Produced by Sophia Canoni. Book provided by Iason Konstantinides
Note: The tonic system has been changed from polytonic to monotonic. The
spelling of the book has not been changed otherwise. Words with bold
characters are enclosed in &. Footnotes have been converted to endnotes.
A missing word is enclosed in [].
Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό.
Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Λέξεις με έντονους
χαρακτήρες περικλείονται σε &. Οι υποσημειώσςεις σελίδων έχουν μεταφερθεί
στο τέλος του βιβλίου. Μια λέξις που λείπει υποδεικνύεται από [].
ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ
ΠΛΑΤΩΝΟΣ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ
Χ. ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ
ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΦΕΞΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ
ΠΛΑΤΩΝΟΣ
ΜΕΝΩΝ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΙΣ
Χ. ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ
ΠΛΑΤΩΝΟΣ
ΜΕΝΩΝ
Ή ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΗΣ
ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ
ΜΕΝΩΝ
ΣΩΚΡΑΤΗΣ
ΓΑΪΣ ΜΕΝΩΝΟΣ
ΑΝΥΤΟΣ
Η κυρία υπόθεσις είναι αν η αρετή είναι διδακτή ή ασκητή ή δεν είναι
τοιούτον, αλλά φύσει ενυπάρχει εις τους ανθρώπους. — Κατά τον A s t
το κύριον ζήτημα δεν λύεται αλλά μόνον ενδείξεις παρέχονται, ότι η
αρετή δεν δύναται να είναι διδακτή, διότι ουδείς διδάσκαλος αυτής
δύναται να ευρεθή και μόνον εκ θείας μοίρας είναι δυνατόν να δοθή εις
έν άτομον. Εν τούτοις με την εξήγησιν αυτήν θα εχαρακτηρίζετο ως
άλογος και τυφλή ενέργεια, — όπερ είναι εντελώς αντίθετον προς την
Πλατωτικήν Φιλοσοφίαν. — Ο διάλογος ούτος συνάπτεται προς τον Γοργίαν
και Πρωταγόραν, συνεγράφη δε πάντως μετά το 395 π. Χ.
Μένων
Ειμπορείς να μου ειπής, ω Σωκράτη, εάν την αρετήν δυνάμεθα να την
αποκτήσωμεν δια της διδασκαλίας ή αρκεί μόνον η τριβή και η πείρα; ή
τέλος πάντων, αν δεν εξαρτάται διόλου ούτε από την άσκησιν ούτε από
την μάθησιν, αλλ' υπάρχει και φανερώνεται εις τους ανθρώπους κατά
φυσικόν χάρισμα (1) ή προέρχεται από οιανδήποτε άλλην αιτίαν εκτός
των ανωτέρω;
Σωκράτης
Ω Μένων, μέχρι σήμερον οι Θεσσαλοί ήσαν περίφημοι μεταξύ των Ελλήνων
και εθαυμάζοντο δια την επιδεξιότητά των εις την ιππικήν και δια τα
πλούτη των· άλλα τόρα, καθώς μου φαίνεται, εξέχουν και δια την σοφίαν
των ακόμη· και προ πάντων οι συμπολίται του φίλου σου Αριστίππου του
Λαρισαίου· και αίτιος τούτου είναι ο Γοργίας. Διότι ελθών εις την
πόλιν προσελήφθη δια την σοφίαν του και από τους πρώτους των
Αλευαδών, εκ των οποίων είς είναι και ο φίλος σου Αρίστιππος, και από
τους μάλλον διακεκριμένους μεταξύ των άλλων Θεσσαλών· και αυτός σας
έχει συνηθίσει ν' απαντάτε οριστικά (μετά βεβαιότητος) και
επιβλητικώς (μεγαλοπρεπώς), εάν κανείς ερωτήση τίποτε, όπως φυσικά
είναι επόμενον ν' απαντά ένας που γνωρίζει, αφού και αυτός, άλλως τε,
προσφέρει τον εαυτόν του, δι' οιανδήποτε ερώτησιν, εις όλους τους
Έλληνας, εάν κανείς μεταξύ αυτών θέλει να ερωτήση· δεν υπάρχει δε
κανείς εις τον οποίον να μην απαντά επί οιουδήποτε ζητήματος, που
ειξεύρει. Αλλ' εδώ, αγαπητέ Μένων, τα πράγματα συμβαίνουν εντελώς το
εναντίον σαν κάπποια ξηρασία σοφίας έχει γίνει (2) και υπάρχει
κίνδυνος να φύγη η σοφία από τους τόπους αυτούς ναλθή κοντά σας. Και
αν ήθελες από περιέργεια να ερωτήσης κανένα από τους εδώ με τέτοιον
τρόπον, δεν υπάρχει κανείς να μη γελάση και να ειπή· ω ξένε,
αναμφιβόλως, με παίρνεις δια κανένα πολύ ευτυχή θνητόν, διά να
πιστεύης, ότι γνωρίζω, εάν η αρετή ειμπορή να διδαχθή ή να αποκτηθή
με οιονδήποτε άλλον τρόπον. Εγώ δε, ό,τι αναμφιβόλως, χωρίς φόβον
Γνωρίζω, είναι ότι όχι μόνον δεν ειξεύρω, αν η αρετή δύναται να
διδαχθή ή όχι, αλλά και τούτο ακόμη αγνοώ, εάν πράγματι υπάρχη
καθόλου αρετή. Και εγώ δε δυστυχώς, ω Μένων, ευρίσκομαι εις την ιδίαν
κατάστασιν. Είμαι εις την ίδιαν φτώχεια από το πράγμα αυτό, όπως και
οι άλλοι συμπολίται μου, και κατηγορώ τον εαυτόν μου, ότι δεν ειξεύρω
τίποτε περί της αρετής. Και πώς θα ειμπορώ να γνωρίζω τας ιδιότητας
ενός πράγματος, του οποίου αγνοώ και αυτήν την φύσιν; Ή σου φαίνεται
δυνατόν, εάν κανείς δεν γνωρίζη διόλου τον Μένωνα ποιός είναι, να
ειμπορή να ξεύρη, εάν είναι καλός (ωραίος!) ή πλούσιος ή ευγενής ή
όλως διόλου το εναντίον; το πιστεύεις ότι είναι δυνατόν τέτοιο
πράγμα;
Μένων
Βεβαίως όχι, δεν το πιστεύω. Μα αλήθεια, Σωκράτη, ότι και συ δεν
Γνωρίζεις τι είναι αρετή; Έτσι να κοινοποιήσωμεν διά σε στους ιδικούς
μας, όταν ξαναγυρίσωμεν;
Σωκράτης
Όχι μόνον τούτο, φίλε μου, αλλά ότι δεν εύρον κανένα ακόμη έως τόρα
να γνωρίζη, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται.
Μένων
Πώς λοιπόν δεν απήντησες καθόλου τον Γοργίαν, όταν ήτο εδώ;
Σωκράτης
Μάλιστα, τον είδα.
Μένων
Και σου εφάνηκε, ότι δεν είξευρε;
Σωκράτης
Δεν ενθυμούμαι και καλά, Μένων, ώστε δεν ξεύρω τίποτε, ως προς το
παρόν, πώς τότε μου εφάνη. Ίσως όμως και εκείνος να γνωρίζη και συ
πάλιν εκείνα που εκείνος έλεγεν. Ενθύμησέ με λοιπόν τι είπεν ή αν δεν
θέλης τα ιδικά του λόγια, ειπέ μου συ ο ίδιος.
Μένων
Πολύ καλά.
Σωκράτης
Λοιπόν ας αφήσωμεν τον Γοργίαν, αφού είναι και απών. Αλλά συ, Μένων,
μα τους θεούς τι λέγεις, ότι είναι αρετή;
Μάθε μου και μη φθονήσης, και έτσι θα φανώ ψεύστης διά το
ευτυχέστατον ψέμα, αν αποδείξης ότι και συ και ο Γοργίας γνωρίζετε το
πράγμα, το οποίον εγώ είπον, ότι ποτέ δεν μου έτυχε ν' απαντήσω
κανένα που να το ειξεύρη.
Μένων
Μα δεν είναι δύσκολον, Σωκράτη, να σου ειπώ (εξηγήσω). Και πρώτον, αν
θέλης να σου ειπώ από τι συνίσταται (τι είναι δηλονότι) αρετή του
ανδρός, είναι ευκολώτατον· εκείνη λέγεται αρετή του ανδρός, όταν
αυτός έχει την ικανότητα να πολιτεύεται εις την πατρίδα του με
τοιούτον τρόπον, ώστε τους μεν φίλους να ευεργετή, τους δε εχθρούς να
βλάπτη, αυτός δε ο ίδιος να προσέχη να μη πάθη τοιούτον εκ μέρους
των· αν δε πάλιν θέλης να μάθης αρετήν γυναικός, δεν είναι δύσκολον
να σου αναπτύξω, ότι αυτή πρέπει να διοική καλά το σπίτι της
διασώζουσα τα εντός του οίκου (3) και να υπακούη εις τον άνδρα της·
υπάρχει ακόμη και άλλη αρετή του παιδιού και εκ των δύο φύλων και της
κόρης και του αγοριού και του γέροντος, εάν μεν θέλης εκείνας που
ταιριάζουν εις τον ελεύθερον, εάν δε θέλης, εις τον δούλον και πλήθος
άλλων αρετών υπάρχουν, ώστε δεν υπάρχει διόλου δυσκολία να ομιλήση
κανείς περί της αρετής τι είναι· διότι η αρετή ποικίλλει μόνον κατά
ηλικίαν ή κατά επάγγελμα· υπάρχει δε μία αρετή διά πάσαν πράξιν ημών.
Το ίδιο σκέπτομαι, Σωκράτη, και διά την κακίαν.
Σωκράτης
Μου φαίνεται, Μένων, ότι ευρίσκομαι εις μίαν στιγμήν μοναδικής
ευτυχίας· διότι δεν εζητούσα παρά μίαν μόνον αρετήν και ήδη έχω εύρει
πλήθος αρετών να ευρίσκωνται κοντά σου. Αλλά, Μένων, κάμε μου την
χάριν να μου εξηγήσης κατά ταύτην την εικόνα όσον αφορά τα σμήνη, εάν
εγώ σ' ερωτούσα περί της μελίσσης, ποία είναι η φύσις αυτής, και συ
μου απαντούσες, ότι υπάρχουν πολλαί και ποικίλαι μέλισσαι πολλών
ειδών, και αν εξηκολούθουν να σ' ερωτώ, θα έλεγες άραγε ότι ακριβώς
δι' αυτό (ένεκα της ουσίας των μελισσών) είναι πολλαί και ποικίλαι
και πολλών ειδών μεταξύ των, διότι είναι μέλισσαι, ή κατά τούτο
ουδόλως διαφέρουν, αλλά εις άλλο τι, παραδείγματος χάριν κατά την
ωραιότητα, το μέγεθος, ή εις άλλο τι εκ των τοιούτων; ειπέ μου τι θα
απαντούσες, εάν σ' ηρώτουν έτσι;
Μένων
Θα έλεγα, ότι αι μέλισσας ως μέλισσαι ουδόλως διαφέρουν η μία από την
άλλην.
Σωκράτης
Και αν επρόσθετα κατόπιν, Μένων, ειπέ μου, λοιπόν αυτό· από τι
συνίσταται (τι είναι η φύσις) εκείνο διά το οποίον δεν διαφέρουν
ουδόλως μεταξύ των αι μέλισσαι, αλλ' όλαι είναι το ίδιον, είχες
τίποτε τότε να μου ειπής;
Μένων
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Έτσι λοιπόν και περί των αρετών αν και είναι πολλαί και ποικίλαι,
ουχ' ήττον όμως όλαι έχουν μίαν μόνον ουσίαν κοινήν (ένα είδος
κοινόν), διά την οποίαν είναι αρεταί· και ακριβώς επάνω εις αυτήν
πρέπει ν' αποβλέψη εκείνος που πρέπει ν' απαντήση, εις εκείνον που
ερωτά και αυτό να φανερώση· ή μήπως δεν μ' εννοείς τι λέγω;
Μένων
Νομίζω, ότι εννοώ. Και όμως δεν έχω ακόμη ακριβή ιδέαν, όπως εγώ
θέλω, του ζητήματος.
Σωκράτης
Και ποίον εκ των δύο, σου φαίνεται, Μένων, ότι μόνον περί αρετής
ισχύει, ότι άλλη είναι διά τον άνδρα, άλλη διά την γυναίκα και ούτω
καθεξής; ή σκέπτεσαι, ομοίως, και περί της υγείας και περί του
μεγαλείου και περί της δυνάμεως; και άλλη μεν σου φαίνεται η υγεία
του ανδρός και άλλη της γυναικός; ή παντού υπάρχει η ίδια ουσία,
οπουδήποτε και αν ευρίσκεται, εάν υπάρχη βεβαίως υγεία, είτε εις τον
άνδρα είτε εις άλλον τινά οιονδήποτε;
Μένων
Μου φαίνεται, ότι η αυτή υγεία υπάρχει και διά τον άνδρα και διά την
γυναίκα.
Σωκράτης
Αναμφιβόλως και το μεγαλείον και η δύναμις; εάν βεβαίως είναι δυνατή
γυναίκα, κατά την αυτήν ουσίαν και κατά την αυτήν δύναμιν θα είναι
ισχυρά, όπως εις τον άνδρα; διότι εγώ λέγω το ίδιον και διά την
δύναμιν· ουδόλως διαφέρει η ισχύς να είναι ισχύς εάν είναι εις τον
άνδρα ή εις την γυναίκα· ή σου φαίνεται, ότι διαφέρουν;
Μένων
Ουδόλως βεβαίως.
Σωκράτης
Και η αρετή διαφέρει καθόλου κατ' ουσίαν, εάν είναι είτε εις το παιδί
είτε εις τον γέροντα είτε εις την γυναίκα είτε εις τον άνδρα;
Μένων
Εις εμέ, Σωκράτη, φαίνεται, ότι αυτή δεν ομοιάζει τ' άλλα που
ανέφερες.
Σωκράτης
Μα πώς; δεν έλεγες αρετήν του ανδρός το να καλοδιοική την πόλιν και
της γυναικός το σπίτι;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να διοικήση καλώς ή πόλιν ή οικίαν ή
οτιδήποτε άλλο, εάν δεν γνωρίζη καλώς τους κανόνας της σωφροσύνης και
της δικαιοσύνης;
Μένων
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Λοιπόν, αν διοικούν σωφρόνως και δικαίως, αναμφιβόλως διά της
δικαιοσύνης και σωφροσύνης θα διοικήσουν;
Μένων
Κατ' ανάγκην.
Σωκράτης
Και οι δύο λοιπόν έχουν ανάγκην των αυτών πραγμάτων διά να είναι
ενάρετοι (αγαθοί), της δικαιοσύνης και της σωφροσύνης;
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Αλλ' ακόμη και το παιδί και ο γέρων, εάν είναι ακόλαστοι και άδικοι,
είναι δυνατόν ποτε να είναι δίκαιοι;
Μένων
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Αλλά σώφρονες και δίκαιοι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Λοιπόν όλοι οι άνθρωποι είναι ενάρετοι κατά τον ίδιον τρόπον, αφού
είναι τοιούτοι μόνον διά της προσκτήσεως των αυτών πραγμάτων.
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Αλλά δεν θα είναι ενάρετοι κατά τον ίδιον τρόπον, εάν δεν είχον και
την ίδιαν αρετήν;
Μένων
Όχι αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Επειδή λοιπόν όλων η αρετή είναι η αυτή (η αυτή αρετή είναι δι'
όλους) προσπάθησε να μου ειπής και να ενθυμυθής τι είναι αυτό που την
συνιστά (αποτελεί) κατά τον Γοργίαν και κατά ιδικήν σου γνώμην
συμφώνως μ' εκείνον.
Μένων
Αν ζητής ένα γενικόν ορισμόν δι' αυτήν, τι άλλο είναι παρά μία
ικανότης να άρχη των ανθρώπων;
Σωκράτης
Αλλ' αυτό είναι αποτέλεσμα εκείνου που ζητώ· και ειπέ μου, Μένων,
αυτή είνε η αρετή ενός παιδιού και του δούλου, δηλονότι, να είναι
ικανός ν' άρχη (έχη επιρροήν) επί του κυρίου του, σου φαίνεται δε
ακόμη και αν είναι δούλος ο άρχων;
Μένων
Δεν μου φαίνεται, Σωκράτη.
Σωκράτης
Βεβαίως αυτό θα ήτο παράλογον, αγαθέ μου φίλε· για σκέψου και το
εξής· η αρετή λέγεις είναι η ικανότης του άρχειν· αλλά δεν θα
προσθέσωμεν ενταύθα και το δικαίως, και θα αποκλείσωμεν το αδίκως;
Μένων
Έτσι νομίζω, διότι η δικαιοσύνη, Σωκράτη, είναι αρετή.
Σωκράτης
Ποίον εκ των δύο, ω Μένων, αρετή ή κάποια αρετή;
Μένων
Τι θέλεις να ειπής;
Σωκράτης
Όπως θα ειπώ περί οιουδήποτε άλλου πράγματος, παραδείγματος χάριν,
εάν θέλης (να ομιλήσω) περί στρογγυλότητος, θα ειπώ βεβαίως ότι είναι
κάποιο σχήμα και όχι μόνον έτσι απλώς, ότι είναι σχήμα· αυτός δεν
είναι ο λόγος, διότι θα ομιλήσω έτσι, επειδή υπάρχουν και άλλα
σχήματα.
Μένων
Ομιλείς σωστά· αλλά και εγώ, βεβαίως, υποστηρίζων επίσης, ότι η
δικαιοσύνη δεν είναι μοναδική αρετή αλλ' υπάρχουν και άλλαι αρεταί.
Σωκράτης
Ποίαι είναι αύται; ειπέ τας, όπως και εγώ θα σου ειπώ τα άλλα
σχήματα, εάν με προστάξης· κάμε και συ το ίδιον· ονόμασέ μου και
άλλας αρετάς.
Μένων
Μου φαίνεται, ότι η ανδρεία είναι αρετή και η σωφροσύνη, και η σοφία
και η μεγαλοπρέπεια και πλήθος άλλων.
Σωκράτης
Έχομεν πάθει πάλιν το ίδιον, ω Μένων (εξαναπέσαμεν πάλιν εις το ίδιον
ασυμβίβαστον). Ημείς δεν ζητούμεν παρά μίαν μόνον αρετήν και έχομεν
εύρει πολλάς κατ' άλλον τρόπον ή τόρα δα· την μοναδικήν δε εκείνην
αρετήν, η οποία υπάρχει μέσα εις όλας τας άλλας, δεν δυνάμεθα ν'
ανακαλύψωμεν.
Μένων
Δεν ειμπορώ, Σωκράτη, τέτοιαν που συ ζητείς, η οποία να ευρίσκεται
μέσα εις όλας τας άλλας αρετάς, όπως διά τα άλλα πράγματα.
Σωκράτης
Δικαίως. Δεν εκπλήττομαι. Αλλ' εγώ θα προσπαθήσω, όσον ειμπορώ, διά
να προχωρήσωμεν παραπάνω εις την ανακάλυψιν αυτής, εάν δυνηθώ.
Εννοείς, αναμφιβόλως, ότι έτσι συμβαίνει και με όλα τάλλα· εάν τις σ'
ηρώτα περί εκείνου, περί του οποίου τόρα δα έλεγον, τι είναι σχήμα, ω
Μένων, εάν του έλεγες, ότι είναι στρογγυλότης, και σου απαντούσε,
όπως εγώ ηρώτησα, ποιον εκ των δύο συμβαίνει, εάν η στρογγυλότης
είναι το σχήμα ή κάποιον σχήμα, θα έλεγες, ότι είναι κάποιο σχήμα;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Και κυρίως, διότι υπάρχουν και άλλα σχήματα;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Και αν πάλιν σε ηρώτα· ποία; θα του έλεγες;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Και αν πάλιν σε ηρώτα περί χρώματος, τι είναι, συ δε αφού του
απαντούσες, ότι είναι το λευκόν, και μετά ταύτα πάλιν ηρώτα, ποίον εκ
των δύο, το λευκόν είναι το χρώμα ή είναι κάποιο χρώμα, θα του
έλεγες, ότι είναι κάποιο χρώμα, διότι υπάρχουν και άλλα;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Και αν επέμενε να του ειπής και άλλα χρώματα, θα του έλεγες και άλλα,
τα όποια δεν έτυχε να είναι λευκά;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Και αν, λοιπόν, έπαιρνε τον λόγον, καθώς εγώ, και έλεγεν ότι φθάνομεν
πάντοτε εις πολλά, αλλ' όχι έτσι, όπως εμένα, αλλ' (έλεγεν), ότι τα
πολλά αυτά, επειδή ονομάζεις μ' ένα και το αυτό όνομα και ομολογείς,
ότι κανένα απ' αυτά δεν είνε και σχήμα, και αυτά και τ' αντίθετα
αυτών, τι είνε τότε εκείνο, το οποίον είναι μέσα και εις το
στρογγυλόν και το ευθύ, και το οποίον ονομάζεις σχήμα, και ουχ' ήττον
δεν θα βεβαιώνεις πάλιν, ότι το ευθύ ή το στρογγυλόν είνε σχήμα; ή
μήπως δεν νομίζεις έτσι;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Λοιπόν, όταν ομιλής τοιουτοτρόπως, τότε δεν λέγεις τίποτε άλλο παρ'
ότι το στρογγύλον είνε στρογγύλον ή ευθύ (ίσιο), και το ευθύ ευθύ ή
στρογγύλον;
Μένων
Όχι βέβαια, Σωκράτη.
Σωκράτης
Αλλά βεβαίως ουδόλως θα ειπής ότι σχήμα του ευθέος είναι το
στρογγύλον ή αντιθέτως ότι το ένα είνε σχήμα του άλλου.
Μένων
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Τι λοιπόν είναι εκείνο του όποιου το όνομα είνε σχήμα; προσπάθησε να
ειπής· εάν λοιπόν, εις τον ερωτώντα τοιουτοτρόπως περί του χρώματος ή
του σχήματος έλεγες, ότι δεν σ' εννοώ, ω άνθρωπε, ουδέ γνωρίζω τι
θέλεις να ειπής, ίσως απορούσε και θα έλεγεν δεν εννοείς, ότι ζητώ
εκείνο που είνε μέσα εις όλα το ίδιον; ή ουδέ εις αυτά, ω Μένων,
ειμπορούσες ν' απαντήσης, εάν κανείς σ' ερωτούσε· τι είναι και διά το
στρογγύλον και το ευθύ και τα άλλα, που ονομάζεις σχήματα, το ίδιον
δι' όλα; προσπάθησε να ειπής, διά να σκεφθής να δώσης απάντησιν και
περί της αρετής.
Μένων
Όχι, Σωκράτη, συ ειπέ.
Σωκράτης
Θέλεις να σου κάμω την χάριν;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Θα θελήσης και συ ύστερα να μου ειπής περί της αρετής;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Ας προθυμοποιηθώμεν λοιπόν, διότι αξίζει.
Μένων
Και πολύ μάλιστα.
Σωκράτης
Και ας προσπαθήσωμεν να ειπούμεν, τι είναι σχήμα· και σκέψου, αν
παραδέχεσαι, ότι είναι αυτό· σχήμα δε ας είναι δι' ημάς εκείνο, το
οποίον μόνον εξ όλων των όντων τυγχάνει πάντοτε ν' ακολουθή το χρώμα·
σου είναι αρκετόν, νομίζω, ή ζητείς τίποτε άλλο; εγώ τουλάχιστον θα
ευχαριστηθώ, εάν μου καθώριζες έτσι την αρετήν.
Μένων
Αλλ' αυτό είναι απλοϊκό, Σωκράτη.
Σωκράτης
Γιατί; τι εννοείς;
Μένων
Σχήμα κατά τον ορισμόν σου δεν είναι, παρ' εκείνο που τ' ακολουθή το
χρώμα. Έστω. Αλλ' αν κανένας δεν ήθελε να ειπή, ότι γνωρίζει το
χρώμα, αλλ' απορεί, όπως και διά το σχήμα, πώς σου φαίνεται θ'
απαντούσες;
Σωκράτης
Αλήθεια· και αν ο ερωτών ήθελεν είσθαι κανείς από τους σοφούς
(συζητητικούς και εριστικούς (διαλεκτικούς) και αγωνιστικούς), θα του
έλεγον, ότι και εις εμέ έχει λεχθή· εάν δε δεν λέγω ορθώς, είναι
ιδική σου δουλειά τόρα να λάβης τον λόγον και να ελέγχης
(αποδεικνύων). Εάν όμως, φίλοι, όπως εγώ και συ, θα ήθελον να
συνδιαλέγωνται, τότε πρέπει, κάπως πλέον ήρεμα και διαλεκτικά, ν'
απαντήσω. Είναι δε, ίσως, μάλλον διαλεκτικόν, όχι μόνον το ν'
αποκριθώ εγώ ταληθή αλλά και εκείνα τα οποία ο ερωτώμενος ομολογεί
ότι γνωρίζει. Θα προσπαθήσω δε και εγώ έτσι να σου ομιλήσω· τι
ονομάζεις τέλος (τέρμα); εγώ λέγω, εκείνο το οποίον έχει πέρας και
έσχατον (τελευταίον), όλα δε αυτά εγώ τα λέγω τα ίδια· μόνον ο
Πρόδικος ίσως θα είχεν αντιλογίας· αλλά και συ, βέβαια, ονομάζεις,
εκείνο το οποίον έχει τελειώσει και έχει λήξει· αυτό περίπου θέλω να
ειπώ, ουδόλως ποικίλον (περιέργως πολύπλοκον).
Μένων
Έτσι τ' ονομάζω· και νομίζω, ότι εννοώ τι λέγεις.
Σωκράτης
Επίσης και επίπεδον και στερεόν ονομάζεις κάτι, όπως αυτά τα οποία
καθορίζονται εις τας γεωμετρίας;
Μένων
Βέβαια έτσι το καλώ.
Σωκράτης
Τώρα λοιπόν ειμπορείς να εννοήσης εκ τούτων εκείνο, το οποίον ονομάζω
σχήμα. Διότι, διά παν σχήμα λέγω αυτό, ότι εκείνο που τελειώνει το
στερεόν, αυτό είναι σχήμα· το οποίον αφού ήθελον αντιληφθή ήθελον
είπει, ότι το πέρας του στερεού είναι σχήμα.
Μένων
Το δε χρώμα πώς ονομάζεις, Σωκράτη;
Σωκράτης
Είσαι θρασύς (απαιτητικός), Μένων, αφού προστάζεις γέρων άνθρωπον ν'
αποκριθή σκοτούρες (δύσκολα), συ δε δεν θέλεις να ενθυμηθής, όπως μου
ειπής· τι λέγει ο Γοργίας, ότι είναι αρετή.
Μένων
Άμα μου ειπής και τούτο, Σωκράτη, θα σου ειπώ.
Σωκράτης
Και ο αδαής, ακόμη, Μένων, ήθελε σ' εννοήση, όταν συ διαλέγεσαι, ότι
είσαι καλός και ότι σ' αγαπούν (έχεις εραστάς).
Μένων
Διατί;
Σωκράτης
Διότι δεν κάνεις τίποτε άλλο παρά να διατάσσης εις τας διαλέξεις,
όπως κάνουν, όσοι τρυφούν (διασκεδάζουν), διότι είναι τύραννοι,
μέχρις ότου έλθη η κατάλληλος ώρα· συγχρόνως δε αντελήφθης, ότι είμαι
κατώτερος προς τους καλούς (4)· θα σου χαρισθώ λοιπόν και θ'
αποκριθώ.
Μένων
Μα κάμε μου την χάριν.
Σωκράτης
Θέλεις να σου απαντήσω κατά τον τρόπον του Γοργία, τον οποίον συ
ευκολώτατα ειμπορείς να παρακολουθήσης;
Μένων
Ναι θέλω· γιατί όχι:
Σωκράτης
Δεν ομολογείς μετά του Εμπεδοκλέους, ότι υπάρχουν απορροαί(6) τινες
μέσα εις τα σώματα;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Και πόροι, εις τους οποίους και διά των οποίων περνούν αι απορροαί
αύται;
Μένων
Είναι αληθές.
Σωκράτης
Και ότι εκ των απορροών αυτών μερικαί αναλογούν (ταιριάζουν) είς
τινας των πόρων, και ότι άλλαι είναι μικρότεραι ή μεγαλύτεραι;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Γνωρίζεις, βέβαια, και τι καλείται όψις;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Εκ τούτων λοιπόν εννόησε, εκείνο που λέγω, όπως λέγει ο Πίνδαρος. Το
χρώμα δεν είναι παρά μία απορροή σχημάτων σύμμετρος και αισθητή εις
την όψιν.
Μένων
Άριστα, μου φαίνεται, ότι έδωκες αυτήν την απόκρισιν.
Σωκράτης
Αυτό φαίνεται προφανώς, ότι ελέχθη σύμφωνα με τας ιδέας σου·
συγχρόνως δε εννοείς νομίζω, ότι σου είναι εύκολον εκ της απαντήσεως
ταύτης να εξηγήσης τι είναι ήχος (φωνή) και οσμή και άλλα πολλά
παρόμοια.
Μένων
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Έχει τι το τραγικόν η απόκρισις, Μένων, και δι' αυτό σου αρέσκει
περισσότερον παρά η απάντησις περί του σχήματος.
Μένων
Τ' ομολογώ.
Σωκράτης
Και όμως, δεν μου φαίνεται, ω παιδί του Αλεξιδήμου, τόσον καλή, όπως
εγώ τουλάχιστον πεισθώ, η δε άλλη είναι καλυτέρα. Νομίζω δε, ότι και
εις σε έτσι θα φανή, εάν μη, όπως έλεγες χθες, ήσο απολύτως
υποχρεωμένος να αναχωρήσης προ των μυστηρίων, αλλ' επερίμενες εδώ διά
να μυηθής.
Μένων
Αλλ' ειμπορώ να μένω, Σωκράτη, εάν συγκατατίθεσαι να μου λέγης πολλά
παρόμοια.
Σωκράτης
Όσον εξαρτάται εκ της αγαθής θελήσεως, ουδόλως θα παραμελήσω και διά
σε και δι' εμέ· αλλά, νομίζω, δεν θα είμαι ικανός να ειπώ πολλά
τοιαύτα· έλα τόρα όμως, προσπάθησε και συ να μου πληρώσης την
υπόσχεσίν σου και να μου ειπής τελείως τι είναι αρετή· παύσε δε να
κάνης πολλά εκ του ενός, όπως λέγουν συνήθως σκώπτοντες, εκείνοι οι
οποίοι τσακίζουν (σπάζουν), αλλ' αφού αφήσης την αρετήν μέσα εις την
ολότητα και ακεραιότητα (αρτιότητά) της, ειπέ μου, τι είναι αρετή· τα
δε παραδείγματα τα έχεις ήδη πάρει από εμέ.
Μένων
Μου φαίνεται λοιπόν, Σωκράτη, ότι αρετή είναι, όπως λέγει ο ποιητής,
εκείνη η οποία χαίρει διά τα καλά, και η οποία δύναται να παρέχη
αυτά. Έτσι και εγώ ονομάζω την αρετήν, την διάθεσιν δηλονότι του
ανθρώπου, ο οποίος επιθυμεί τα καλά και ταυτοχρόνως δύναται να τα
προμηθεύεται (απολαμβάνη).
Σωκράτης
Άρα λέγεις, ότι εκείνος ο οποίος επιθυμεί τα καλά, είναι και
επιθυμητής των αγαθών;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Υπάρχουν λοιπόν άνθρωποι, οι οποίοι επιθυμούν τα κακά και άλλοι τα
αγαθά; Και δεν σου φαίνεται, αγαπητέ, ότι όλοι επιθυμούν τ' αγαθά;
Μένων
Όχι, δεν φαίνεται εις εμένα τουλάχιστον.
Σωκράτης
Αλλ' ότι είναι μερικοί, που επιθυμούν τα κακά;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Θέλεις να ειπής ότι, νομίζοντες τα κακά ότι είναι αγαθά, επιθυμούσιν
αυτά, ή ότι, ενώ γινώσκουν ότι είναι κακά, όμως τα επιθυμούν;
Μένων
Και τα δυο, μου φαίνεται.
Σωκράτης
Μα πώς σου φαίνεται, Μένων, ότι ένας άνθρωπος γνωρίζων τα κακά ότι
είναι κακά, όμως τα επιθυμεί;
Μένων
Μάλιστα.
Σωκράτης
Τι καλείς επιθυμίαν; Είναι εκείνο που του γίνεται (συμβαίνει);
Μένων
Εκείνο που του συμβαίνει· τι άλλο ειμπορεί να είναι;
Σωκράτης
Ποίον εκ των δύο φαντάζεται, ότι τα κακά ωφελούν, εκείνον που του
γίνονται, ή γνωρίζει, ότι βλάπτουν, εκείνον που θα του συμβούν;
Μένων
Υπάρχουν οι νομίζοντες ότι τα κακά ωφελούν, υπάρχουν δε και εκείνοι
που γνωρίζουν ότι βλάπτουν.
Σωκράτης
Αλλά πιστεύεις, ότι εκείνοι, οι οποίοι νομίζουν ότι τα κακά είναι
επωφελή, έχουν οιανδήποτε ιδέαν του κακού;(5)
Μένων
Βεβαίως, δεν το πολυπιστεύω.
Σωκράτης
Είναι προφανές λοιπόν, ότι δεν επιθυμούσι τα κακά όσοι αγνοούν αυτά,
αλλ' εκείνα, τα οποία νομίζουν ότι είναι αγαθά, και τα οποία πράγματι
είναι κακά. Ώστε, οι μη γνωρίζοντες αυτά και νομίζοντες ότι είναι
αγαθά, φανερόν είναι, ότι επιθυμούν τ' αγαθά· ή δεν είν' έτσι;
Μένων
Είναι φανερόν αυτό.
Σωκράτης
Προς τούτοις· οι άλλοι, οι οποίοι επιθυμούν τα κακά, όπως συ λέγεις,
και πιστεύουν ότι αυτά βλάπτουν εκείνον που του συμβαίνουν,
γνωρίζουν, βεβαίως, ότι θα βλαφθούν υπ' αυτών;
Μένων
Αναγκαίως.
Σωκράτης
Αλλ' όσους βλάπτονται δεν τους θεωρούν αυτοί αθλίους (δυστυχείς) καθ'
όσον βλάπτονται;
Μένων
Και αναγκαίως και τούτο.
Σωκράτης
Οι δε άθλιοι δεν είναι δυστυχείς;
Μένων
Έτσι νομίζω.
Σωκράτης
Και υπάρχει κανείς, ο οποίος θέλει να είναι άθλιος και δυστυχής;
Μένων
Δεν μου φαίνεται, Σωκράτη.
Σωκράτης
Λοιπόν κανένας δεν θέλει τα κακά, Μένων, αν βεβαίως δεν θέλη να είναι
τοιούτος· διότι τι είναι άθλιον παρά το να επιθυμή κανείς και ν'
αποκτά τα κακά;
Μένων
Μου φαίνεται, Σωκράτη, ότι λέγεις αλήθεια· ότι ουδείς θέλει τα κακά.
Σωκράτης
Και όμως έλεγες, ότι αρετή είναι το θέλειν τ' αγαθά και το δύνασθαι
να τ' αποκτά κανείς;
Μένων
Έτσι είπον.
Σωκράτης
Δεν είναι αληθές, ότι το θέλειν, κατά τον ορισμόν σου, είναι κοινόν
εις όλους, και κατά τούτο ουδείς διαφέρει (είναι καλύτερος) από τον
άλλον;
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Είναι λοιπόν φανερόν, ότι αν ο ένας είναι καλύτερος από τον άλλον,
πιθανόν να είναι καλύτερος μόνον κατά το δύνασθαι (διότι δύναται).
Μένων
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Λοιπόν κατά τον ορισμόν σου, όπως φαίνεται, αρετή είναι η δύναμις, η
όποια πορίζεται τ' αγαθά.
Μένων
Εντελώς έτσι νομίζω, Σωκράτη, όπως συ τόρα νομίζεις.
Σωκράτης
Ας ίδωμεν, αν και αυτό που λέγεις είναι αληθές· διότι πιθανόν να έχης
δίκαιον. Εκείνο λοιπόν, που είναι ικανόν να πορίζεται ταγαθά, συ το
λέγεις αρετήν;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Αγαθά δε δεν ονομάζεις την υγείαν και τον πλούτον και τον χρυσόν και
το αργύριον και τας τιμάς και τάλλα αξιώματα μέσα εις την πόλιν;
μήπως λέγης και άλλα τινά αγαθά εκτός αυτών;
Μένων
Όχι, αλλ' όλα αυτά και τα τοιαύτα.
Σωκράτης
Καλά· το να πορίζεται λοιπόν κανείς αργύριον και χρυσόν είναι αρετή,
όπως λέγει ο Μένων ο πατρικός ξεναγός του μεγάλου Βασιλέως. Μήπως
προσθέτης τίποτε εις την παραδοχήν αυτήν, Μένων, π. χ. το δικαίως και
οσίως, ή δεν σε μέλλει, αλλά και αν αδίκως κανείς τα πορίζεται, πάλιν
συ, ομοίως, θα καλέσης τούτο αρετήν;
Μένων
Όχι βέβαια, Σωκράτη, αλλά κακίαν.
Σωκράτης
Φαίνεται λοιπόν απολύτως αναγκαίον εις τον ορισμόν της αρετής να
προστεθή η δικαιοσύνη, η αγιότης, ή οιονδήποτε άλλο μέρος της αρετής,
άλλως δεν είναι αρετή, αν και μας προμηθεύη τ' αγαθά.
Μένων
Πώς είναι δυνατόν άνευ αυτών να είναι αρετή;
Σωκράτης
Το δε να μη πορίζεται κανείς χρυσίον ούτε αργύριον, παρά μόνον όταν
είναι δίκαιον, μήτε εις τον εαυτόν του μήτε εις άλλον, δεν είναι και
αυτή η έλλειψις αρετή;
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Επομένως η προμήθεια όλων τούτων των αγαθών δεν είναι διόλου αρετή,
μάλλον δε η στέρησίς των ήθελεν είσθαι αρετή, αλλά, καθώς φαίνεται,
εκείνο που γίνεται μετά δικαιοσύνης είναι αρετή, ό,τι δε συμβαίνει
άνευ όλων αυτών είναι κακία.
Μένων
Μου φαίνεται, ότι τα πράγματα είναι έτσι καθώς τα λέγεις συ.
Σωκράτης
Μα δεν είπομεν ολίγον πρωτήτερα, ότι εκάστη εκ των ιδιοτήτων αυτών, η
δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και τα άλλα τα τοιαύτα, είναι μόρια (μέρη)
της αρετής;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Λοιπόν ύστερα απ' αυτά παίζεις μαζί μου, Μένων;
Μένων
Αλλά πού αστεΐζομαι (παίζω), Σωκράτη;
Σωκράτης
Εις το ότι, ενώ εγώ προ ολίγου σε παρεκάλεσα να μη σπάζης και
κομματιάζης την αρετήν, και ενώ σου έδωκα παραδείγματα πώς πρέπει ν'
απαντάς, συ παρημέλησες αυτά εντελώς και μου είπες, αφ' ενός, ότι
αρετή είναι η δύναμις του πορίζεσθαι αγαθά μετά δικαιοσύνης, και αφ'
ετέρου, ότι η δικαιοσύνη είναι ένα μέρος της αρετής.
Μένων
Ομολογώ.
Σωκράτης
Λοιπόν συμβαίνει, εξ όσων συ ομολογείς, ότι αρετή είναι εκείνο που
γίνεται μ' ένα μέρος της αρετής, οτιδήποτε και αν γίνεται, αφού
αναγνωρίζεις, ότι η δικαιοσύνη και άλλα όμοια είναι τμήματα (μόρια)
της αρετής.
Μένων
Πώς έτσι;
Σωκράτης
Αυτό λέγω, ότι ενώ εγώ σε παρεκάλεσα να μου ειπής τι είναι
ολοκληρωτικώς αρετή, δεν μου λέγεις καθόλου, μου είπες δε, ότι πάσα
πράξις είναι αρετή εάν γίνεται μ' ένα μέρος αρετή, ωσάν να μου έχης
ειπή τι είναι εν γένει αρετή, και ότι εγώ ήδη θα την γνωρίσω, και αν
την κατακόψης εις κομμάτια. Πρέπει λοιπόν, καθώς μου φαίνεται, να σ'
ερωτήσω εκ νέου, αγαπητέ Μένων, τι είναι αρετή και εάν είναι αληθές
ότι πάσα πράξις μετά μορίου αρετής ήθελεν είσθαι αρετή, διότι είναι
το ίδιον ως να λέγης, όπως ένας λέγη, ότι πάσα πράξις μετά
δικαιοσύνης είναι αρετή· ή δεν σου φαίνεται πάλιν, ότι έχεις ανάγκην
της αυτής ερωτήσεως; μα νομίζεις ότι είναι κανείς που ηξεύρει μόριον
της αρετής τι είναι, χωρίς να γνωρίζη καθόλου αυτήν την αρετήν;
Μένων
Δεν μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εάν ενεθυμείσο τι σου είπον εγώ περί του σχήματος, θα κατεδικάζαμεν
(παραιτούσαμεν) τον τρόπον αυτόν της απαντήσεως, η οποία επιχειρεί ν'
αποκριθή διά των συζητουμένων και ακόμη δι' εκείνων, τα οποία ουδόλως
ωμολογήθησαν.
Μένων
Και δικαίως θα την απερρίπταμεν, Σωκράτη.
Σωκράτης
Δι' αυτό και συ, φίλτατε, εν όσω ζητούμεν την όλην αρετήν τι είναι,
μη νομίζης ότι απαντάς οπωσδήποτε αποκρινόμενος ότι διά των μερών
αυτής θα φανερώσης αυτήν ή με οιονδήποτε άλλον όμοιον τρόπον, διότι
πάλιν θα χρειασθή η αυτή ερώτησις· περί τίνος αρετής ομιλείς εκείνα
τα οποία ομιλείς; ή νομίζεις, ότι δεν σου λέγω τίποτε;
Μένων
Τουναντίον, μου φαίνεται, ότι ομιλείς ορθώς.
Σωκράτης
Αποκρίσου λοιπόν εξ αρχής· τι λέγεις ότι είναι αρετή, και συ και ο
φίλος σου;
Μένων
Ω Σωκράτη, και πρωτήτερα έχω ακούσει, πριν διαλεχθώ μαζί σου, ότι συ
δεν γνωρίζεις τίποτε άλλο, παρά και συ ο ίδιος αμφιβάλλεις και τους
άλλους να κάνης ν' αμφιβάλλουν τόρα δε, καθώς μου φαίνεσαι, με μαγεύεις
(γοητεύεις) και με φαρμακώνεις και τελείως με καταθέλγεις, ώστε να
γεμίσω από αμφιβολίας· και αν επιτρέπεται να κοροϊδέψη κανείς, μου
φαίνεται ότι εντελώς ομοιάζεις κατά την μορφήν και καθ' όλα τάλλα με
πλατείαν θαλασσίαν νάρκην (μουδιάστρα), η οποία ναρκώνει διαρκώς τον
πλησιάζοντα και εκείνον που θα την εγγίση· έτσι, μου φαίνεται, και συ μ'
έχεις κάνει· διότι πράγματι και εις την ψυχήν (πνεύμα) και εις την
γλώσσαν είμαι ναρκωμένος και δεν γνωρίζω τι ν' αποκριθώ, καίτοι πολλάκις
εγώ περί της αρετής έχω ομιλήσει και ενώπιον πολλών και πολύ καλά, όπως
μου εφαίνετο· τόρα δε δεν ειμπορώ καθόλου ούτε τι είναι να ειπώ. Καλώς
δε σκέπτεσαι, Σωκράτη, σε βεβαιώ, να μην αναχωρής ούτε να ταξειδεύης απ'
εδώ· διότι, αν τα έκανες αυτά ξένος εις άλλην τινά πόλιν, πολύ γρήγορα
θα σ' εφυλάκιζαν ως γόην.
Σωκράτης
Είσαι πονηρός, Μένων, και ολίγον έλειψε να μ' απατήσης (τσακώσης).
Μένων
Εις τι λοιπόν, Σωκράτη;
Σωκράτης
Εννοώ ένεκα τίνος λόγου με παρέβαλες.
Μένων
Διά ποίον λόγον νομίζεις;
Σωκράτης
Διά να σ' αντιπαραβάλω και εγώ. Εγώ όμως τούτο γνωρίζω περί των
καλών, ότι χαίρουν (αγαπούν) να παραβάλλωνται· τούτο τους ωφελεί,
διότι αι εικόνες των καλών είναι, νομίζω, καλαί αλλ' εγώ δεν θα σ'
αντισυγκρίνω· ως προς εμέ δε, εάν η νάρκη ναρκωνομένη αυτή η ίδια και
τους άλλους ναρκώνη, τότε της ομοιάζω· εάν όχι, δεν της ομοιάζω.
Επειδή, εάν καθιστώ τους άλλους γεμάτους απορίας, δεν έπεται ότι εγώ
γνωρίζω περισσότερά των· αλλά περισσότερον παντός άλλου αμφιβάλλω
εγώ, και δι' αυτό κάνω και τους άλλους ν' αμφιβάλλουν· όπως και τόρα
περί της αρετής δεν γνωρίζω απολύτως τι είναι αρετή· όσον διά σε
πιθανόν προτήτερα, πριν με πλησιάσης, να ήξευρες, τόρα όμως φαίνεσαι
ωσάν να μη γνωρίζης. Και όμως εγώ θέλω να εξετάσω και να σκεφθώ
συζητών μαζί σου τι πιθανόν να είναι αυτή.
Μένων
Και πώς θα συζητήσης, Σωκράτη, δι' εκείνο το οποίον δεν γνωρίζεις
καθόλου τι είναι; ποίαν αρχήν έχεις διά να ζητήσης πράγματα που
αγνοείς; και πώς θα την αναγνωρίσης την αρετήν, εάν πιθανόν την
επιτύχης, αφού διόλου δεν την ειξεύρεις;
Σωκράτης
Εννοώ τι θέλεις να ειπής, Μένων. Βλέπεις πόσον αυτή η αρχή σου είναι
ζήτημα (υποκείμενον) συζητήσεως, αφού δηλονότι δεν είναι δυνατόν ο
άνθρωπος να ζητή ούτε εκείνο που γνωρίζει ούτε εκείνο που δεν
ειξεύρει; Διότι ουδόλως θα ζητήση, ό,τι γνωρίζει, αφού το γνωρίζει
και δεν έχει ανάγκην ερεύνης, ούτε δε πάλιν εκείνο το οποίον δεν
γινώσκει, διά τον λόγον, ότι δεν ειξεύρει εκείνο που θα ζητήση.
Μένων
Δεν σου φαίνεται, λοιπόν, ούτ' αυτή η ομιλία ορθή, Σωκράτη;
Σωκράτης
Ουδόλως.
Μένων
Μου λέγεις, διατί;
Σωκράτης
Βεβαίως· διότι έχω ακούσει άνδρας και γυναίκας σοφούς διά τα θεία.
Μένων
Και τι λέγουν;
Σωκράτης
Ωραία και αληθινά πράγματα, υποθέτω.
Μένων
Ποία λοιπόν είναι αυτά και ποίοι είναι οι λέγοντες;
Σωκράτης
Τα πρόσωπα (οι λέγοντες) είναι οι ιερείς και αι ιέρειαι, οι οποίοι
είναι διωρισμένοι να εξηγούν τον λόγον, δι' εκείνα τα οποία
μεταχειρίζονται ή (τους είναι φροντίς να δύνανται να ερμηνεύουν όσα
αποβλέπουν εις το επάγγελμά των)· λέγει δε και ο Πίνδαρος και πολλοί
άλλοι εκ των ποιητών, όσοι είναι θείοι — όσα δε λέγουν είναι αυτά — ·
αλλά πρόσεχε, εάν οι λόγοι των σου φαίνωνται αληθινοί· λέγουν, ότι η
ψυχή του ανθρώπου είναι αθάνατος· και άλλοτε μεν τελειώνει την ζωήν
της και αυτό το καλούσι θάνατον, άλλοτε δε πάλιν ξαναγεννάται,
ουδέποτε δε χάνεται· δι' αυτό και πρέπει να ζήσωμεν, όσον το δυνατόν
αγιώτατα· διότι:
Η Περσεφόνη ύστερα,
από τον γύρο των εννηά χρονών,
εκείνους από την αμαρτία τους την παλαιή
που ευχάριστα θα τους δεχτή,
τους ξαναδίνει την ψυχή στο ηλιοφώς.
Απ' τούτες τες ψυχές
γεννιώνται βασιλιάδες
δυνατοί και δοξασμένοι,
κι' οι πιο σοφοί μεγάλοι άνδρες,
που ήρωες αγνούς
η στερνές γενεές τους λένε.
Έτσι λοιπόν και η ψυχή, αφού είναι αθάνατος και πολλάκις ξαναγεννάται
και έχει ίδη και τα εδώ και όσα είναι εις τον Άδην και εν γένει όλα,
δεν υπάρχει τίποτε που δεν γνωρίζει. Ώστε δεν είναι καθόλου παράδοξον
και περί της αρετής και περί των λοιπών να ενθυμηθή, όσα πρότερον
εγνώριζε, διότι, όπως όλα είνε μέσα στη φύσι συγγενή και η ψυχή όλα
τάχει μάθει, τίποτε δεν εμποδίζει να ενθυμηθή ένα μόνο πράγμα, εκείνο
το οποίον οι άνθρωποι ονομάζουν μάθησιν (γνώσιν), και αυτή να εύρη
όλα τα άλλα· φθάνει μόνον κανείς να έχη θάρρος και να μη κουράζεται
να ερευνά· διότι όλη η ανάμνησις ευρίσκεται μέσα εις ό,τι καλούμεν
ζήτησιν (έρευναν) και μάθησιν (γνώσιν). Δεν πρέπει λοιπόν να πεισθής
(δώσης πίστιν) εις την συζητητικήν εκείνην αρχήν που είπες· διότι
αυτή θα μας έκανε οκνηρούς, είναι δε πολύ ευχάριστος αρχή να την
ακούουν οι μαλθακοί. Εκείνο δε που είπον εγώ, τουναντίον, μας καθιστά
εργατικούς και ερευνητικούς· εις τούτο δε εγώ, ακραδάντως πιστεύων,
Θέλω μαζί σου να ζητήσω τι είναι αρετή.
Μένων
Μάλιστα, Σωκράτη· αλλά πώς το λέγεις, ότι τίποτε δεν μανθάνομεν, αλλ'
ό,τι καλούμεν μάθησιν είναι απλώς ανάμνησις; ειμπορείς να μου το
μάθης πώς συμβαίνει έτσι;
Σωκράτης
Και προ ολίγου σου είπα, Μένων, ότι είσαι πονηρός· και τόρα πάλιν μ'
ερωτάς, εάν ειμπορώ να σε μάθω, εγώ, ο οποίος υποστηρίζω ότι δεν
υπάρχει διδαχή αλλ' ανάμνησις, διά να φαίνωμαι αντιφάσκων προς τον
εαυτόν μου.
Μένων
Μα τον Δία, Σωκράτη, δεν ωμίλησα υπό τοιούτον πνεύμα, αλλ' απλώς από
συνήθειαν. Δι' αυτό, αν ειμπορής να μου αποδείξης ότι έτσι είναι,
όπως λέγεις, απόδειξέ το.
Σωκράτης
Αυτό δεν είναι καθόλου εύκολον· όμως θα προσπαθήσω προς χάριν σου.
Αλλά προσκάλεσέ μου ένα από το πλήθος αυτό των δούλων της ακολουθίας
σου, εκείνον που θέλεις συ, διά να σου αποδείξω επ' αυτού (εκείνο που
ζητείς).
Μένων
Προθυμότατα. — Έλα εδώ.
Σωκράτης
Είν' Έλλην και ομιλεί Ελληνικά;
Μένων
Πολύ καλά· εγεννήθη μέσα εις το σπίτι μας.
Σωκράτης
Πρόσεχε λοιπόν καλά, ποίον εκ των δύο σου φαίνεται, ότι
αναμιμνήσκεται (ξαναενθυμείται), ή ότι μανθάνει από μένα.
Μένων
Θα προσέξω.
Σωκράτης
Ειπέ μου λοιπόν, παιδί, γνωρίζεις ότι τούτο είναι ένα σχήμα (χώρος)
τετράγωνον;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Τετράγωνον δεν είναι εκείνο που έχει τεσσάρας γραμμάς, αι οποίαι
είναι ίσαι;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Δεν έχει επίσης και αυτάς τας άλλας γραμμάς που σύρομεν εις το μέσον
ίσας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν ειμπορεί λοιπόν ο χώρος αυτός να είναι και μεγαλύτερος και
μικρότερος;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Λοιπόν αν αυτή η πλευρά ήθελεν είσθαι δύο ποδών και η άλλη επίσης
δύο, πόσων ποδών θα ήτο το όλον; Σκέψου δε κατ' αυτόν τον τρόπον αν
αυτή εδώ η πλευρά ήτο δύο ποδών και εκείνη εκεί μόνον ενός ποδός, δεν
είναι αληθές, ότι ο χώρος θα είναι άπαξ δύο ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' επειδή και αυτή η γωνία είναι επίσης δύο ποδών, δεν κάνει δι'
αυτό δύο φοράς δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσοι λοιπόν είναι δύο φορές δύο πόδες; Αφού λογαριάσης, ειπέ μου.
Παις
Τέσσαρες, ω Σώκρατες.
Σωκράτης
Δεν θα γίνη λοιπόν ένας άλλος χώρος εκτός αυτού διπλάσιός του και
ομοιότατος έχων όλας τας γραμμάς ίσας, όπως αυτός;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσων λοιπόν ποδών θα είνε;
Παις
Οκτώ.
Σωκράτης
Έλα τόρα· προσπάθησε να μου ειπής πόσον μεγάλη θα είναι εκάστη γραμμή
του άλλου χώρου· τούτου εδώ είναι δύο ποδών του δε άλλου χώρου του
διπλασίου πόση θα είναι;
Παις
Φανερόν είνε ότι θα είναι διπλασία.
Σωκράτης
Βλέπεις, Μένων, ότι εγώ δεν τον διδάσκω τίποτε και δεν κάνω άλλο παρά
να τον ερωτώ· και αυτός τόρα φαντάζεται, ότι γνωρίζει ποία είναι η
γραμμή από της οποίας σχηματίζεται ο χώρος των οκτώ ποδών. Ή δεν σου
φαίνεται έτσι;
Μένων
Βεβαίως.
Σωκράτης
Το γνωρίζει λοιπόν;
Μένων
Όχι βέβαια.
Σωκράτης
Δεν πιστεύεις ότι γίνεται εκ διπλασίας γραμμής;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Παρατήρησέ τον δε αναμιμνησκόμενον διαδοχικώς, όπως πρέπει να
ξαναενθυμείται. Και συ, ειπέ μου· δεν λέγεις, ότι ο διπλάσιος χώρος
σχηματίζεται εκ γραμμής διπλασίας; δεν λέγω δε καθόλου δι' αυτού περί
ενός χώρου μακρού κατά την μίαν εδώ πλευράν πατά δε την άλλην κοντού·
αλλά να είναι ίσον καθ' ολοκληρίαν παντού, όπως τούτο εδώ, και το
οποίον να είνε διπλάσιον τούτου, δηλαδή οκτώ ποδών. Κύτταξε, εάν
νομίζης προσέτι ότι σχηματίζεται εκ μιας γραμμής διπλασίας.
Παις
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εάν λοιπόν προσθέσωμεν εις ταύτην την γραμμήν μίαν άλλην γραμμήν
επίσης τόσον μακράν, η νέα αύτη δεν θα είναι διπλασία της πρώτης;
Παις
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Από ταύτης λοιπόν της γραμμής λέγεις, ότι σχηματίζεται χώρος
διπλάσιος, εάν σύρωμεν τέσσαρας ομοίας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Ας τραβήξωμεν λοιπόν τέσσαρας ομοίας προς αυτήν δεν είναι τούτο ο
χώρος που καλείς οκτάπουν;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Μέσα δε εις αυτόν τον χώρον δεν ευρίσκεις τέσσαρας ίσας, εκάστην δε
ίσην προς ταύτην εδώ η οποία είναι τεσσάρων ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσον μεγάλη λοιπόν γίνεται; Δεν είναι τέσσαρας φοράς τόσον μεγάλη;
Παις
Πώς όχι;
Σωκράτης
Αλλ' εκείνο που είναι τέσσαρες φορές τόσο μέγα είναι διπλάσιον;
Παις
Όχι, μα τον Δία.
Σωκράτης
Πόσον λοιπόν είναι;
Παις
Τετραπλάσιον.
Σωκράτης
Λοιπόν, παιδί, από της διπλασίας γραμμής δεν σχηματίζεται χώρος
διπλάσιος αλλά τετραπλάσιος.
Παις
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Διότι τέσσαρες φορές τέσσαρα γίνονται δεκαέξη. Δεν είναι έτσι;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Από ποίας λοιπόν γραμμής γίνεται χώρος οκτώ ποδών: Δεν σχηματίζεται
από το τετραπλάσιον;
Παις
Ομολογώ.
Σωκράτης
Ο δε χώρος αυτός, ο οποίος, δεν είναι παρά το τέταρτον της ετέρας δεν
σχηματίζεται τελείως εκ της γραμμής ταύτης, η οποία είναι το ήμισυ
της ετέρας;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Καλά (ας είναι). Χώρος οκτώ ποδών δεν είναι διπλάσιος αυτού εδώ και
το ήμισυ τούτου;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Καλά. Απάντησέ μου δε τόρα ό,τι, σου φαίνεται και είπε μου· η γραμμή
αύτη δεν είναι δύο ποδών και η άλλη τεσσάρων;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Επομένως και η γραμμή χώρου οκτώ ποδών πρέπει να είναι μεγαλυτέρα από
την γραμμήν χώρου δύο ποδών και μικροτέρα χώρου τεσσάρων.
Παις
Πρέπει.
Σωκράτης
Προσπάθησε τόρα να μου ειπής πόσον μεγάλη πρέπει να είναι.
Παις
Τριών ποδών.
Σωκράτης
Αλλ' εάν είναι τριών ποδών, δεν έχομεν παρά να προσθέσωμεν εις αυτήν
την γραμμήν το ήμισυ αυτής και θα είναι τριών ποδών; Διότι ιδού αυτός
είναι δύο ποδών, ο δε ενός, και απ' εδώ πάλιν δύο και εις και
σχηματίζεται ο χώρος που λέγεις.
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' αν ο χώρος έχει τρεις πόδας από αυτήν την πλευράν και τρεις εκ
της ετέρας, δεν γίνεται τρεις φορές τριών ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσα δε κάνουν τρία επί τρία;
Παις
Εννέα πόδες.
Σωκράτης
Χώρος δε διπλάσιος από πόσους πόδας πρέπει να είναι;
Παις
Από οκτώ.
Σωκράτης
Λοιπόν δεν σχηματίζεται πλέον ο χώρος οκτώ ποδών από γραμμής τριών
ποδών.
Παις
Όχι βέβαια
Σωκράτης
Από ποίας λοιπόν γραμμής γίνεται; προσπάθησε να μου ειπής ακριβώς·
και αν δεν θέλης ν' αριθμήσης (υπολογίσης) το μέγεθός του, δείξε το.
Παις
Μα τον Δία, ω Σώκρατες, δεν γνωρίζω.
Σωκράτης
Εννοείς πάλιν, Μένων, ποίον δρόμον έχει κάμει μέσα στην ανάμνησίν
του. Εις την αρχήν δεν εγνώριζε καθόλου ποία είναι η γραμμή που
σχηματίζει τον χώρον οκτώ ποδών, όπως και τόρα δεν γνωρίζει· αλλά
κατόπιν ενόμισεν ότι ειξεύρει, και απήντησε μετά πεποιθήσεως ωσάν να
εγνώριζε και δεν επίστευεν ότι δεν εγνώριζε (ούτε καν απορούσε). Τόρα
πάλιν απορεί (αναγνωρίζει την σύγχυσίν του) ωσάν να μη γνωρίζη
καθόλου. Και νομίζει ότι ειξεύρει.
Μένων
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Δεν είναι λοιπόν πράγματι εις καλυτέραν θέσιν τόρα διά το πράγμα που
δεν εγνώριζε;
Μένων
Και αυτό μου φαίνεται.
Σωκράτης
Καταστήσαντες λοιπόν αυτόν γεμάτον αμφιβολίαν και σαν νάρκην
ναρκώσαντες αυτόν τον εβλάψαμεν;
Μένων
Δεν μου φαίνεται.
Σωκράτης
Τουναντίον τον κατεστήσαμεν, όπως φαίνεται, ικανώτερον να ανακαλύπτη
την αλήθειαν (ό,τι έχει). Διότι τόρα οτιδήποτε αγνοεί θα το εκζητήση
μετ' ευχαριστήσεως και ευκόλως τότε, πιστεύων ότι καλώς ομιλεί, και
προς πολλούς πολλάκις θα ομιλήση (φανερά) ότι διπλάσιος χώρος πρέπει
να έχη γραμμήν διπλασίαν κατά το μήκος.
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Νομίζεις λοιπόν ότι ούτος θα επιχειρούσε να ζητήση ή να μάθη τούτο,
που ενόμιζε ότι γνωρίζει χωρίς να γνωρίζη, πριν ή η πεποίθησις της
αγνοίας του δεν τον έκανε ν' αμφιβάλλη και τον έκανε να ποθήση να
μάθη;
Μένων
Δεν μου φαίνεται, Σωκράτη.
Σωκράτης
Ωφελήθη λοιπόν ναρκωθείς;
Μένων
Μου φαίνεται.
Σωκράτης
Σκέψου τόρα πώς εκ ταύτης της απορίας (αμφιβολίας) θ' ανακαλύψης το
πράγμα ζητών μετ' εμού, καίτοι εγώ δεν θα κάμω άλλο τι παρά να ερωτώ
και όχι να διδάσκω. Και πρόσεξε να με τσακώσης αν πουθενά πράγματι
τον διδάσκω ή διεξέρχωμαι (εξηγών) εκείνα τα οποία γνωρίζεις, και εν
γένει αν κάνω τίποτε άλλο από του να τον ερωτώ τι φρονεί. — Συ
λοιπόν, παιδί, ειπέ μου· αυτός ο χώρος δεν είναι τεσσάρων ποδών; Μ'
εννοείς;
Παις
Βεβαίως.
Σωκράτης
Δεν δυνάμεθα να του προσθέσωμεν και αυτόν τον άλλον χώρον, ο οποίος
είναι ίσος μ' αυτόν;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Και τον τρίτον αυτόν ίσον με τους άλλους δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν δυνάμεθα τέλος να θέσωμεν αυτόν τον άλλον μέσα εις αυτήν την
γωνίαν;
Παις
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Αλλά τότε δεν γίνονται τέσσαρες χώροι ίσοι αναμεταξύ των;
Παις
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Λοιπόν πόσος γίνεται ο χώρος αυτός το όλον από τούτον εδώ;
Παις
Τετραπλάσιος.
Σωκράτης
Έπρεπε όμως να γίνη διπλάσιος· ή δεν ενθυμείσαι;
Παις
Πολύ καλά.
Σωκράτης
Αυτή δε η γραμμή η εκτεινομένη από μιας γωνίας μέχρι της ετέρας δεν
χωρίζει έκαστον εκ των δύο τούτων χώρων εις δύο;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Δεν γίνονται αύται τέσσαρες γραμμαί ίσαι περιέχουσαι αυτόν εδώ τον
χώρον;
Παις
Ναι· γίνονται.
Σωκράτης
Σκέψου· ποίον είναι το μήκος αυτού του χώρου;
Παις
Δεν γνωρίζω.
Σωκράτης
Από τους τέσσαρας αυτούς χώρους εκάστη γραμμή δεν έχει αποχωρίση
εντός το ήμισυ εκάστου εκ τούτων; Δεν είναι αληθές;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Πόσοι λοιπόν χώροι είναι όμοιοι μέσα εις αυτόν;
Παις
Τέσσαρες.
Σωκράτης
Και μέσα εις αυτόν εδώ, πόσοι;
Παις
Δύο.
Σωκράτης
Τέσσαρες δε φορές δύο, τι κάνουν;
Παις
Διπλάσια.
Σωκράτης
Πόσους λοιπόν πόδας έχει αυτός ο χώρος;
Παις
Οκτώ.
Σωκράτης
Και από ποίας γραμμής εσχηματίσθη;
Παις
Από ταύτης.
Σωκράτης
Εκ της γραμμής της εκτεινομένης από της μιας γωνίας εις την ετέραν
και εκ χώρου τεσσάρων ποδών;
Παις
Ναι.
Σωκράτης
Οι σοφισταί καλούσι την γραμμήν αυτήν διάμετρον· ώστε, εάν πράγματι
αυτής τ' όνομα είναι διάμετρος, χώρος διπλάσιος, παιδί (δούλε) του
Μένωνος, θα σχηματισθή, όπως συ λέγεις, εκ της διαμέτρου.
Παις
Βέβαια, ω Σώκρατες.
Σωκράτης
Πώς σου φαίνεται, Μένων; Απήντησε πουθενά άλλο τι παρά την γνώμην του
(έκαμε καμμίαν απάντησιν που δεν ήτο ιδική του);
Μένων
Όχι. Πάντοτε απήντησε την ιδικήν του.
Σωκράτης
Και όμως, όπως είχομεν είπει προ ολίγου, δεν εγνώριζεν.
Μένων
Αληθινά ομιλείς.
Σωκράτης
Δεν ήσαν δε αι γνώμαι του αύται έμφυτοι εις αυτόν; ή όχι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Εκείνος λοιπόν που αγνοεί τας αληθείς δοξασίας (ιδέας) περί όσων
υπάρχουν, έχει μέσα του εμφύτους αληθείς ιδέας δι' εκείνα τα οποία
αγνοεί; — (άλλως δεν θα ήγγιζε ούτε καν θα τον απησχόλουν ποτέ όσα
δεν είξευρε).
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Τόρα δε ξυπνούν (ανακινούνται) αι ιδέαι αύται εις αυτόν ωσάν όνειρον·
εάν δε τις ήθελεν ερωτήση αυτόν πολλάκις τα αυτά πράγματα (ζητήματα)
και με διαφόρους τρόπους, γνωρίζεις καλά, ότι εις το τέλος δεν θα έχη
επίσης ακριβή γνώσιν τι είναι αυτά.
Μένων
Φαίνεται.
Σωκράτης
Λοιπόν χωρίς κανείς να τον διδάξη αλλ' απλώς μ' ερωτήσεις ανέλαβε
μόνος του από τον εαυτόν του την επιστήμην;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Το δε να παίρνη κανείς την επιστήμην από τον εαυτόν του δεν είναι
μόνον απλή ανάμνησις;
Μένων
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Δεν είναι άρα αληθές, ότι την επιστήμην (γνώσιν), την οποίαν σήμερον
ο δούλος σου έχει, ή την έλαβέ ποτε άλλοθεν ή πάντοτε την είχεν;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Αλλ' αν την είχε πάντοτε, θα ήτο πάντοτε σοφός, εάν δε την έλαβέ ποτε
άλλοθεν, βεβαίως δεν θα την έλαβεν εις την παρούσαν ζωήν ή κάποιος θα
τον εδίδαξε την γεωμετρίαν. Διότι αυτός θα κάμη το ίδιον και διά τα
λοιπά μέρη της γεωμετρίας και πάσαν άλλην επιστήμην. Μήπως υπάρχη
κανείς που να τον εδίδαξεν όλα αυτά; Συ άλλως οφείλεις να γνωρίζης,
αφού εγεννήθη και ανετράφη μέσα εις το σπίτι σου.
Μένων
Μα ειξεύρω εγώ τουλάχιστον ότι κανένας ποτέ δεν τον εδίδαξεν.
Σωκράτης
Έχει όμως τας ιδέας αυτάς ή όχι;
Μένων
Φαίνεται, Σωκράτη, ότι κατ' ανάγκην πρέπει να τας έχη.
Σωκράτης
Εάν δε δεν έλαβε τας γνώσεις αυτάς κατά την παρούσαν ζωήν, δεν είναι
προφανές, ότι τας είχε και τας έμαθεν εις άλλον χρόνον;
Μένων
Είναι προφανές.
Σωκράτης
Ό χρόνος δε ούτος δεν είναι εκείνος, καθ' ον δεν ήτο άνθρωπος;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Επομένως, εάν κατά τους χρόνους, όπου είναι άνθρωπος και κατ'
εκείνους που δεν είναι, θα υπάρχουν έμφυτοι αι ιδέαι αύται εις αυτόν,
αι οποίαι καθίστανται επιστήμαι αν ξυπνήσουν διά των ερωτήσεων, δεν
είναι αληθές ότι καθ' όλον αυτόν τον χρόνον η ψυχή του θα τας είχε
γνωρίσει; διότι είναι φανερόν, ότι καθ' όλους τους χρόνους υπάρχει ή
δεν υπάρχει άνθρωπος.
Μένων
Έτσι φαίνεται.
Σωκράτης
Αφού λοιπόν η αλήθεια είναι πάντοτε μέσα εις την ψυχήν μας, η ψυχή
αύτη είναι αθάνατος. Δι' αυτό πρέπει μετά θάρρους να ζητώμεν και να
εξυπνώμεν (αφυπνίζωμεν) εκείνο το οποίον δεν γνωρίζομεν προς στιγμήν,
δηλαδή εκείνο το οποίον δεν ενθυμούμεθα.
Μένων
Δεν ξεύρω πώς μου φαίνεται, αλλά νομίζω ότι έχεις δίκαιον, Σωκράτη.
Σωκράτης
Έτσι μου φαίνεται και μένα επίσης, Μένων. Η αλήθεια όμως είναι, ότι
δεν θα ήθελα να πολυβεβαιώσω θετικά (οριστικά) ότι και όλα τα λοιπά
που είπα θα είναι αληθή· αλλ' είμαι έτοιμος να υποστηρίξω και διά
λόγου και δι' έργου, εάν δυνηθώ, ότι η πίστις, ότι πρέπει να ζητή
κανείς εκείνο το οποίον δεν γνωρίζει, θα μας καταστήση ασυγκρίτως
καλυτέρους και ανδρικωτέρους (θαρραλεωτέρους) και ολιγώτερον μαλακούς
(οκνηρούς, αργούς και υποχωρητικούς), παρά εάν νομίζωμεν, ότι είναι
αδύνατον ν' ανακαλύψωμεν εκείνα που δεν γνωρίζομεν και ανωφελές να τα
ζητήσωμεν (ουδέ πρέπει να τα ζητώμεν).
Μένων
Και αυτό μου φαίνεται ότι το λέγεις καλά, Σωκράτη.
Σωκράτης
Επειδή λοιπόν συμφωνούμεν εις αυτό, ότι οφείλει κανείς να ζητή εκείνο
το οποίον δεν ηξεύρει, θέλεις να δοκιμάσωμεν ομού όπως ζητήσωμεν τι
είναι αρετή:
Μένων
Βεβαιότατα. Αλλ' εκείνο, Σωκράτη, θα εξετάσω και θ' ακούσω με την
μεγαλυτέραν ευχαρίστησιν, το οποίον ηρώτησα εξ αρχής. Ποίον δηλαδή εκ
των δύο, εάν την αρετήν πρέπη να δοκιμάσωμεν πώς να εφαρμόσωμεν ως
κάτι που δύναται να διδαχθή, ή αν αυτή είναι έμφυτος ή τέλος αν κατά
τινα τρόπον συμβαίνη εις τους ανθρώπους.
Σωκράτης
Εάν είχον οιονδήποτε κύρος (εξουσίαν), ω Μένων, όχι μόνον επί του
εαυτού μου αλλά και επί σου, δεν θα εξετάζαμεν αν η αρετή δύναται να
διδαχθή ή όχι, εάν δεν εξετάζαμεν πρωτήτερα τι είναι αρετή καθ'
εαυτήν. Αλλ' αφού συ δεν επιχειρείς να άρξης του εαυτού σου (να
επιβληθής επί του εγώ σου) διά να γίνης τέλος ελεύθερος, τουναντίον
δε δοκιμάζεις επάνω μου να έχης επιρροήν — και πράγματι έχεις —
υποχωρώ προς χάριν σου. Τι πρέπει λοιπόν να γίνη; — Φαίνεται, ότι
πρέπει να εξετάσωμεν (ευρισκόμεθα εις την περίπτωσιν που πρέπει να
σκεφθώμεν) ποία είναι η ιδιότης εκείνου, του οποίου δεν γνωρίζομεν
ούτε την φύσιν και αν δεν θέλης τουλάχιστον να μ' ακούης εις τίποτε,
χαλάρωσε τουλάχιστον ολίγον από το κράτος σου επάνω μου και επίτρεψέ
μου να το εξετάσω εξ υποθέσεως, εάν δύναται δηλαδή να διδαχθή η αρετή
ή αποκτάται κατ' άλλον τινά τρόπον. Όταν δε λέγω εξ υποθέσεως, εννοώ
το εξής· καθώς οι γεωμέτραι, όταν τους ερωτήση τις, παραδείγματος
χάριν περί ενός σχήματος, πολλάκις εξετάζουν εάν είναι δυνατόν να
περιληφθή τοιούτον τριγωνικόν σχήμα μέσα εις τοιούτον κύκλον (χωρίς
δηλονότι να μεταβληθή το εμβαδόν αυτού), ούτω θα ηδύνατό τις ν'
απαντήση: Δεν γνωρίζω ακόμη εάν αυτό γίνεται, αλλά νομίζω ότι, εάν
κάμω υπόθεσίν τινα συνεπή προς τούτο, θα δυνηθή να μας βοηθήση προς
λύσιν του προβλήματος. Εάν αυτό το σχήμα είναι τοιούτον, ώστε
κατασκευαζομένου (προεκτεινομένου) ενός τριγώνου επί των πλευρών του
(των δεδομένων δηλαδή γραμμών) να είναι ίσον με το δοθέν σχήμα, θα
συμβή το τοιούτον, το αντίθετον δε πάλιν, όπως μου φαίνεται, εάν δεν
εκπληρωθούν αυτοί οι όροι (6). Τιθεμένης λοιπόν της υποθέσεως αυτής
συγκατανεύω (θέλω) να σου ειπώ τι συμβαίνει με την εγγραφήν του
σχήματος εντός του κύκλου και αν αυτή είναι δυνατή ή όχι. Έτσι και
περί της αρετής, ενώ δεν γνωρίζομεν ούτε την φύσιν της αρετής ούτε
ποία είναι, (ούτε τας ιδιότητάς της), ας την εξετάσωμεν επί απλής
υποθέσεως, εάν δύναται να διδαχθή ή όχι, κατά τον εξής τρόπον
σκεπτόμενοι. Εάν η αρετή είναι τοιαύτη ή τοιαύτη εν σχέσει προς την
ψυχήν, ειμπορεί να διδαχθή ή όχι; και πρώτον μεν, εάν είναι άλλο τι
(άλλης φύσεως) από την επιστήμην, είναι αρά γε διδακτή ή όχι; ή, όπως
τόρα δα ελέγομεν, κάτι που δυνάμεθα να αναμνησθώμεν (ξαναθυμηθούμεν);
και ας μη μας νοιάζη (ενδιαφέρει) ουδόλως ποίον εκ των δύο ονομάτων
μεταχειριζόμεθα. Είναι λοιπόν διδακτή (μανθάνεται) η αρετή ή είναι
τουλάχιστον φανερόν εις όλους, ότι μόνον η επιστήμη ειμπορεί να
διδαχθή (δυνάμεθα να την μάθωμεν);
Μένων
Έτσι μου φαίνεται.
Σωκράτης
Εάν δε βεβαίως η επιστήμη είναι κάπποια αρετή, είναι φανερόν ότι
δύναται να διδαχθή.
Μένων
Πώς όχι;
Σωκράτης
Εγλυτώσαμεν λοιπόν απ' αυτό γρήγορα, ότι αυτή μεν ειμπορεί να
διδαχθή, αυτή δε όχι.
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Κατόπιν δε απ' αυτό, όπως φαίνεται, πρέπει να σκεφθώμεν ποίον εκ των
δύο είναι η επιστήμη, η αρετή ή άλλο τι από την επιστήμην.
Μένων
Έτσι μου φαίνεται και μένα, ότι τούτο πρέπει κατόπιν να σκεφθώμεν.
Σωκράτης
Λοιπόν τι άλλο ειμπορούμεν να ειπούμεν παρά ότι είναι αγαθόν η αρετή,
και αυτή η υπόθεσις υπάρχει εις ημάς, ότι είναι αγαθόν;
Μένων
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Εάν αφ' ενός μεν είναι αγαθόν και αφ' ετέρου χωρίζεται της επιστήμης,
βεβαίως η αρετή δεν είναι κάποια επιστήμη. Εάν δε πάλιν είναι αγαθόν,
το οποίον να μη περιλαμβάνη η επιστήμη, υποθέτοντες αυτήν ως
επιστήμην, ορθά υποθέτομεν.
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Βεβαίως δε διά της αρετής είμεθα ενάρετοι;
Μένων
Βέβαια.
Σωκράτης
Αφού δε είμεθα ενάρετοι, είμεθα και ωφέλιμοι· διότι όλα τ' αγαθά
είναι ωφέλιμα· δεν είν' έτσι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Και η αρετή λοιπόν είναι ωφέλιμον πράγμα;
Μένων
Εξ όσων είπομεν είναι ανάγκη να είναι.
Σωκράτης
Ας σκεφθώμεν λοιπόν, ένα έκαστον παίρνοντες εξ αρχής, ποία είν'
εκείνα που μας ωφελούν· λέγομεν λοιπόν ότι είναι η υγεία και η
δύναμις και το κάλλος και ο πλούτος· τα τοιαύτα και τα όμοια μ' αυτά
τα λέγομεν ωφέλιμα· ή όχι;
Μένων
Ναι.
Σωκράτης
Αυτά δε τα ίδια κάποτε και βλάπτουν· ή έχεις αντίθετον γνώμην;
Μένων
Όχι· έτσι νομίζω ότι είναι.