτε επιτηδεύονται ότι είναι διδάσκαλοι ούτε και υπάρχει κανένας
μαθητής των διά τέτοιο μάθημα, το οποίον ημείς έχομεν την αξίωσιν να
μανθάνωμεν παρ' εκείνων προς τους οποίους τον στέλλομεν. Δεν σου
φαίνεται παράλογον;
Άνυτος
Ναι μα τον Δία, έτσι μου φαίνεται, συγχρόνως δε και αμάθεια.
Σωκράτης
Καλά λέγεις. Τόρα σου επιτρέπεται να συσκέπτεσαι μαζί μου διά τούτον
εδώ τον Μένωνα. Διότι ούτος, Άνυτε, προ πολλού μου λέγει, ότι
επιθυμεί την σοφίαν εκείνην και αρετήν, με την οποίαν οι άνθρωποι και
τας πόλεις και τας οικίας καλώς διοικούν και τους γονείς αυτών καλώς
περιποιούνται και πολίτας και ξένους γνωρίζουν να υποδεχθούν και να
αποπέμψουν όπως αξίζει εις αγαθόν άνδρα. Διά την αρετήν λοιπόν αυτήν
σκέψου πού πρέπει να τον στείλωμεν διά να τον στείλωμεν ορθώς. Ή
είναι φανερόν, κατά την ομιλίαν μας τόρα δα, ότι θα τον στείλωμεν εις
εκείνους οι οποίοι υπόσχονται ότι είναι διδάσκαλοι της αρετής και
ομολογούν ότι αυτοί είναι γνωστοί μεταξύ των Ελλήνων δι' εκείνον που
θέλει να μάθη, και οι οποίοι ορίζουν και εισπράττουν μισθόν
(μισθοδοτούνται από δίδακτρα);
Άνυτος
Και ποίοι λέγεις ότι είναι αυτοί, Σωκράτη;
Σωκράτης
Βεβαίως και συ το γνωρίζεις, ότι είναι εκείνοι τους οποίους ο κόσμος
ονομάζει σοφιστάς.
Άνυτος
Μα τον Ηρακλέα, ευφήμει, ω Σώκρατες· είθε να μη καταλάβη κανένα
τέτοια τρέλλα μήτε εκ των συγγενών μήτε εκ των φίλων μήτε εκ των
γνωστών, μήτε εντόπιον μήτε ξένον, ώστε αφού τους πλησιάση να
διαφθαρή, αφού αυτοί είναι φανερά λώβα και διαφθορά εκείνων που τους
πλησιάζουν.
Σωκράτης
Τι λέγεις, Άνυτε; Αυτοί λοιπόν, οι οποίοι καυχώνται ότι μόνοι αυτοί
γνωρίζουν να ευεργετούν, τόσον πολύ διαφέρουν από τους άλλους, ώστε
όχι μόνον δεν ωφελούν, όπως οι άλλοι, ό,τι ήθελε τους παραδώση
κανείς, αλλά και τουναντίον διαφθείρουν; και δι' αυτό έχουν και την
αξίωσιν ακόμη να παίρνουν χρήματα; εγώ τουλάχιστον δεν ειξεύρω πώς να
σε πιστεύσω· διότι εγνώρισα ένα, τον Πρωταγόραν, ο οποίος εκέρδησε
περισσότερα χρήματα από την σοφίαν αυτήν παρά ο Φειδίας, ο οποίος
ειργάζετο τόσον περιφανώς καλά έργα (ήτο τόσον περιφανής
καλλιτέχνης), και άλλοι δέκα ανδριαντοποιοί· είναι τερατώδες
(παράξενον) ακόμη εκείνο που λέγεις, πώς οι διορθώνοντες τα παλαιά
υποδήματα ή τα φορέματα δεν θα ηδύναντο να κρυφθούν ούτε τριάκοντα
ημέρας, εάν τα έδιδαν οπίσω χειρότερα αφ' ό,τι τα παρέλαβαν, εάν δε
τώκαναν αυτό γρήγορα θ' απέθνησκον από την πείναν, ο Πρωταγόρας δε
ηπάτησε (διέφυγε) όλην την Ελλάδα διαφθείρων εκείνους που τον
επλησίαζαν και τους οποίους εγύριζεν οπίσω χειροτέρους αφ' ό,τι τους
παρελάμβανε περισσότερον από σαράντα χρόνια· διότι νομίζω, ότι αυτός
απέθανε στα εβδομήντα, σαράντα χρόνια δε εξασκούσε το επάγγελμά του,
και καθ' όλον αυτόν τον χρόνον δεν έπαυσέ ποτε από του να ευδοκιμή
(επιτυγχάνη)· και όχι μόνον ο Πρωταγόρας, αλλά και πλείστοι άλλοι,
γεννηθέντες άλλοι μεν προ αυτού άλλοι δε και τόρα ακόμη υπάρχοντες.
Ποίον λοιπόν εκ των δύο να είπωμεν, Άνυτε, κατά την ομιλίαν σου· ότι
εν γνώσει αυτοί απατούν και διαφθείρουν τους νέους ή έχουν και οι
ίδιοι διαφθαρή; και να υποθέσωμεν ότι τόσον πολύ μαίνονται αυτοί,
τους οποίους μερικοί λέγουν, ότι είναι σοφώτατοι μεταξύ των ανθρώπων;
Άνυτος
Αυτοί δεν είναι καθόλου τρελλοί, Σωκράτη, αλλά πολύ περισσότερον
τρελλοί είναι όσοι τους πληρώνουν και απ' αυτούς πιο πολύ ακόμη είναι
εκείνοι που τους το επιτρέπουν, οι συγγενείς, και απ' αυτούς όλους
πλέον μαινόμεναι είναι αι Πόλεις που τους αφήνουν να έρχωνται και δεν
τους διώχνουν είτε ξένοι είναι οι τοιούτοι είτε πολίται.
Σωκράτης
Ποίον εκ των δύο, Άνυτε· σ' έχει αδικήσει κανείς από τους σοφιστάς, ή
εσύ έτσι εξ εαυτού είσαι εναντίον των;
Άνυτος
Μα τον Δία, ποτέ μου δεν έχω πλησιάσει κανένα απ' αυτούς εγώ, ουδ'
άλλον κανένα θ' άφηνα από τους ιδικούς μου.
Σωκράτης
Δεν γνωρίζεις λοιπόν τίποτε δι' αυτούς τους ανθρώπους;
Άνυτος
Και ήτο δυνατόν;
Σωκράτης
Πώς λοιπόν, ω δαιμόνιε (ευλογημένε), ειμπορείς να γνωρίζης περί του
πράγματος εκείνου, εάν είναι αγαθόν ή φαύλον, περί του οποίου δεν
γνωρίζεις τίποτε;
Άνυτος
Ευκόλως. Διότι ξεύρω ποίοι είναι είτε τους γνωρίζω είτε όχι.
Σωκράτης
Ίσως είσαι μάντις, Άνυτε, διότι άλλως απορώ πώς να εξηγήσω την περί
τούτων γνώσιν σου. Βεβαίως όμως δεν εξετάζαμεν εκείνους εις τους
οποίους αν επήγαινεν ο Μένων ήθελε γίνη χειρότερος· διότι αυτοί, αφού
το θέλεις, ας είναι οι σοφισταί· αλλά εκείνους λέγε μας τόρα, και τον
πατρικόν σου αυτόν φίλον ευεργέτησε, εις τους οποίους ειμπορεί να
υπάγη εις τόσον μεγάλην πόλιν, ώστε διά την αρετήν, την οποίαν εγώ
έλεγον, να γίνη αξιόλογος.
Άνυτος
Πώς συ δεν του το είπες;
Σωκράτης
Αλλ' εκείνους τους οποίους ενόμιζα ότι είναι διδάσκαλοι τούτων, εγώ
τους είπον, αλλά συ, όπως μου λέγεις, δεν λέγω τίποτε. Και πιθανόν να
λέγης κάτι (ορθόν), αλλά τόρα λέγε του συ εις ποίους Αθηναίους
ειμπορεί να υπάγη· λέγε οποιουδήποτε θέλεις τ' όνομα.
Άνυτος
Τι ανάγκη ν' ακούση όνομα ενός ανθρώπου, αφού, οιονδήποτε εκ των
Αθηναίων αν ήθελε συναντήσει, δεν υπάρχει κανείς που να μη τον κάμη
καλύτερον αφ' ό,τι οι σοφισταί, εάν βεβαίως θέλη να πεισθή.
Σωκράτης
Ποίον δε εκ των δύο· αυτοί οι καλοί και αγαθοί άνθρωποι τυχαίως
έγιναν τοιούτοι, μη διδαχθέντες παρ' ουδενός, ειμπορούν όμως να
διδάσκουν και άλλους, ακριβώς εκείνα τα οποία δεν έμαθαν;
Άνυτος
Βεβαίως εγώ νομίζω, ότι και αυτοί έμαθαν εκ των προτέρων οι οποίοι
ήσαν καλοί και αγαθοί· ή δεν σου φαίνεται, ότι έχουν γεννηθή πολλοί
και αγαθοί εις ταύτην την πόλιν;
Σωκράτης
Βεβαίως, Άνυτε, μου φαίνεται ότι ενταύθα και υπάρχουν αγαθοί εις τα
πολιτικά, και ότι έχουν υπάρξει ακόμη ουχί κατώτεροι αφ' ό,τι
υπάρχουν αλλά μήπως έχουν γίνη και διδάσκαλοι αγαθοί της αρετής των;
Διότι τούτο έτυχε να είναι το θέμα της ομιλίας μας· όχι αν υπάρχουν ή
ουχί άνδρες αγαθοί ενταύθα, ουδ' αν εγεννήθησαν πρωτήτερα, αλλ' αν
ειμπορή να διδαχθή η αρετή προ πολλού σκεπτόμεθα. Τούτο δε
εξετάζοντες ερευνώμεν το εξής· άρα γε οι αγαθοί άνδρες και εκ των νυν
και εκ των προγενεστέρων ταύτην την αρετήν, διά της οποίας αυτοί ήσαν
αγαθοί, εγνώριζαν να την παραδώσουν και εις άλλον, ή δεν είναι
δυνατόν να παραδοθή τούτο εις τον άνθρωπον ουδέ παραλαμβάνεται από
τον ένα εις τον άλλον ακριβώς αυτό είναι που συζητούμεν προ πολλού
εγώ και ο Μένων. Από τα λόγια σου λοιπόν σκέψου ως εξής· Ο
Θεμιστοκλής δεν ήθελες ομολογήσει ότι υπήρξεν ανήρ αγαθός;
Άνυτος
Μάλιστα και μάλιστα υπέρ πάντας.
Σωκράτης
Επομένως και διδάσκαλος αγαθός, εάν βεβαίως υπήρξε ποτέ κανείς
διδάσκαλος της αρετής του, ήτο και αυτός;
Άνυτος
Έτσι νομίζω, εάν βεβαίως ήθελε.
Σωκράτης
Αλλά φαντάζεσαι, ότι δεν ηθέλησε και άλλοι να είναι καλοί και αγαθοί
και μάλιστα ο υιός του; ή νομίζεις, ότι τον εφθόνησε και επίτηδες δεν
του παρέδωσε την αρετήν, διά της οποίας αυτός ήτο αγαθός; ή δεν έχεις
ακούσει, ότι ο Θεμιστοκλής τον υιόν του Κλεόφαντον εδίδαξεν αγαθόν
ιππέα; διότι εκρατιέτο πάνω στ' άλογο ιστάμενος ορθός και ηκόντιζεν
ακόμη ορθός από το άλογο και πολλά άλλα ακόμη και θαυμαστά έκανε, τα
οποία εκείνος τον εδίδαξε, και τον έκαμε σοφόν από όσα εξηρτώντο από
διδασκάλους αγαθούς. Ή ταύτα δεν έχεις ακούσει από τους
γεροντοτέρους;
Άνυτος
Έχω ακούσει.
Σωκράτης
Δεν θα ηδύνατο λοιπόν κανείς να κατηγορήση την φύσιν του παιδιού του
ότι είναι κακή.
Άνυτος
Ίσως βέβαια.
Σωκράτης
Αλλά τι συμβαίνει λοιπόν; Ότι ο Κλεόφαντος ο υιός του Θεμιστοκλέους
έγινε άνθρωπος αγαθός, καθώς ακριβώς ο πατήρ του, έχεις ακούσει έως
τόρα από κανένα νεώτερον ή γεροντότερον;
Άνυτος
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Έτσι λοιπόν να υποθέσωμεν ότι αυτός ήθελε να εκπαιδεύση τον υιόν του,
με την σοφίαν όμως εκείνην, την οποίαν αυτός είχε, τίποτε από τα περί
αυτόν δεν ήθελε να κάμη καλύτερον, αν βέβαια η αρετή ηδύνατο να
διδαχθή;
Άνυτος
Μα τον Δία, ίσως όχι.
Σωκράτης
Ούτος λοιπόν είναι διά σε τοιούτος διδάσκαλος αρετής, τον οποίον και
συ ομολογείς ως τον άριστον εκ των προγενεστέρων; Αλλ' ας εξετάσωμεν
τώρα άλλον, τον Αριστείδην τον υιόν του Λυσιμάχου· ή δεν ομολογείς
ότι αυτός υπήρξεν αγαθός;
Άνυτος
Εγώ τουλάχιστον ομολογώ.
Σωκράτης
Και αυτός λοιπόν, εφ' όσον εξηρτάτο από τους διδασκάλους, κάλλιστα
εξεπαίδευσε μεταξύ των Αθηναίων τον υιόν του Λυσίμαχον αλλά νομίζεις,
ότι τον έκαμε καλύτερον άνθρωπον οπωσδήποτε; διότι με τούτον
συγγενεύεις και βλέπεις ποίος είναι· εάν δε θέλης (να λάβωμεν) τον
Περικλέα, τον τόσον μεγαλοπρεπώς σοφόν άνδρα, γνωρίζεις ότι
εξεπαίδευσε δύο υιούς, τον Πάραλον και τον Ξάνθιππον;
Άνυτος
Ναι.
Σωκράτης
Τούτους λοιπόν, καθώς και συ γνωρίζεις, εδίδαξε να μη είναι κατώτεροι
ιππείς από κανένα μεταξύ των Αθηναίων και εις την μουσικήν και
αγωνιστικήν και εις όλα τ' άλλα εμόρφωσε, όσα εξαρτώνται από την
τέχνην· δεν ήθελε λοιπόν να τους κάμη αγαθούς; Νομίζω ότι ήθελεν,
αλλ' ίσως δεν ήτο διδακτόν (το πράγμα). Ίνα δε μη νομίσης ότι είναι
ολίγοι και οι χειρότεροι εκ των Αθηναίων που δεν ηδυνήθησαν να
μορφωθούν, ενθυμήσου ότι και ο Θουκυδίδης πάλιν ανέθρεψε δύο υιούς,
τον Μελησίαν και τον Στέφανον, και τους εξεπαίδευσε καθ' όλα τα άλλα
καλώς, επάλαισαν δε ούτοι και κάλλιστα μεταξύ των Αθηναίων διότι τον
μεν είχε δώσει εις τον Ξανθίαν τον δε εις τον Εύδωρον, καθόσον ούτοι
εφαίνοντο ότι παλαίουν άριστα εκ των συγχρόνων· ή μήπως δεν
ενθυμείσαι;
Άνυτος
Εξ ακοής βέβαια.
Σωκράτης
Είναι λοιπόν φανερόν, ότι αυτός δεν θα εδίδασκέ ποτε τα παιδιά του
εκείνο διά το οποίον έπρεπε να ξοδευθή· διά να τους μάθη δε εκείνο
διά το οποίον δεν έπρεπε να ξοδευθή διά να κάμη άνδρας αγαθούς, αυτό
δεν τους το εδίδαξεν, εάν ειμπορούσε βέβαια να διδαχθή; Μήπως ο
Θουκυδίδης ήτο κακός και δεν είχε πλείστους φίλους μεταξύ των
συμμάχων και των Αθηναίων; Αλλά και από μεγάλο σπίτι ήτο και μεγάλην
δύναμιν είχεν εις την πόλιν και μεταξύ των άλλων Ελλήνων, ώστε αν
αυτό (το να τους κάμη αγαθούς) εδιδάσκετο, θα ηδύνατο να ανακαλύψη
εκείνον, ο οποίος έμελλε να κάμη αγαθούς τους υιούς του, είτε από
τους συμπολίτας του είτε από τους ξένους κανένα, αφού αυτός δεν
ευκαιρούσε ένεκα των φροντίδων της πόλεως. Αλλ' ίσως, φίλε Άνυτε, δεν
ήτο διδακτή η αρετή.
Άνυτος
Ω Σώκρατες, εύκολα μου φαίνεσαι ότι κατηγορείς τους ανθρώπους. Εγώ
όμως θα σε συνεβούλευα, εάν θέλης να πιστεύης εις εμέ, να τους
υπολήπτεσαι· διότι όπως και εις άλλην πόλιν είναι εύκολον το
κακοποιείν ή ευεργετείν τους ανθρώπους, έτσι και εις ταύτην και παρά
πολύ μάλιστα· νομίζω δε, ότι και συ το γνωρίζεις.
Σωκράτης
Ω Μένων, ο Άνυτος μου φαίνεται ότι θυμώνει· αλλά δεν απορώ, διότι
νομίζει πρώτον μεν ότι εγώ κατηγορώ τους άνδρας αυτούς, έπειτα δε ότι
και αυτός είναι είς εκ τούτων αλλ' αυτός άν ποτε μάθη ποία είναι η
κακολογία (τι είναι η δυσφημία) θα παύση να θυμώνη· τόρα όμως δεν
γνωρίζει· συ δε ειπέ μου· δεν υπάρχουν και μεταξύ σας καλοί και
αγαθοί άνδρες;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Τι λοιπόν; θέλουν ούτοι να παρέχουν εαυτούς διδασκάλους διά τους
νέους και ομολογούν ότι είναι διδάσκαλοι ή δύναται να διδαχθή η
αρετή;
Μένων
Όχι μα τον Δία, Σωκράτη, αλλ' άλλοτε μεν ειμπορείς να τους ακούσης
ότι ειμπορεί να διδαχθή άλλοτε δε ουχί.
Σωκράτης
Μα θα ειπούμεν ότι αυτοί είναι διδάσκαλοι του πράγματος αυτού, το
οποίον ουδέ μεταξύ των ομολογείται;
Μένων
Δεν μου φαίνεται, Σωκράτη.
Σωκράτης
Λοιπόν μόνον οι σοφισταί σου, οι οποίοι μόνοι επαγγέλλονται ότι
είναι, σου φαίνεται ότι είναι διδάσκαλοι της αρετής;
Μένων
Τον Γοργίαν μάλιστα θαυμάζω, Σωκράτη, διά το ότι δεν θ' ακούσης ποτέ
αυτόν να υπόσχεται, μάλιστα δε κοροϊδεύει και τους άλλους όταν
υπόσχωνται· ουχ ήττον όμως, διαβεβαιώνει ότι νομίζει ότι ειμπορεί να
τους κάμη σπουδαίους.
Σωκράτης
Δεν σου φαίνεται λοιπόν ότι οι σοφισταί είναι διδάσκαλοι;
Μένων
Δεν ειμπορώ να σου ειπώ τίποτε, Σωκράτη, διότι και εγώ έχω πάθει ό,τι
έπαθαν οι περισσότεροι· άλλοτε μεν μου φαίνονται άλλοτε δε όχι.
Σωκράτης
Γνωρίζεις δε ότι όχι μόνον εις εσέ και εις τους άλλους πολιτικούς
φαίνεται ότι άλλοτε μεν ειμπορεί να διδαχθή άλλοτε δε όχι, αλλά και ο
Θέογνις ο ποιητής, γνωρίζεις ότι αυτά τα ίδια λέγει;
Μένων
Και εις ποία ποιήματα;
Σωκράτης
Εις τα ελεγεία, όπου λέγει:
πίνε και τρώγε και μαζί
κάθου κι' απόλαυέ τους
εκείνους πώχουν δύναμι·
καλό θα μάθης με καλούς·
αλλ' αν κακούς ζυγόνεις,
κι' ο νους που έχεις θα χαθή.
Εννοείς αν μεταξύ αυτών λέγη αν ειμπορή να διδαχθή η αρετή;
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Ολίγον δε παρακάτω προχωρών λέγει ότι, «εάν ήτο δυνατόν να γίνη και
να μπη μέσα στη σκέψι του ανδρός το νόημα, πολλούς και μεγάλους
μισθούς θα έπαιρναν εκείνοι που θα μπορούσαν να το κάμουν». Και
(λέγει) ότι, «δεν είναι δυνατόν ποτε να γεννηθή κακός από πατέρα
αγαθόν, αν άκουε σε λόγια φρόνιμα· μα με την διδαχήν ποτέ δεν θα
κάμης να γίνη ο κακός καλός». — Τόρα πάλιν καταλαμβανεις ότι αυτός ο
ίδιος λέγει τα εναντία;
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Ειμπορείς λοιπόν να ειπής περί οιουδήποτε πράγματος, περί του οποίου
αυτοί μεν διαβεβαιώνουν ότι είναι διδάσκαλοι όχι όπως άλλων
(πραγμάτων) διδάσκαλοι ομολογούνται, αλλ' ουδ' αυτοί γνωρίζουν, είναι
όμως πονηροί δι' αυτό ακριβώς το πράγμα περί του οποίου λέγουν ότι
είναι διδάσκαλοι, αυτοί δε που ομολογούνται (πιστεύονται) ότι είναι
καλοί και αγαθοί, λέγουν ότι άλλοτε μεν ειμπορεί να διδαχθή αυτό (το
πράγμα), άλλοτε δε όχι; τους ανισορρόπους λοιπόν αυτούς ειμπορείς συ
οπωσδήποτε να ειπής ότι είναι διδάσκαλοι;
Μένων
Μα τον Δία, όχι βεβαίως.
Σωκράτης
Αν λοιπόν ούτε οι σοφισταί ούτε αυτοί που είναι καλοί και αγαθοί
είναι διδάσκαλοι αυτού του πράγματος, βεβαίως δεν ειμπορεί να είναι
άλλοι;
Μένων
Δεν μου φαίνεται.
Σωκράτης
Αφού λοιπόν δεν είναι διδάσκαλοι, δεν είναι ούτε μαθηταί;
Μένων
Έτσι είναι, όπως λέγεις.
Σωκράτης
Έχομεν λοιπόν παραδεχθή ότι εκείνου του πράγματος, του οποίου ούτε
διδάσκαλοι ούτε μαθηταί δύνανται να είναι, τούτο βεβαίως δεν ειμπορεί
και να διδαχθή;
Μένων
Το έχομεν ομολογήσει.
Σωκράτης
Λοιπόν της αρετής πουθενά δεν φαίνονται διδάσκαλοι;
Μένων
Έτσι είναι τούτο.
Σωκράτης
Αφού δε δεν υπάρχουν διδάσκαλοι, δεν υπάρχουν βεβαίως ούτε μαθηταί;
Μένων
Έτσι φαίνεται.
Σωκράτης
Η αρετή λοιπόν δεν διδάσκεται;
Μένων
Δεν φαίνεται, εάν ημείς βέβαια έχομεν σκεφθή ορθώς· και απορώ
μάλιστα, Σωκράτη, αν δεν υπάρχουν διόλου αγαθοί άνδρες ή αν υπάρχη
κάποιος τρόπος της γενέσεως εκείνων που γίνονται αγαθοί.
Σωκράτης
Κοντεύομεν, Μένων, εγώ και συ να γίνωμεν κακοί άνδρες, σε δε ο
Γοργίας δεν σ' έχει εκπαιδεύσει αρκετά και εμέ ο Πρόδικος. Προ παντός
λοιπόν ας προσέξωμεν ημείς οι ίδιοι και ας ζητήσωμεν ποίος θα μας
κάμη με οιονδήποτε τρόπον καλυτέρους· λέγω δε αυτά αποβλέπων προς την
προ ολίγου έρευνάν μας, ότι μας διέφυγε καταγέλαστα, ότι όχι μόνον,
όταν προηγήται η επιστήμη, ορθά και καλά γίνονται εις τους ανθρώπους
τα πράγματα, αλλά και μας διαφεύγη ίσως η γνώσις κατά τίνα τρόπον
γίνονται οι αγαθοί άνδρες.
Μένων
Πώς το λέγεις αυτό, Σωκράτη;
Σωκράτης
Έτσι. Ότι οι μεν αγαθοί άνδρες πρέπει να είναι ωφέλιμοι, τούτο έχομεν
παραδεχθή βέβαια, και δεν ειμπορεί να συμβαίνη άλλως πως· δεν είναι
έτσι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Και ότι θα είναι ωφέλιμοι αν εκλαμβάνουν τα πράγματα ορθώς, και αυτό
καλά το παρεδέχθημεν;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Ότι δε δεν είναι δυνατόν να σκέπτεται κανείς ορθώς, εάν δεν υπάρχη
φρόνησις, κατά τούτο είμεθα όμοιοι με εκείνους που δεν το
παρεδέχθησαν σωστό.
Μένων
Πώς το εννοείς λοιπόν το σωστό;
Σωκράτης
Εγώ θα σου ειπώ. Εάν τις γνωρίζων την οδόν διά την Λάρισαν ή
οπουδήποτε αλλού θέλη να υπάγη και προηγήται των άλλων, δεν θα ειπής,
ότι σωστά και καλά προηγείται;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Εάν δε τις ορθώς φρονή ποία είναι η οδός, αλλά δεν την έχη διαβή και
δεν την γνωρίζη καλά, δεν θα προηγήται και αυτός ορθώς;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Και εν όσω έχει ορθήν γνώσιν (ιδέαν) περί εκείνων τα οποία ο άλλος
έχει επιστήμην, δεν θα είναι χειρότερος οδηγός, νομίζων μεν αληθή, μη
φρονών όμως ότι ο άλλος φρονή τούτο.
Μένων
Ουδόλως.
Σωκράτης
Θεωρία λοιπόν αληθής προς την ορθότητα της πράξεως δεν είναι
χειροτέρα οδηγός της φρονήσεως· και αυτό είναι εκείνο που έχομεν
παραλείψει εις την σκέψιν μας περί της αρετής, ποίον δηλονότι ήθελεν
είναι, εάν ελέγομεν ότι φρόνησις μόνον προηγείται του ορθώς πράττειν
(της ορθής πράξεως), αφού και η θεωρία είναι αληθής.
Μένων
Έτσι φαίνεται.
Σωκράτης
Δεν είναι λοιπόν ολιγώτερον ωφέλιμος η ορθή θεωρία από την επιστήμην.
Μένων
Κατά τούτο μόνον, Σωκράτη, ότι ο επιστήμων πάντοτε ειμπορεί να
επιτυγχάνη, εκείνος δε που έχει μόνον ορθήν θεωρίαν, άλλοτε μεν
ειμπορεί να επιτυγχάνη, άλλοτε δε όχι.
Σωκράτης
Πώς το λέγεις; εκείνος που έχει πάντοτε ορθήν θεωρίαν, δεν θα
επιτυγχάνη πάντοτε, εφ' όσον έχει ορθάς θεωρίας;
Μένων
Έτσι μου φαίνεται αναγκαίως· ώστε απορώ, Σωκράτη, αφού έτσι έχει το
πράγμα, κατά τι τάχα είναι σπουδαιοτέρα (αξίζει περισσότερον) η
επιστήμη από την ορθήν θεωρίαν και διατί το ένα χωρίζεται από το
άλλο.
Σωκράτης
Γνωρίζεις λοιπόν εκείνο που θαυμάζεις (απορείς) ή θέλεις να σου το
είπω εγώ;
Μένων
Βέβαια· ειπέ μου.
Σωκράτης
Ότι ποτέ δεν επρόσεξες εις τ' αγάλματα του Δαιδάλου· πιθανόν δε και
να μη υπάρχουν πλησίον σας.
Μένων
Διατί το λέγεις αυτό;
Σωκράτης
Διότι και αυτά, εάν δεν είναι δεμένα, φεύγουν και δραπετεύουν, εάν δε
δεθούν, παραμένουν (στέκονται).
Μένων
Πώς λοιπόν;