verwoest. Kerken, badinrichtingen, schouwburg, hotels, huizen, alles is
ingestort en de ongelukkigen, die zich in die gebouwen bevonden, zijn
onder de puinhoopen begraven.
Het plaatsje Forio is evenzoo ingestort, de steden Ischia en Porto
d'Ischia hebben veel geleden. Lacco Ameno is geheel verwoest. Ook het
eiland Procida doorstond eene aardbeving. Ik hoop niet, dat de lezer
geheel verstompt is door al die afgrijslijkheden van de uitbarsting van
Krakatau: ik voor mij heb niet zonder aandoening de beschrijving kunnen
lezen, die Camille Flammarion van de ramp van Ischia gaf. Een zijner
correspondenten schreef hem het volgende:
"Ik heb gevechten bijgewoond, ik heb slagvelden bezocht, ik heb de
kreten van stervenden en gewonden gehoord, ik heb den brand van Parijs
gezien gedurende de Commune. Ik geloofde de afschuwelijkste tooneelen te
hebben bijgewoond, die de menschheid kon aanbieden.
Ik had mij bedrogen, dat alles was niets in vergelijking met het
schouwspel, dat wij voor oogen hadden.
Rechts van ons, onder vijgenboomen, liggen twee ouden van dagen, man en
vrouw, te sterven, omringd door hunne kinderen en kleinkinderen.
Midden op de straat aanschouw ik een tooneel, dat ik nooit zal vergeten.
Hier ligt een grijsaard, geleund tegen een stuk muur, met verbrijzelden
schedel, met korsten bloed bedekt, waarop zich zwermen van vliegen
neergezet hebben.
Rechts liggen drie stervenden in het stof; hunne oogen, reeds bijna door
den dood verduisterd, zijn gewend naar het midden van de straat, waar
een priester staat, een oud man, die blootshoofds de gebeden der
stervenden opzegt, en de laatste absolutie geeft.
"_Padre mio_", zeide met zwakke stem de grijsaard met den gebroken
schedel, "_Vi confesso tutti i miei peccati_" (ik biecht al mijne
zonden).
"_Ga in vrede, mijn vriend, dat God u vergeve._"
En hij legt hem de beide handen op het hoofd.
Wij hooren achter ons lachen: twee vrouwen zijn krankzinnig geworden van
schrik.
Onder een hoop steenen bespeurt men een haarvlecht en men meent een
zucht te hooren. Onmiddelijk begint men de steenen weg te ruimen en
langzamerhand ontbloot men eene arme vrouw, geheel en al begraven onder
de puinhoopen, maar die nog ademhaalde na zeventien uren. Men legt haar
op eene tafel. Zij opent de oogen, die met bloed beloopen zijn; de
oogleden zijn paarsch, armen en voeten zijn verpletterd."
Straat Soenda en de baai van Napels wedijveren met elkaar in schoonheid.
Ook in verschrikkingen streven zij elkaar naar de kroon. Is niet eene
aardbeving nog vreeselijker dan eene vulkanische uitbarsting?
De aardbeving van Ischia is wèl de ergste schok geweest, in Europa
gevoeld, echter was zij niet de eenige. In October van 1883 zijn
aardbevingen waargenomen in Moravië, Stiermarken en Croatië, en op het
eiland Chios; eenige dagen later in Andalusië. In December werden
achtereenvolgens aardschokken waargenomen in Italië, Zwitserland,
Portugal, Krain en Frankrijk.
Hiermede eindigen wij het overzicht van de vulkanische gebeurtenissen,
tijdgenooten van de uitbarsting van Krakatau. Zelden is er een jaar
geweest, dat de aardkorst zóó onrustig was. Niemand kan ook maar eene
gissing wagen over het verhoogde vulkanisme der aarde, dat wij in 1883
beleefden. Zulke dingen liggen over de grenzen van ons weten.
HOOFDSTUK X.
De optische verschijnselen in den dampkring van 1883-1886.
I. De verspreiding van de blauwe zon en der gekleurde
lichtschijnsels in de schemering over de oppervlakte der aarde in
1883.--Reizen van de blauwe zon over de wereld.--Tot het einde van
1883 worden die verschijnselen over de geheele aarde
waargenomen.--Zij worden aan de "rookwolk van Krakatau"
toegeschreven.--"Qui nous délivrera de Krakatau?"--Het rapport der
Royal Society.--De rapporteurs.--Het is onbewezen dat de fijne
stofjes in de atmosfeer uit Krakatau afkomstig zijn.--Beschrijving
der schemeringen.--De corona of ring om zon en maan.
II. _Kan de uitbarsting van Krakatau de oorzaak zijn der abnormale
optische verschijnselen van 1883 tot 1886?_--Hoeveel stof heeft
Krakatau uitgeworpen?--De droge mist in 1783.--Eene
berekening.--Denkbeelden van E. Douglas Archibald.--Speelt de
waterdamp een rol bij de schemeringsverschijnselen?--Is de
electriciteit in het spel?--Redeneering van W.
Crookes.--Theoretische beschouwingen.--De proeven van Prof.
Kiessling.--Het gebied van den aschregen volgens de Royal Society
en volgens Verbeek.--Afmetingen van de stofwolk van Krakatau.--Hare
hoogte.--Eene onjuistheid in het rapport der R.S.--De methode der
antecedenten, toegepast op vulkanische uitbarstingen en optische
verschijnselen.--De uitbarstingen van 1783 in Japan en op
IJsland.--Nog eens de droge mist van 1783.--Beschrijving van Prof.
Brugmans te Franeker.--De eruptie van den Tambora op Soembawa in
1815.--Roode schijnsels in Engeland (1815).--Eruptie van den Etna
in 1886.--Optische verschijnselen in den dampkring van Italië in
1886.--Waarschijnlijkheid, dat Krakatau de oorzaak is van de
optische verschijnselen van 1883 tot 1886.
I.
Roode en gele wolken, zooals niemand ze ooit gezien had, een
koperkleurig of bloedrood uitspansel, eene groene of blauwe
zon--ziedaar de vreemde verschijnselen in den dampkring, die de
uitbarsting van Krakatau vergezelden, vóór de diepe duisternis van 27
Augustus 1883 inviel, en, nadat zij was opgeklaard, in de kustlanden van
Straat Soenda. Te Telok Betong bijvoorbeeld werd op dien
onheilspellenden dag, des morgens te 10 ure, een hevige slag gehoord,
als van een kanonschot. De zon was onzichtbaar, de hemel koperkleurig.
Plotseling scheen de hemel in vlam te staan, raketten doorkliefden de
lucht. Toen viel de duisternis in, die zich uitstrekte over het Zuiden
van Sumatra en het Westen van Java.
Te Palembang hoorde men telkens knallen als kanonschoten. Kopjes,
glazen, lampen, alles was in beweging, en men gevoelde tusschenbeiden
een schok evenals ingeslagen bliksem. Plotseling zag men in het Z.O. aan
den hemel "een waaier of pauwestaart, van zilverwitte kleur, tegen een
loodgrauwe lucht." Dit verschijnsel duurde een kwartier; toen het
verdween, begon de zware aschregen, die de lucht verduisterde.
Te Serang werden "flikkerende lichtkogels" gezien "in vorm en lichtglans
onderscheiden van bliksemstralen".
Te Tjandjoer spreekt men van een "zwaren mist of dikken nevel;" te
Tangerang neemt men waar "dat de lucht benauwd en met zwaveldampen
vervuld is;" op Java's Eerste punt worden roode en gele wolken bij
zonsopgang waargenomen. Te Batavia komt de zon groen uit de duisternis
te voorschijn.
Door geheel Indië zag de hemel er den 26sten en 27sten Augustus
vreemd uit. Wel is waar was het gebied der duisternis niet zóó
uitgestrekt, maar de vreemde kleurschifting in den dampkring werd overal
waargenomen. Ook op het eiland Ceylon werd een droge mist en een groene
zon waargenomen.
Daarbij bleef het niet.
Reeds den 27sten Augustus verspreidde zich die geheimzinnige
lichtverschijnselen, want op de Seychellen-eilanden, te Diego Garcia en
te Rodriguez, bleef het uitspansel na zonsondergang nog ruim een uur in
een rooden glans gehuld. Den 28sten Augustus werd, behalve op
genoemde plaatsen, ook te Mauritius eene abnormale kleuring na
zonsondergang ontdekt, terwijl de zon bloedrood was opgegaan. Te Natal
werd den 28sten Augustus een schitterende zonsondergang waargenomen.
Den 29sten Augustus werd de zon in den Indischen Oceaan nagenoeg
verduisterd door een gele mist.
Den 30sten Augustus heeft het verschijnsel reeds de Westkust van
Afrika bereikt.
Op het eiland St. Helena worden de inwoners verschrikt door een rood
licht in het Zuid-Oosten, en in het Zuid-Westen evenals een vuur.
Den 1sten September wordt eene blauwe zon waargenomen over den
Atlantischen Oceaan, tusschen de keerkringen. Bijzonder schoone
zonsondergangen worden waargenomen te Guayaquil en Santiago (Chili).
Op 2 September is er eene blauwe zon in dat gedeelte van Zuid-Amerika,
dat zich uitstrekt van Panama tot Paramaribo, en van Peru naar de
Antillen. In den Indischen Oceaan tot 36° Z.B. wordt prachtige roode
kleuring waargenomen en in den Atlantischen Oceaan is eene blauwe zon en
een grauw uitspansel, en twee dagen later eene witte zon en een
uitspansel, dat in vuur scheen te staan.
Den 4den September verschijnen de roode zonsondergangen Zuidelijker:
zij bereiken de Kaap en verspreiden zich in de Stille Zuidzee.
Den 7den September verschijnt de roode zonsondergang te New-York,
Virginia en op verschillende andere plaatsen der Vereenigde Staten.
De blauwe zon echter zet hare reis voort naar het Westen van den
Atlantischen Oceaan en vervolgens naar de Groote Stille Zuidzee. Zij
heeft den 9den September de reis om de wereld volbracht, van Oost
naar West, zich tegelijkertijd Noordelijk en Zuidelijk uitbreidende.
Van den 9den tot den 12den September werd de blauwe zon wederom
te Ceylon en een groot deel van Engelsch Indië waargenomen.--De reis om
de aarde was afgelegd in 13 dagen. De blauwe zon had zich echter alleen
vertoond tusschen de keerkringen. Daarbuiten, op hoogere breedte, waren
hier en daar op sommige dagen schoone zonsop- en ondergangen
waargenomen.
Tusschen den 9den en den 22sten September werd een tweede omgang
van de aarde gehouden. Maar ditmaal wordt de blauwe zon in het Zuidelijk
halfrond ook buiten den keerkring waargenomen. De roode schemering
breidt zich intusschen eveneens zóó sterk naar het Zuiden uit, dat
_nagenoeg het geheele vasteland der aarde, dat Zuidelijker ligt dan de
keerkring in het Noordelijk halfrond_, door die bijzondere optische
verschijnselen wordt bezocht.
Wederom had de reis om de aarde 13 dagen geduurd.
Tot nu toe hadden zich die dampkringsverschijnselen slechts sporadisch
vertoond in het Noordelijk halfrond buiten den Keerkring. Zij breidden
zich nu langzamerheid uit over het Noordelijk gedeelte der Stille
Zuidzee. Den 10den October zijn de schoone zonsondergangen reeds
waargenomen te Shanghai op 31° N.B. in de Chineesche Zee, de Canarische
eilanden en Florida. In het Zuiden schitteren zij o.a. in de Transvaal,
Nieuw Zeeland, Australië en Zuid-Amerika.
Den 14den October zijn zij nog Noordelijker gekomen. Men bewondert ze
reeds in Californië, de Vereenigde Staten, te Lissabon en te Nice.
Zij naderen nu Midden- en Noord-Europa. Eerst werden zij er slechts
sporadisch waargenomen. Steeds menigvuldiger worden de berichten van
schoone zonsondergangen.
In de laatste dagen van November 1883 schitteren zij in ongekende pracht
aan den hemel. Zij worden waargenomen over geheel Nederland, Engeland,
Frankrijk, Duitschland, Denemarken en Italië. Zij gaan steeds
Noordelijker en bereiken op denzelfden dag Christiania en Upsala, Athene
en Malta.
Intusschen spoedde het jaar 1883 ten einde.
Het had veel leed gebracht op aarde, maar dat leed was geleden en
vergeten. De kustlanden van Straat Soenda waren weder bewoond zooals
vroeger. De tropische natuur met hare oneindige vruchtbaarheid had de
zege behaald over de alles verwoestende vulkanische krachten. Weer dekte
een groen tapijt de hellingen der bergen; de laatste sporen van asch en
modder waren verdwenen; de uitbarsting van Krakatau begon in het
vergeetboek te geraken....
Intusschen hadden de schoone roode zonsondergangen zich vertoond _over
de geheele oppervlakte der aarde_. Toen het jaar 1883 ten einde was, kon
men niet meer spreken van eene beweging van het verschijnsel: het was
overal.
Onder alle hemelstreken, in alle klimaten werd het aanschouwd. "Wat zou
wel de oorzaak zijn van die merkwaardige optische verschijnselen?",
vroeg men zich af over de geheele aarde.
En het antwoord op die vraag werd eerst schoorvoetend gegeven op
twijfelende wijze. Maar toen natuurkundigen van zoovele verschillende
natiën, die allen het verschijnsel bewonderd hadden, tot hetzelfde
besluit kwamen, werd het luide uitgesproken over de geheele aarde: "_de
oorzaak van alles is de rookwolk van Krakatau!_"
De fijne stofdeeltjes, door de uitbarsting van 26 en 27 Augustus uit den
vulkaan in de lucht geschoten, zouden zich met eene groote snelheid naar
het Westen hebben voortbewogen rondom de wereld. Zij zouden
oorspronkelijk in het gebied der tropen vertoefd hebben; langzamerhand
echter zouden zij zich Noord- en Zuidwaarts uitgebreid hebben, zoodat
zij op 't laatst van 1883 verdeeld waren over de atmosfeer der geheele
aarde. Die stofdeeltjes, de "rook-stroom" of "stof-stroom" van Krakatau,
zouden voldoende zijn om alle bijzondere optische verschijnselen op
aarde te verklaren!
In 1884 en 1885 verminderden de optische verschijnselen langzamerhand in
glans en hevigheid, maar het duurde tot 1886 voor zij geheel verdwenen
waren.
Toch waren velen overtuigd, dat er nog steeds Krakatau-stof in de
atmosfeer was.
Als bewijs hiervan moge het volgende dienen.
In het weerbericht van het Metereologisch Instituut te Utrecht over
Januari 1889 lezen wij de verzuchting: "Qui nous délivrera de Krakatau?"
Bij geringe windsterkte en groote betrekkelijke vochtigheid kwam er
namelijk nog al eens mist voor gedurende Januari 1889. In Engeland
meenden sommigen, dat de mist nog aan overgebleven stof van Krakatau was
toe te schrijven, en als antwoord daarop is de verzuchting van het
Metereologisch Instituut zeer begrijpelijk. Men zou toch op goede
gronden hebben kunnen verwachten, dat na het standaardwerk van den
mijn-ingenieur Verbeek, hetgeen in 1885 in het Nederlandsch en in 1886
in het Fransch geheel verschenen was, de uitbarsting van Krakatau zou
hebben opgehouden een actueel onderwerp te zijn. Dat werk toch was zoo
boven lof verheven en was schijnbaar zoo volledig, dat het kon beschouwd
worden als het laatste woord van de wetenschap omtrent eene gebeurtenis,
die wel zeer merkwaardig was, doch waarvan men toch langzamerhand genoeg
krijgt. De Engelsche "Royal Society" had in 1884 eene Krakatau-commissie
benoemd. Haar rapport verscheen eerst in 1888. Zij was dus in de
gelegenheid het werk van Verbeek te raadplegen. Wat het geologisch
gedeelte betreft is de arbeid der Royal Society niet meer dan een
uitgebreid referaat van diens werk. De beschrijving der uitbarsting en
hare oorzaken neemt echter in dit rapport slechts het kleinste gedeelte
in. Het tweede gedeelte, meer dan 300 bladzijden in kwarto, wordt
ingenomen door eene beschouwing over de ongewone optische verschijnselen
in den dampkring, waargenomen van 1883-1886. De commissie uit de Royal
Society heeft zich voor de samenstelling van dit hoofdstuk de
medewerking verzekerd van de leden der Royal Metereological Society:
Hon. F.A. Rollo en E. Douglas Archibald.
Dit onderwerp neemt uit den aard der zaak bij den heer Verbeek een
bescheiden plaats in. Toen zijn werk werd samengesteld, had men nog geen
overzicht van deze optische verschijnselen, daar zij eerst in het jaar
1886 geheel verdwenen, terwijl hun eerste optreden dateert van de
uitbarsting van Krakatau. De Engelsche commissie komt bovendien tot een
geheel ander resultaat dan de heer Verbeek. Voor haar zijn alle optische
verschijnselen, die de bewoners der aarde van 1883-1886 hebben verbaasd,
directe gevolgen van de uitbarsting. Het is de fijne stof of asch, die
door den vulkaan in 1883 is uitgeworpen, die nog tot in het jaar 1886
belangrijke optische verschijnselen in den dampkring te voorschijn
roept. Schemering-verschijnselen, kring om zon en maan, zware droge
mist, gekleurde zon en maan, zij hebben voor de commissie der Royal
Society slechts ééne oorzaak: het Krakatau-stof. Voor den heer Verbeek
is het toch onmogelijk, dat het Krakatau-stof alleen de oorzaak zou zijn
van alle lichtverschijnselen. Volgens zijne berekening is er bij de
uitbarsting minder dan één kubieke kilometer fijne asch uitgeworpen.
Deze hoeveelheid, over de geheele aarde uitgespreid, geeft een laagje
van 0,002 m.M. dikte, hetgeen zoo uiterst weinig is, dat de heer Verbeek
niet kan aannemen, dat de asch nog zulk een belangrijke rol in de
atmosfeer zou kunnen spelen. Wel zou er verband zijn tusschen het eerste
optreden dezer verschijnselen en de uitbarsting. Maar het zou niet de
asch zijn, maar wel de uitgestooten waterdamp, die de hoofdrol hierbij
speelde. Die waterdamp zou in de hooge luchtlagen kunnen condenseeren en
bevriezen; de ijskristallen zouden de oorzaak der fraaie zonsondergangen
zijn geweest. De in de lucht zwevende aschdeeltjes zouden alleen dit
verschijnsel versterken, en zij zouden centra van verdichting voor de
waterdamp zijn. Avondrood en roode schijnsels zouden dus dezelfde
oorzaak hebben; de intensiteit van de schijnsels zou alleen het gevolg
geweest zijn van de groote hoeveelheid waterdamp, tijdens de uitbarsting
uitgestooten. Deze hoeveelheid ontsnapt aan alle berekening of
schatting. Wat verder de gekleurde zon en maan betreft, zoo werden ze
bij hun eerste optreden ook door Verbeek aan de aschwolk of stofwolk van
Krakatau toegeschreven.
Het is een feit, dat de atmosfeer gedurende den tijd, dat de abnormale
verschijnselen in den dampkring zijn waargenomen, was bezwangerd met
fijne vaste deeltjes. Maar daarmede is nog niet bewezen, dat deze
deeltjes uit Krakatau hunnen oorsprong hebben. Het scheikundig en
microscopisch onderzoek van sedimenten in sneeuw en regen heeft in dat
opzicht, volgens den heer Verbeek, geen positief resultaat opgeleverd.
Het is belangrijk om op te merken, dat Professor Judd in het hoofdstuk
van het rapport over de vulkanische verschijnselen tot hetzelfde besluit
komt. De aanwezigheid van Krakatau-stof in de atmosfeer is dus nimmer
bewezen. Maar dit was te verwachten. Het meest karakteristieke van de
Krakatau-asch, de rhombische pyroxeen, die bovendien een bestanddeel is
van vele lavasoorten, heeft een groot soortelijk gewicht, en is weinig
bros. Zij kan dus niet zeer fijn verdeeld zijn geweest en is spoedig
gevallen.
Men moet zich voorstellen, dat de dampkringsverschijnselen zijn
veroorzaakt door eene laag microscopisch fijn verdeelde stof, want
alleen eene laag van zeer kleine stofdeeltjes zou in staat zijn om op
het witte licht eene zoo veelzijdige werking uit te oefenen; bovendien
kunnen alleen verbazend kleine deeltjes lang in de atmosfeer
gesuspendeerd blijven. In gewone omstandigheden zweven in de atmosfeer
eene groote hoeveelheid minerale deeltjes. Komen er nu kleine deeltjes
van verre, dan zijn deze altijd in de minderheid tegenover de deeltjes
van localen oorsprong, die eene verpletterende meerderheid blijven
uitmaken. De deeltjes, die van verre komen, omringd als ze zijn door de
locale deeltjes, zijn moeilijk van hen te onderkennen. Het is een
hopeloos werk te trachten de herkomst van zulke microscopisch kleine
gasten vast te stellen. De Krakatau-stof, die licht genoeg was om lang
in de atmosfeer gedragen te worden, bestond uit veldspaath, die licht en
splijtbaar is, en uit glas van eene buitengewoon lichte en broze
hoedanigheid. Deze deeltjes namen op hunne luchtvaart de locale
deeltjes, die altijd in de lucht zweven, mede, terwijl zij voor een deel
zelf reeds ontleed waren bij het uittreden uit den krater door de zuren,
die met den waterdamp gemengd waren.
Het is dus geen wonder, dat die deeltjes zich aan alle nasporing hebben
onttrokken.
Kan men dus al niet op grond van microscopisch en chemisch onderzoek
besluiten tot het verband van de optische verschijnselen en de
Krakatau-stof, zoo is het toch zeer waarschijnlijk, dat dit verband
bestaat.
Beschouwen wij eerst de schemeringsverschijnselen. Het eerste optreden
der merkwaardige schemeringen geschiedt plotseling in den Indischen
Oceaan nabij Krakatau, de tijd valt samen met de uitbarsting op 26 en 27
Augustus 1883. Het materiaal, dat deze lichteffecten veroorzaakte,
bereikte toen eene maximum hoogte. Wij volgen de gekleurde schemeringen
in hunne snelle vaart om de aarde langs een gordel, die zich, evenwijdig
met den equator, eenige graden Noordelijk en Zuidelijk van Krakatau
uitstrekt, terwijl ze zich langzamerhand naar Noord en Zuid ver buiten
de tropen uitbreiden.
Het rapport der Royal Society geeft hier een uitgebreide verzameling van
feiten; niet minder dan 800 data over het eerste optreden der optische
verschijnselen worden medegedeeld.
Het is moeilijk zonder afbeelding eene beschrijving te geven van deze
schemeringen. Ik verwijs daarom belangstellenden naar het rapport der
Royal Society. Als titelplaat vindt men daar eene uitstekend geslaagde
chromolithographische reproductie van zes crayonschetsen, genomen na
zonsondergang aan den oever der Theems te Chelsea, den 23 November 1883.
Beter dan de meest gedetailleerde beschrijving, geeft eene beschouwing
van die schetsen ons een duidelijk beeld van de
schemeringsverschijnselen. De schemering duurde die dagen veel langer
dan anders. Nadat namelijk de gewone schemering was afgeloopen, werd het
nog niet donker. Er ontstond dan als het ware eene tweede schemering. In
deze onderscheidde men eene primaire kleuring, ontstaande door de
directe breking der zonnestralen, die door de eene of andere laag
heengingen, en eene secundaire kleuring, die de eerste opvolgde. Deze
laatste wordt toegeschreven aan de terugkaatsing van het primaire licht
door dezelfde laag!
Deze primaire en secundaire verlichting komt ook voor bij de gewone
schemering. Maar daarbij is de secundaire schemering wit, en zij wordt
slechts onder bijzonder gunstige omstandigheden waargenomen, of wel als
de waarnemer zich op groote hoogte bevindt.
Bij de schitterende schijnsels, die, in 1883 en de volgende jaren, na de
gewone schemering bij zonsondergang werden waargenomen, was de
secundaire schemering gekleurd en overal zichtbaar. Men berekende de
hoogte van de laag, die deze optische verschijnselen teweegbracht, uit
den duur en de afmetingen der schijnsels.
De heer E. Douglas Archibald komt tot het resultaat, dat de bovenzijde
der reflecteerende luchtlaag zich in Augustus 1883 niet minder dan 36
K.M. boven de aarde bevond, terwijl de onderkant nog 31 K.M. hoog was.
Men herhaalde deze berekeningen over de volgende maanden. De
reflecteerende luchtlaag daalde langzamerhand. In Januari 1884 strekte
zij zich uit van 19 tot 17 K.M. boven de aarde.
Langzamerhand zullen intusschen de grootere en zwaardere deeltjes, door
de werking der zwaartekracht, naar beneden vallen. Het terugkaatsend
vermogen, dat vooral door de grootere deeltjes wordt uitgeoefend, zal
dus allengs afnemen. Vandaar, dat de duur en de helderheid van het
secundaire lichtschijnsel langzamerhand vermindert. In April 1884
bereikte het secundaire licht een minimum. De zwaardere deeltjes waren
toen reeds op aarde gevallen. Te gelijk werd een maximum waargenomen van
een ander optisch verschijnsel: de gekleurde ring of corona om zon en
maan. Men zou dit kunnen verklaren door aan te nemen, dat het grootste
gedeelte van de fijnste stof, op ongeveer dezelfde hoogte als vroeger,
nog in de atmosfeer aanwezig was; daar zij meer homogeen zou zijn
geworden dan vroeger door het uitvallen der zwaardere deeltjes, zou zij
nu eene maximum-diffractie kunnen uitoefenen.
In April 1884 bereikten de schemeringsschijnsels een minimum. In de
laatste maanden van 1884 en 1885 ontwikkelden zij weder een deel van
hunnen vroegeren luister, hoewel er toch eene blijvende daling in tijd
en intensiteit is waar te nemen. Deze kleine opflikkering zou toe te
schrijven zijn aan dezelfde metereologische invloeden, die maken, dat
ook de gewone schemering in de laatste maanden des jaars die in alle
andere maanden overtreft.
In 1886 wordt de schemering weder geheel normaal. De stof, die in vorige
jaren in de atmosfeer aanwezig was, is geheel verdwenen.