_VOX BARBARA_ _VOX LATINA_
_Ab antiquo._ Antiquitus.
_Ab initio mundi._ Post homines natos, post hominum
memoriam.
_Ab initio rem repetere._ A capite, ab ultima ætate, memoria;
altius rem arcessere; ab origine
primisque causis rem repetere.
_Ab invicem._ Inter se timere, distare.
_Abominabilis._ Abominandus, detestabilis, exsecrabilis.
_Abortire._ Partum abigere, abortum facere.
_Abscindere reditum, annonam._ Receptu commeatuque aliquem
intercludere.
_Absentare se._ Subducere sese.
_Absolvere ab hæresi._ Expiare ab hæresi, Ecclesiæ
reconciliare.
_Absolute._ Præcise, simpliciter negare.
_Absone._ Absurde.
_Absurditas._ Res absurda.
_Acceptare officium._ Suscipere munus.
_Acclinis_ (poet.) Inclinatus, reclinatus.
_Acedia._ Pigritia, negligentia.
_Acervare._ Cumulare.
_Acquisitio._ Comparatio.
_Activitas._ Solertia, industria, velocitas.
_Ad diem præfixam._ Ad diem, ad diem dictum, ad statum diem.
_Adhuc semel._ Iterum.
_Ad instar._ Instar.
_Adinventio._ Inventio.
_Adversitas._ Res afflictæ, res adversæ, casus
adversi, res turbidæ, asperæ.
_Ad vivum exprimere._ Scite, miro artificio exprimere.
_Adunare._ Conjungere, congregare.
_Ædificare alios._ Bono esse exemplo.
_Affabiliter._ Blande, comiter.
_Affirmative._ Affirmate.
_Albedo._ Candor, albus color.
_Aliqualiter._ Aliquomodo, quodammodo.
_A longe._ Procul, eminus.
_A longo tempore._ Jam dudum, pridem.
_Alta voce._ Clara voce.
_Alternatim._ Alternis vicibus.
_Amantissimus frater meus._ Carissimus; dicitur tamen active: mei
amantissimus.
_Amittere prœlium._ Prœlio inferiorem discedere, adversum
prœlium facere; vinci.
_Amodo._ Deinceps, posthac.
_Amphibologia._ Amphibolia.
_Angariare._ Cogere, adigere, compellere.
_Animalculum._ Bestiola.
_Antecessores._ Majores.
_Ante judicem vocare aliquem._ In judicium vocare aliquem.
_Ante omnia._ Imprimis, præ cæteris.
_Apostatare._ Nuntium remittere Religioni, ejurare
Sacra, deficere a fide Christo data.
_Apparuit in somno._ Vidi secundum quietem, spectaculum
habui in somno, per quietem
spectandum se mihi obtulit.
_Appellit navis._ Appellitur navis, nauta appellit.
_Approximatio._ Appropinquatio, accessus.
_Aptitudo._ Habilitas.
_Aquaticus_ (poet.). Aquatilis, aquarum incola.
_Armistitium._ Induciæ.
_Attemperare._ Moderari, adaptare.
_Austeritas vitæ._ Victus cultusque asperior.
_Auxiliator._ Adjutor.
_Axioma._ Pronuntiatum, effatum.
_Baccalaureus._ Prima laurea donatus.
_Benedicere populo._ Bene precari populo, fausta cum prece
dimittere, pacem et veniam a Superis
precari.
_Benefactor._ Beneficus, munificus, patronus.
_Beneplacitum._ Arbitratus, voluntas, nutus, libido.
_Bene sit._ Benigne sit.
_Bene vivere._ Pure casteque vitam colere; _vel_ laute
indulgenterque vivere.
_Bestialis._ Brutus, inhumanus, bruto conveniens.
_Biformis_ (poet.). Biformatus.
_Blanditor._ Adulator, assentator.
_Blasphemare._ Impias in DEUM voces mittere, scelesta
lingua DEUM lacessere.
_Bona opera facere._ Virtutum officiis fungi.
_Bonæ conscientiæ est._ Animi integerrimi; mente nullius culpæ
sibi conscia.
_Brutum._ Bestia, animal, pecus.
_Calendarium._ Fasti.
_Calumniose._ Per calumniam, injuriam.
_Campana._ Æs campanum.
_Carnalis homo._ Libidini, voluptatibus deditus.
_Cautela._ Cautio.
_Christianitas._ Res christiana, Respublica christiana,
Orbis christianus.
_Christianus._ Christi Sectator, Christi disciplinam
professus _vel_ nomen christianum.
_Circumlocutio._ Circuitio verborum, circumscriptio.
_Circumstantia._ Res attributæ, adjuncta loci
temporisque ratio.
_Circumvallatio._ Locus aggere ambitus, limes extimus,
circuitus, munimenta castrorum.
_Claudere epistolam._ Obsignare.
_Coacte._ Per vim, vi adactus, adductus.
_Coœtaneus._ Æqualis ejusdem temporis.
_Cœlicus._ Cœlestis.
_Cœlitus._ De cœlo, divinitus.
_Commendare DEO negotium in Consulere per preces DEUM.
oratione._
_Communicare._ Ad Sacram Synaxim, mensam, panem
cœlestem accedere, divino Epulo pasci.
_Communiter_ pro. Plerumque, vulgo.
_Comparative._ Comparate.
_Comparere ante aliquem._ Sistere se alicui.
_Compassio._ Commiseratio, misericordia.
_Compati._ Commoveri, capi, affici misericordia;
dolere casum, vices alterius.
_Complexio_ † pro. Corporis constitutio, humorum
temperamentum, corporis habitudo.
_Conceptus mentis._ Sensa mentis, congitata mentis.
_Concivis._ Civis, municeps.
_Concupiscentia._ Cupiditas, libido.
_Confabulatio._ Collocutio, sermones.
_Confidentia_ † pro. Fiducia.
_Confortare._ Corroborare, confirmare.
_Confusus._ Pudefactus.
_Congrue._ Congruenter.
_Congruus._ Congruens.
_Conregnare._ Simul regnare.
_Consequenter._ Porro, quod ex eo consequitur.
_Contemporaneus._ Ejusdem temporis, ætatis.
_Contentus est._ Sorte, rebus suis contentus est.
_Contiguus_ (poet.). Continens, contingens, _vel_ proximus,
vicinus.
_Continue._ Continenter.
_Contradicere sibi._ Pugnantia loqui, secum ipso pugnare.
_Controverti._ In controversia esse; in controversiam
venire, deduci, vocari.
_Conventio._ Conventus, _vel_ conventum.
_Convitiari._ Proscindere convitio.
_Coopertorium._ Tegumentum, operculum.
_Coordinare._ Suo quodvis ordine collocare.
_Cor_ †. Animus, ratio, mens.
_Corporis necessitates._ Necessaria vitæ præsidia; res ad vitam
_vel_ usus necessarios requisitæ.
_Correcte._ Emendate.
_Creatura._ Res creata, res condita ab opifice et
ædificatore mundi DEO.
_Crescit malum._ Malum in dies ingravescit.
_Crucem facere._ Signum crucis digito in fronte
effingere, salutari se signo munire.
_Cum tempore._ Progressu temporis, procedente tempore,
tempore.
_Cumulatim._ Cumulate.
_Damnare ad mortem._ Damnare capitis _vel_ capite.
_Dare licentiam._ Potestatem facere.
_Debiti solutionem petere._ Admonere debitores, appellare de
pecunia, nomina exigere.
_Deceptor._ Veterator, circumscriptor.
_Decimus nonus._ Undevicesimus.
_Dedecens._ Turpis, indecorus.
_De die in diem._ Indies; dicitur tamen diem ex die
ducere, proferre, procrastinare.
_Defectus._ Vitium ædium, etc.
_Deitas._ Divinitas.
_Delator._ Index, accusator.
_Delectabilis._ Quod habet delectationem.
_Dependere ab aliquo._ Pendere ex aliquo.
_Deponere officium._ Deponere munus; abire, decedere
magistratu.
_Deprædari._ Prædari, spoliare, diripere.
_Desertum._ Locus desertus, solitudo; locus humano
cultu vacuus, solitudine et inopia
vastus.
_Desuescere._ Consuetudinem deponere, desuefacere.
_Detractor._ Obtrectator.
_Detractoria verba._ Famæ adversantia, inimica nomini,
honorem lædentia, violantia.
_Detrahere aliquid de pretio._ Deducere de summa.
_De verbo ad verbum._ Ad verbum, verbum de verbo, totidem
verbis.
_Dictio_ † pro. Vocabulum.
_Discooperire._ Non tegere, retegere.
_Discretio._ Prudentia in discrimine faciendo,
delectus ac judicium.
_Disparere._ Evanescere, sublimem abire, oculis
subito subduci.
_Disparitas._ Ratio dispar, diversa.
_Dispositio animi._ Animi comparatio, affectio.
_Disquirere._ Exquirere.
_Dissitus_ † pro. Disjunctus, longinquus, remotus;
dicitur recte pro dispersus.
_Ditescere._ Divitem fieri.
_Diversimode._ Varie, alio atque alio modo, non uno
modo.
_Diversitas._ Varietas, dissimilitudo.
_Divisim._ Seorsim, separatim.
_Diutius sex mensibus._ Amplius sex menses.
_Dono mittere rem._ Donare, munera mittere.
_Dubietas._ Dubium.
_Dubito, an non._ Dubito an facturus sim, haud scio an
dicturus.
_Echo_ (poet.). Saxa et solitudines voci respondentia,
vox aut sonus repercussus, valles
clamoribus repercussæ.
_E contra._ Contra, e contrario, contra ea, ex
contraria parte.
_Efformare._ Effingere, exprimere, formare.
_Elapso anno._ Anno superiore.
_Elucescit._ Lucet, lucescit.
_Enervis._ Enervatus.
_Eremus_ †. Inculta solitudo, locus desertus.
_Essentia rei._ Natura, vis, potestas rei.
_Evaginare gladium._ Gladium stringere, e vagina educere.
_Exaltare aliquem._ Efferre, provehere ad honores.
_Examen conscientiæ facere._ Sua dicta factaque recognoscere,
excutere conscientiam, in se
inquirere, explorare animi latebras.
_Exaudire_ pro. Votis precibusque annuere, preces ratas
habere.
_Exercere virtutem._ Declarare, ostendere.
_Ex nunc._ Ex hoc.
_Exoptabilis._ Optabilis.
_Exponere se periculo._ Offerre se periculis, committere.
_Ex professo._ Consulto, de _vel_ ex industria, dedita
opera.
_Extollere se._ Efferre se.
_Extollere vocem._ Intendere vocem.
_Extrinsece._ Extrinsecus.
_Extrinsecus, a, um._ Externus, exterior, _vel_ alienus.
_Ex tunc._ Inde, jam dum.
_Faciliter._ Facile, nullo negotio, sine negotio.
_Factor._ Effector, perfector.
_Femininus._ Femineus; dicitur tamen femininus in
sensu grammatico.
_Fictitius._ Fictus, commentitius.
_Fiducialiter._ Cum fiducia, fidenti animo.
_Figmentum._ Commentum, res ficta, commentitia.
_Finire librum_ †. Libri finem facere, conficere librum;
absolvere.
_Finire vitam, bellum._ Cursum vitæ conficere, conficere bellum.
_Formidabilis._ Formidolosus, terribilis.
_Fortis locus._ Locus munitus.
_Fraternitas._ Fratrum conjunctio, sodalitas,
germanitas.
_Fraudulenter_ †. Insidiose, ex insidiis, dolo.
_Fructifer._ Frugifer.
_Frustraneus._ Irritus, supervacaneus.
_Fulgidus._ Fulgens.
_Fungi vita._ Extremam diem morte conficere,
concedere naturæ, vita decedere,
migrare.
_Garrulitas._ Inanis verborum profluentia.
_Generatio_ pro. Ætas, sæculum.
_Glorificare._ Laudare, prædicare, laudibus extollere.
_Grandiloquentia._ Magniloquentia.
_Gratitudo._ Beneficii memoria, grata voluntas,
gratus animus.
_Hactenus_ c. pro tempore Adhuc.
ponitur.
_Honorificare._ Honorare.
_Humanitas_ pro. Natura humana.
_Humiditas._ Humor.
_Humiliare se._ Submittere se, submisse se gerere.
_Humilis._ Modestus, animi submissi homo.
_Humilitas._ Modestia, submissio animi.
_Humiliter._ Demisse.
_Ictu oculi._ Momento _vel_ puncto temporis.
_Ignaviter._ Ignave.
_Ignobiliter._ Sordide, plebeio modo.
_Ignominiose._ Per ignominiam, cum ignominia.
_Illegitimus._ Non legitimus, spurius.
_Illicite_ †. Per nefas summum, non sine culpa.
_Immediate._ Proxime, nullo interveniente.
_Immisericordia._ Inhumanitas.
_Impassibilis._ Pati nescius, malo nulli obnoxius.
_Imperfecte._ Imperfecta re, opere.
_Implere legem._ Parere legibus; observare, sequi legem.
_Impossibile._ Αδύνατον, quod fieri non potest.
_Imputare._ Adscribere, culpam conferre in aliquem.
_Inadvertentia._ Inconsiderantia, incuria.
_Incertitudo._ Incerta belli, fortunæ, casuum.
_Incomprehensibilis._ Incomprehensus.
_Incorporeus._ Corporis expers.
_Incredulitas._ Obstinatus animus ad fidem habendam.
_Incredulus._ Obstinatus.
_Incurabilis._ Insanabilis, desperatus.
_Indebite._ Immerito, injuste.
_In diebus nostris._ Nostra memoria.
_Indigus._ Indigens.
_Indubitanter._ Non dubitanter, sine dubio, haud dubie.
_Indubitate._ Procul dubio.
_Indubius._ Haud dubius, indubitatus.
_Inexcusabilis, e_ (poet.). Excusationem non habens.
_Inexstinguibile odium._ Implacabile, _vel_ immortale.
_Infernus._ Inferi, orcus.
_Infinitudo._ Infinitas.
_Infirmari_ † pro. Ægrotare, in morbum implicari.
_Infirmiter._ Infirme.
_In genere._ Generatim, universe.
_In gratiam alterius._ Alterius causa.
_Ingratitudo._ Ingratus, immemor beneficii animus.
_In illo tempore._ Illo tempore.
_Inopinus._ Inopinatus.
_Inordinate._ Sine lege ac modo.
_In quantum._ Quatenus, qua ex parte.
_In quantum possum._ Quantum in me est, quantum consequi
potero.
_In somnio._ Per quietem.
_In specie._ Speciatim, nominatim, sigillatim.
_Inspiratio._ Instinctus, afflatus divinus.
_Instabilitas._ Varia commutabilisque vitæ ratio,
_aut_ vaga volubilisque fortuna,
vicissitudo.
_Intellectus._ Intelligentia, ratio.
_Intercedere pro aliquo_ pro. Deprecari pro aliquo, supplicare.
_Intercessio_ pro. Deprecatio.
_Intercessor_ pro. Deprecator.
_Intrinsece._ Intrinsecus.
_Intrinsecus, a, um._ Interior.
_Inverecunde._ Impudenter.
_Invisibilis._ Qui oculorum obtutum _vel_ aciem
effugit.
_Involuntarius._ Non voluntarius, invitus.
_Irate._ Iracunde, cum ira.
_Irrationabiliter._ Sine ratione, more rationis expertium.
_Irrationalis._ Rationis expers.
_Irreligiosus._ Ab omni religione alienus, remotus.
_Irrequietus._ Sollicitus, laboriosus.
_Jus habeo._ Jure meo possum.
_Justificare._ Justum declarare, a culpa absolvere.
_Juxta Ciceronem_ † pro. Secundum Ciceronem, ex Ciceronis
sententia, _vel_ ut est apud
Ciceronem.
_Lenimentum._ Levamentum.
_Letaliter._ Letifera plaga, morbo.
_Liberum arbitrium._ Voluntas libera.
_Licite._ Juste, honeste, justis de causis.
_Linea_ pro. Versus.
_Lingua materna._ Sermo patrius.
_Longanimis._ Mitis, ad iram tardus, remissior in
ulciscendo.
_Longo tempore post._ Longo intervallo.
_Loqui pro et contra._ In utramque partem disceptare.
_Lucta._ Luctatio, certamen.
_Ludere fidibus._ Canere fidibus.
_Magnanimiter._ Magno animo.
_Male contentus est._ Animo est alienato et offenso.
_Maledictus._ Exsecrabilis, detestabilis, orci
victima.
_Male dispositus._ Male animatus ad rem.
_Malefactor._ Malitiosus, facinorosus.
_Malus aer._ Cœli gravitas.
_Mediate, immediate._ Interveniente aliquo _vel_ nullo,
remote, proxime, per _vel_ non per
alium.
_Medicari._ Mederi, sanare.
_Medium, media_ pro. Sumptus, facultates, subsidia, _vel_
modus, via, ratio, _vel_ remedium.
_Methodus certa_ †. Ratio ac via.
_Mille alii._ Sexcenti.
_Mineralia._ Fossilia.
_Modernus._ Hodiernus, recentior, qui nunc est;
auctor nostri temporis, novus.
_Multoties._ Sæpenumero, sæpe, identidem.
_Multum ante._ Multo ante.
_Mundanæ res._ Caducæ, perituræ, profanæ, infimæ,
fugaces, inanes, mortales, fluxæ,
fragiles, humanæ res.
_Nec autem_, vel _minus autem_. Nec vero, minus vero.
_Nigredo._ Nigror.
_Nocuus_ † (poet.). Noxius, infestus.
_Non diu post._ Non ita multo post.
_Non vero._ Non autem.
_Noscere jam hominem disco._ Perspicio jam hominis animum.
_Novendecim._ Undeviginti.
_Nullatenus._ Nequaquam, neutiquam, nullo pacto,
mode, nulla ratione, minime.
_Nullibi._ Nusquam.
_Nullo labore._ Nullo negotio.
_Nuntium._ Nuntius.
_Nuspiam._ Nusquam.
_Oblivioni tradere_ †. Oblivioni dare.
_Obnixe rogare._ Enixe rogare, obsecrare, omnibus
precibus orare, petere.
_Obsidium._ Obsidio.
_Occidere se._ Afferre sibi manus, mortem consciscere.
_Octodecim, octavus decimus._ Duodeviginti, duodevicesimus.
_Omnes usque ad unum._ Ad unum omnes.
_Omni ex parte._ Usquequaque.
_Omnimode._ Omni modo, ratione, omnibus modis.
_Ordinarie._ Plerumque.
_Pacate, pacifice._ Tranquille.
_Pallesco._ Palleo, exalbesco.
_Particularis._ Singularis, peculiaris.
_Parum ante._ Paulo ante.
_Parvo labore._ Nullo negotio.
_Parvum esse._ Statura esse humili.
_Parvus est in oculis suis._ Modestissime de se existimat.
_Passiones._ Animi motiones, perturbationes.
_Pavefacere._ Pavorem incutere, metum injicere.
_Per accidens._ Casu, temere, fortuito.
_Persecutor Christianorum._ Nominis Christiani hostis.
_Persona_ † pro. Homines, capita: _pro_ larva, _aut_
muneris gerendi habilitate, _probum
est_.
_Pertinet ad me liber._ Meus est liber.
_Pertransire._ Permeare.
_Pœnitentiam agere._ Resipiscere, ad frugem redire, dolere
de admissis criminibus, vitia
virtutibus emendare.
_Possibilis, e._ Quod fieri potest, si res facultatem
habet, quantum consilio effici potest.
_Possibilitas._ Facultas, vires.
_Prædecessor._ Antecessor †.
_Præ oculis habere._ Versatur mihi ante oculos.
_Præsagium._ Præsagitio, præsensio, prædictio rerum
futurarum.
_Præsumere_ † pro. Multa sibi sumere, audere, arrogare
sibi: _nam pro_ prius sumere, _probum
est_.
_Prætextu aliquo._ Per speciem, simulatione, sub specie,
obtentu, per causam, nomine amoris,
honoris, etc.
_Prætextus_ †. Simulatio, species, nomen, obtentus.
_Prævalere._ Viribus superiorem esse, superare,
vincere.
_Primatus._ Principatus.
_Primates._ Principes civitatis, optimates,
primarii viri.
_Primogenitus._ Natu maximus.
_Private._ Privatim.
_Procul distare._ Longe abesse.
_Producere fructus._ Ferre fructus.
_Professor._ Magister, doctor.
_Proponere conditiones._ Ferre conditiones.
_Proponere aliquid in senatu._ Referre ad senatum, ad populum.
_Proponere sibi aliquid Inducere animum, constituere, decernere.
faciendum._
_Proprio Marte, propria manu._ Suo Marte, manu sua.
_Protectio._ Defensio, tutela, clientela, præsidium,
patrocinium.
_Protector._ Defensor, patronus.
_Proximior._ Propior.
_Purificatio._ Expiatio.
_Pusillanimis._ Timidus, animo fracto, humili, abjecto.
_Pusillanimitas._ Animus abjectus, angustiæ pectoris,
parvus animus.
_Quadragesies._ Quadragies.
_Quæstionem proponere._ Quæstionem ponere.
_Qualitates egregiæ._ Dotes animi egregiæ.
_Quamprimum potest fieri._ Primo quoque tempore.
_Quantitas vini, frumenti._ Numerus, vis, modus ingens frumenti.
_Quidquid sit._ Utcumque res se habeat, _vel_ quoquo
modo.
_Quoad corpus._ Secundum corpus.
_Rationalis._ Ratione utens, particeps rationis.
_Rebellare_ †. Deficere a Republica, novis rebus
studere.
_Rebellis_ †. Seditiosus, factiosus.
_Recenter._ Recens.
_Reciproce._ Mutuo, vicissim.
_Rectitudo._ Recta _vel_ incorrupta rei ratio.
_Reduplicare._ Conduplicare.
_Reflexio._ Accurata consideratio, deliberatio.
_Refrigerium._ Refrigeratio.
_Relative._ Comparate ad alios.
_Remorsus conscientiæ._ Pungentes animi stimuli, morsus.
_Reparare damnum._ Sarcire damnum.
_Repulsio._ Repulsa.
_Res est in eo statu._ Res in eum adducta est locum.
_Res est sic._ Res sic se habet.
_Respective._ Comparate.
_Revelare aliquid._ Patefacere, rei indicium facere.
_Reversus sum._ Reverti.
_Robuste._ Nervose.
_Rubedo._ Rubor.
_Salutifer._ Salutaris.
_Sanctificare._ Consecrare, sanctum esse jubere.
_Sanguinem effundere_ † pro. Occidere, hostilem sanguinem fundere.
_Scienter._ Sciens prudensque id fecisti.
_Scopus_ † pro. Finis, propositum.
_Sculptor._ Fictor.
_Secum ipso loqui._ In animo secum versare.
_Secundo._ Iterum.
_Secundum Lucam._ Scriptore Luca.
_Secure._ Tuto, sine cura, periculo.
_Seducere._ Corrumpere mores, corruptelam
illecebris irretire.
_Semel aut bis._ Semel iterumque.
_Semote._ Remotis arbitris.
_Sensibilis, e._ Quod sub sensum cadit, sensu percipitur.
_Seorsim._ Seorsum.
_Separatio._ Divortium, dissidium.
_Sermonem facere._ Sermonem habere, verba facere.
_Servitudo._ Servitus.
_Solamen_ † (poet.). Solatium.
_Solvere vestem, panem._ Solvere pro veste, _vel_ panis pretium.
_Somnolentus._ Somniculosus.
_Sparsim._ Pluribus in locis, non uno in loco.
_Spem dare alteri._ Spem facere, in spem adducere.
_Stare a longe._ Stare eminus.
_Statuarius_ †. Qui signa fabricatur.
_Strategema._ Consilium _vel_ inventum callidum
Imperatoris, _vel_ dolus, artificium
militare.
_Subditi._ Cives subjecti et subditi regibus.
_Sub eo prætextu._ Ea simulatione, specie, nomine.
_Subintelligere, subaudire._ Intelligere vocem non expressam.
_Subitaneus_ †. Repentinus.
_Subjugare_ †. Subigere, sub jugum mittere.
_Sublimitas._ Excelsitas.
_Sublimiter._ Sublimi loco, gradu.
_Submittere se legibus._ Obtemperare legibus.
_Substantia_ pro. Natura, _aut_ fortuna.
_Successores._ Posteri, qui succedunt.
_Sufficienter._ Satis.
_Summitas._ Fastigium.
_Superbire._ Efferre se, inflari.
_Superficies._ Extremitas.
_Superfluus._ Supervacaneus.
_Supernaturalis._ Superans naturæ vires.
_Superscriptio._ Inscriptio litterarum.
_Supplere aliquem._ Partes alicujus sustinere.
_Supplicatio._ Libelli supplices.
_Supponere._ Ponere.
_Supposito hoc._ Posito hoc.
_Supradictus._ De quo supra dixi.
_Surrexit Propheta._ Vates sacer ortus est.
_Symmetria._ Congruentia æqualitasque partium.
_Sympathia._ Cognatio naturæ et quasi concentus et
consensus. _Cic._
_Tabefacere._ Conficere, consumere.
_Tam bene, quam poteram._ Pro virili parte, pro rei copia.
_Tangibilis._ Sub tactum cadens.
_Tardatio._ Tarditas, mora.
_Technice._ Artificiose.
_Tegmentum._ Tegmen, tegumentum.
_Temperies._ Temperatio.
_Temporalia bona._ Caduca, fluxa; res externæ.
_Tempora gravia_, vel _mala_. Temporum iniquitas, acerbitas.
_Tenetur hoc facere._ Oportet, munus _aut_ partes sunt ejus.
_Tentamentum_ (poet.). Tentatio.
_Tepiditas._ Tepor.
_Terminus_ † pro. Certa, constituta dies.
_Terra firma._ Terra continens.
_Terrefacere._ Terrorem inferre, terrere.
_Terreus._ Terrenus.
_Textus auctoris._ Verba auctoris _aut_ sententia.
_Theatrum belli._ Sedes belli.
_Theoria._ Contemplatio et mentis agitatio.
_Tituli honorum._ Vocabula honorum, nomina.
_Titulum libro facere._ Librum inscribere.
_Titulus libri._ Libri inscriptio.
_Tonus_ †. Sonus.
_Traducere in latinum._ Latine vertere.
_Transibit hoc non ita._ Hoc sic non abibit.
_Transmutatio._ Immutatio.
_Tribulatio._ Afflictio, calamitas.
_Trigesies._ Tricies.
_Triginta octo, novem._ Duodequadraginta, undequadraginta.
_Triumphator._ Triumphans.
_Turpare._ Deformare.
_Ubertim._ Abunde, affatim.
_Ultionem sumere._ Ulcisci.
_Unanimiter._ Uno ore, uno animo, concordissime.
_Unice_ † pro. Tantum, solum; _nam positum pro_
singulariter, _bonum est_.
_Unigenitus._ Filius unicus.
_Unio._ Concordia, animorum et sententiarum
summa consensio.
_Unire se._ Conjungere.
_Universaliter._ Universe, generatim.
_Ut plurimum._ Plerumque.
_Ut quid._ Cur, quare.
_Valde sero._ Multa nocte.
_Valedicere_ †. Valere jubeo.
_Valor_ †. Pretium.
_Vane._ Inaniter.
_Vanitas mundi._ Res inanes, fluxæ.
_Vappa._ Vinum fugiens.
_Variabilis._ Mutabilis, parum sibi constans.
_Vaticinium._ Vaticinatio.
_Vehementia_ †. Acrimonia, impetus.
_Ventus bonus._ Ventus secundus.
_Verbum suum dare._ Fidem dare, interponere.
_Veritatem dicere._ Verum dicere.
_Vice una et altera._ Semel atque iterum.
_Vicibus tribus, multis._ Ter, sæpe.
_Vicissim amare._ Inter se amare.
_Vigesies._ Vicies.
_Viror._ Viriditas.
_Visibilis._ Res, quæ sub aspectum venit, cadit.
_Visus bonus._ Oculorum acies acris et acuta.
_Vitæ austeritas_ †. Victus cultusque asperior.
_Vituperium._ Vituperatio.
_Vivere in pace._ Quietam ætatem traducere.
_Vomitus_ †. Vomitio.
_Voracitas_ †. Edacitas.
_Vulnus pectore exceptum._ Vulnus adversum.
_Vulnus a tergo acceptum._ Vulnus aversum.
_Zona_ (poet.). Cingulum.
[Illustration]
Index vocum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent.
A
Abbé (_d’un couvent_).—_Gardien Præfectus monachorum, monasterii
(chez les Capucins)._ rector, princeps monachorum; abbas.
Abbesse (_d’un couvent_); Rectrix virginum DEO sacrarum, quæ
_supérieure_ (_d’une simple collegio sacrarum virginum _vel_
congrégation_.) virginibus DEO sacratis præest,
antistes sacrarum virginum;
abbatissa.
Absolution _du prêtre_. Oratio, solemnis precatio, qua
sacerdos Numinis vice reo
peccatorum veniam impertit;
absolutio.
Absoudre _qqn_; _remettre les Vinculis criminum absolvere aliquem,
péchés à qqn_. culpæ expertem pronuntiare aliquem.
Accise _ou_ Douane, _impôt sur les Portorium, vectigal eorum quæ
denrées, sur la consommation_. consumuntur, tributum rerum ad
victum et amictum pertinentium.
Accise, _impôt sur les cheminées_. Exactio focorum.
_Caisse de l’_accise, _des Fiscus vectigalium.
contributions indirectes_.
_Mettre l’_accise _sur chaque In singulas vini urnas nomine statam
mesure de vin_. pecuniam exigere.
Receveur _de l’_accise, _des Curator census e victu persolvi
contributions indirectes_. soliti.
Accrédité (_ambassadeur ou Legatus mandatis et plena agendi
envoyé_); _un ambassadeur muni potestate instructus.
de lettres de créance, de pleins
pouvoirs_.
Accuser _qqn d’un crime capital_. Judicio capitis arcessere aliquem,
arguere aliquem rei capitalis, in
judicium capitis vocare.
Actions (_finances_); _mises_ Litteræ quibus cavetur de pecunia
(_fin._). societati credita.
Accuser _qqn de sédition_,.... _de Actionem perduellionis intendere,
révolte_. majestatis postulare.
_Voir, à l’aide de l’_addition Addendo deducendoque experiri quid
_et de la soustraction, ce qui reliqui sit.
reste_.
Adjudant, _aide-de-camp_; Adjutor castrensis, vigilum præfecti
_officier d’ordonnance_. adjutor.
Administrateur _de la caisse_, Ærarii civici tribunus.
_des fonds d’une ville_;
_trésorier_; _payeur_.
_N’avoir aucun rapport d’intérêts, Nullo commercii jure misceri.
d’_affaires _avec_..., _ne
pas faire d’_affaires, _le
commerce_; _ne pas entretenir,
n’avoir pas de relations
commerciales avec_......; _ne
pas traiter d’affaires avec_....
_Avoir des rapports d’intérêts ou Res rationesque contrahere cum aliquo.
d’affaires avec qqn_; _faire
des_ affaires, _le commerce avec
qqn_.
Agent, _chargé d’affaires_. Curator negotiorum publicus, actor
publicus.
_Général-adjudant_; aide-de-camp. Adjutor ducis.
L’aile _droite_, _l’aile gauche_ Ala, cornu, dextra, sinistra.
(_d’une armée_).
_Droit d’_aînesse. Jus natu majoris, vel maximi.
Ajournement _d’une cause_. Ampliatio judicii.
_Sonner l’_alarme. Ad arma conclamare.
_Franc_-alleu, _c. à d._, _un bien Vectigalium onere immune.
libre, franc de tous droits_.
_Bien_ allodial. Prædium _vel_ fundus a clientelari
nexu liber.
_Bien_ allodial, _terre allodiale_. Prædium a clientelarum nexu liberum.
Almanach, _calendrier_. Fasti.
_Faiseur d’_almanachs. Fastorum auctor.
Alternativement. Alternis vicibus.
Ambassadeur, _envoyé_, _député_. Legatus, orator, nuntius solemnis.
Ambassadeur _de premier ordre_. Legatus primi ordinis.
_Résident_, ambassadeur, _chargé Qui regis _aut_ reipublicæ negotia
d’affaires (d’un État) auprès agit.
d’une puissance étrangère_.
Amiral. Præfectus classis, prætor navalis,
qui classi præest. Summus classium
præfectus. Dux militiæ navalis, rei
maritimæ præfectus.
_Vaisseau_ amiral. Navis prætoria.
Amirauté. Summus rei navalis senatus.
Amnistie. Lex oblivionis, dictorum factorumque
omnium abolitio; plebiscitum, ne
qua præteritarum rerum mentio fiat.
_Être à l’_ancre. In anchoris navem tenere, in anchoris
exspectare.
_Lever l’_ancre. Anchoras tollere.
Angles _d’un fort, d’un bastion_. Rostrum propugnaculi.
Annales. Fasti.
_J’ai de l’_antipathie, _j’éprouve Animo dissideo ab hoc.
de l’aversion pour un tel_.
Apanage, _revenus annuels destinés Redituum portio, principibus natu
à l’entretien d’un noble_. minoribus assignata.
_Seigneurs apanagés_; _princes Privati principes.
apanagés ou_ apanagistes;
_grands (du royaume), hauts
fonctionnaires apanagés_.
Appariteur, _huissier_, _garçon de Apparitor, minister magistratus.
bureau_.
_S’_approcher _de l’ennemi_; Castra castris conferre.
_s’avancer vers l’ennemi_.
_Contre_-approches. Excursus, procursus obsessorum.
Archives _privées_. Tabularia sanctiora.
_Les_ archives, _actes publics_. Chartophylacium, scrinium cum
_(Se dit des archives litteris, memoria principum
elles-mêmes et aussi du local publica, tabularium rerum gestarum,
où elles sont conservées.) tabulæ publicæ, locus in quo tabulæ
Chartrier (d’un monastère)._ et litteræ publicæ servantur.
_Consigner dans les_ archives, Ad tabulas referre.
_inscrire sur les registres
publics_.
_Tirer de la poudre des annales ou Ex annalium vetustate eruere alicujus
des_ archives _le souvenir de rei memoriam.
qqche_.
Archiviste; _chartrier_ (_d’un Custos tabularum publicarum,
monastère_). tabularii præfectus.
Argent _monnayé_. Argentum signatum.
Argent _en lingot_, _argent non Rude, infectum.
travaillé_.
Argent _comptant_. Pecunia præsens, numerata.
_Mettre de l’_argent _en Pecuniam habere implicitam, quæ in
circulation_. foro versatur, quæ cohæret cum
aliorum pecuniis.
_Donner quittance_ (_pour de Pecunias alicui expensas ferre.
l’_argent _reçu_), _acquitter
une note, un paiement_.
_Manque d’_argent _à la chambre du Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ.
trésor_.
_Prendre de l’_argent _à intérêt_, Fenori sumere, fenore accipere.
_emprunter de l’argent à
intérêt_.
Argument, _preuve solide_. Argumentum gravissimum et firmissimum.
_Les principaux_ arguments. Puncta argumentorum.
_Réfuter, renverser les_ arguments. Argumentis aliquid refellere.
_Patron de vaisseau_; armateur. Navis dominus.
_Mettre bas les_ armes, _rendre Armis positis, submissis, abjectis
les armes_;—_demander quartier_. vitæ gratiam deposcere.
_Prononcer un_ arrêt, _rendre un Sententiam dicere.
jugement_.
_Quoiqu’il_ arrive. Utcumque cesserit, utut evenerit.
Article de foi, _symbole_. Caput fidei Christianæ.
_Préparer des couronnes Malleolos facesque ad incendendam
foudroyantes ou d’_artifice. urbem comparare.
_Jeter, lancer des couronnes Piceis sulphureisque sertis subeuntes
foudroyantes ou d’_artifice _sur induere _seu_ in subeuntes jacere.
les assaillants_.
Artificier (_t. milit._); Librator tormentorum, mortariorum,
_l’artilleur qui met la mèche ollarum ignitarum.
au canon pour faire partir le
coup_; _brigadier d’artillerie_;
_bombardier_ (_t. milit._).
Artillerie, _pièces d’artillerie Res tormentaria.
ou simplement pièces_; (_ainsi
on dit: des pièces de campagne,
de siége, des pièces de 6, de
12_ ...); _batterie_.
_Garde-magasin d’_artillerie. Armamentario præfectus.
_Colonel_; _capitaine général_, Præfectus, tribunus cohortis
_officier d’_artillerie, tormentariæ, præfectus fabrum.
_capitaine_, _officier du genie_.
_Mener les soldats à l’_assaut, Ad assultum educere militem.
_les faire monter à l’assaut_.
_Donner l’assaut._
Assiéger, _mettre le siége Circumvallare, includere.
devant_....
_Réduire les_ assiégés _par la Macerare fame circumvallatos.
famine_; _affamer les assiégés_.
_Répandre la terreur et semer la Magna vi pilarum fragoreque
destruction parmi les_ assiégés, tormentorum obsessis terrorem
_en tirant du canon et en detrimentumque inferre, injicere.
lançant des bombes_.
_Comparaître au jour assigné_; Venire ad constitutum diem,
_comparaître en justice_, vadimonium obire.
_répondre à une_ assignation.
_Fixer le jour de la comparution Vadimonium concipere.
en justice_; _lancer contre
qqn un mandat de comparution_;
_donner une_ assignation, _une
citation_.
Attaque, _charge_; _assaut_; Incursio, incursus.
_choc_.
Attaque _nocturne_. Nocturna grassatio.
_Prendre_, attaquer _l’ennemi en Adversos proterere.
queue_.
Attaquer _l’ennemi de front_. In adversos hostes impetum facere,
impressionem dare in adversos
hostes.
_En_ attester _DIEU et les hommes_. Testari DEUM hominesque.
_Droit de retraite_, _droit Census emigrationis causa persolvi
d’_aubaine (_dr._); _droit_, solitus.
_taxe de détraction_. (_dr._)
_Donner_ audience _à qqn_; Admittere aliquem, audire benigne
_admettre qqn à l’audience_. attenteque.
_Ne pas recevoir d’_audience, Alloquio excludi, ad colloquium non
_n’être pas admis à l’audience_; admitti.
_se voir refuser une audience_.
_Rendre la justice_, _juger_; Jus dicere, exercere.
_être jour d’_audience (_en
parlant d’un tribunal_).
_Être admis à l’_audience _de Ultimum convenire principem, eum
congé_. supremum discessus causa alloqui.
Auditeur _général_, _premier juge Prætor, judex castrensis supremus,
militaire_; _grand prévôt_. quæsitor causarum capitalium,
militarium supremus.
Aumônier _militaire_, _aumônier de Sacerdos castrensis, qui læsum
l’armée_ (_cath._);—_ministre du supremis Mysteriis procurat militem.
camp_ (_protest._).
Avant-garde. Antecessores, signa prima, acies
prima.
_Commander, conduire Primo pilo præesse; primum pilum
l’_avant-garde. _Avoir le ducere.
commandement de l’avant-garde._
_Sans vous incommoder_; _c’est à Quod commodo tuo fiat.
votre_ avantage.
_Temps de l’_Avent. Hebdomades quæ anniversariam
nascentis Christi memoriam
præcurrunt.
B
Bagages. Impedimenta militaria.
_Piller_, _enlever les_ bagages. Impedimenta diripere.
_Piller les_ bagages _des Lixarum mercatorumque sarcinas
vivandiers, des cantiniers_; intercipere.
_enlever les fourgons des
vivandiers, des cantinières_.
_Ciel de lit_; baldaquin Tegmen pensile, aulæa suspensa.
_quelconque_ (_au dessus d’un
trône, d’une table, d’un autel,
etc._).
Balle, _grenade_. Glans, ignis missilis, malleoli, pilæ
ignivomæ ignita jacula.
Balle _de fusil_. Glans plombea.
Banque. Mensa publica argentaria. Ærarium
mercatorum.
Banque; _comptoir d’escompte_. Taberna argentaria.
Banquier, _changeur_. Numularius, mensarius, argentarius.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius, argentarius
fenerator.
_Uni avec qqn par le lien du_ Baptismatis fœdere conjunctus.
baptême.
Baraques; _baraquements_. Tuguriola militum; raptim excitatæ
militum domus. Tabernacula militum
e trabulis.
Barrière; _barres_. Cancelli lignei.
Bataillon; _cohorte_; _compagnie_. Cohors.
_Former le_ bataillon _carré, ou Agmen quadratum e milite constituere.
former le carré_.
Batterie. Agger, tormentorum suggestus.
_Dresser des_ batteries. Suggestus tormentarios constituere,
ibique tormenta collocare.
_Dresser des_ batteries. Aggeres jacere, struere.
Bastion. Propugnaculum, munimentum mœnium
latea sustentans.
Bastion; _fort_. Propugnaculi agger, munimentum majus;
propugnaculum.
Bedeau, _appariteur_. Minister Academiæ publicus.
_Dire le_ benedicite. Mensam sacrare, mensam cibosque
appositos precibus consecrare.
Bibliothèque, _tablettes_; Foruli, plutei, armarium.
_rayons_, _cases_ (_d’une
bibliothèque_).
Biens-fonds _affectés à l’aîné Bona, patrimonia, quæ caput stirpis
d’une famille_ (_en France, dans sequuntur, quæ natu maximo
l’Amérique espagnole, etc._). obtingunt.
_Fonds de terre_, _bien_, Fundus.
biens-fonds, _terre_,
_propriété_, _domaine_.
Biens meubles; _mobilier_. Ea quæ moveri possunt, suppellex.
_Faire le_ bilan; _balancer un Accepti expensique rationes subducere.
compte_; _faire le compte des
dépenses et des recettes_;
_faire le compte du bilan_.
Bill; _projet de loi du parlement_ Scriptum a supremo Angliæ Senatu
(_en Angleterre_). Regi propositum, ut ei calculum
addat vimque legis conferat;
typus condendæ legis in Anglorum
Comitiis, constitutio publica
senatus Anglici.
Billet. Codicilli, epistola minuscula, ceræ
pusillæ.
Billet _de logement_ (_milit._). Tessera hospitii militaris.
Biscuit. Panis nauticus, bis coctus.
Biscuit _de mer_. Panis nauticus.
Blanc-seing. Charta vacua manu alicujus signata.
Bloquer, _assiéger une ville_; Assidere urbi, corona circumdare,
_faire le blocus, le siége d’une mœnia exercitu circumvenire.
ville_.
Bombarder _une ville, une place_. Verberare urbem tormentis, injicere
in urbem pilas ferreas nitrato
pulvere sartas. Totius belli
apparatu ad urbem agere.
Bombes. Malleoli, olla ignaria ferramentis
varii generis _vel_ grandine
ferrata conferta.
Bombes; _obus,—boulets de canon_. Bolides igneæ, pilæ igniariæ,
pilæ ferreæ nitrato pulvere
sartæ. Candentes globi in
sublime protrusi. Missilis ignis
globi. Tædæ, malleoli illiti
pice: qui modus adhibebatur in
oppugnationibus veterum.
Bombe _remplie de matières Malleoli.
inflammables_ (_t. de guerre_).
_Agrandir l’empire, le Proferre fines, imperium.
royaume,—reculer les_ bornes _de
l’empire. Étendre son règne, sa
domination_.
Bourse, _édifice public où Basilica mercatorum, locus mercatorum
s’assemblent les négociants, conventui destinatus, ædificium
les agents de change... pour mercatorum conventui agendisque
travailler d’affaires_. deliberationibus exstructum.
Boussole. Pyxis nautica, arcula magneticam acum
complexa.
Brèche; _dans les murs, dans les Valli hiatus, disjecta mœnia, ruinæ
remparts_; _crevasse_;—_remparts monumentorum.
en ruine_.
_Battre en_ brèche (_les Crebris tormentorum ictibus mœnia
fortifications_).—_Faire, ouvrir convellere, labefactare; ruinam
une brèche._ mœnium edere, impressionem facere
in muros.
_Réparer les_ brèches. Muros quassatos raptim objectis
saxis, vimineis fascibus reficere.
_Battre en_ brèche _les remparts_. Tormentis muros quatere.
Bref _pontifical_. Litteræ a Pontifice Romano publice
scriptæ _vel_ scribi solitæ.
Bréviaire. Liber precationum et hymnorum
sacerdotum _vel_ cleri usibus
destinatus. Codex precum in horas
obiri solitarum.
Brigade.—_Escouade._ Caterva, manus delectorum militum.
Brigadier; _chef d’escouade_. Præfectus alæ, ductor catervæ.
Brûlot (_t. de marine_). Navis incendiaria, navis inferendis
incendiis parata.
Bulletin _de victoire_. Laureatæ litteræ.
C
_Couper le_ câble (_de l’ancre_). Rudentes succidere.
Cadet (_d’une famille noble_). Secundo tertiove loco a nobili
familia ortus.
Cadet (_milit._), _jeune Miles e nobilium cohorte.
gentilhomme qui servait de
soldat pour apprendre le
métier_; _soldat du corps des
cadets_.
Caisse _militaire_. Ærarium militare.
Calendrier, _almanach_. Fasti.
Camp _retranché_. Castra opere munitissima.
_Lever le_ camp; _décamper_; _se Castra movere ex aliquo loco.
mettre en marche_.
_Gens de la campagne_, Gentiles, populares.
campagnards, _villageois,
paysans_.
_Entrer en_ campagne. Copias in campum deducere, copias
extrahere ex hibernis, exercitum in
expeditionem deducere.
_Entrer, se mettre en_ campagne; Excire ex hibernis copias.
_quitter, sortir de ses
quartiers d’hiver_.
Campement _fixe, campement, camp, Castra stativa.
cantonnement_.
Camp-_volant_. Manus expedita, agmen expeditum.
Camp-_volant_; _un petit corps_ Expedita delectorum manus. Equitum
(_de cavalerie_). globus, manus, parva equitum turma.
_Former un_ camp-volant, _la Phalangem constituere, deligere
phalange_ (_grecque_); _former, pugnacissimos viros.
organiser un corps d’élite_;
_faire un choix des plus braves
soldats_.
_Pièce_, canon (_t. d’artillerie_). Tormentum bellicum, igniarium,
machina muralis.
_Gros_ canon, _canon de gros Tormentum æneum majus. Tormentum
calibre, pièce de siége_. majoris moduli. Tormentum
diverberandis muris aptum.
Canon _démonté, cloué_. Tormenta exarmata, clavis confixa.
_A la portée d’un coup de_ canon. Ad ictum tormenti, quantum tormentum
jacere potest.
_Tirer du_ canon, _faire partir Tormenta excutere, ignem tormentis
des coups de canon_. admovere.
Canonicat, _prébende_. Canonia; canonica.
Canoniser, _mettre au nombre des Sanctorum ordinibus inferre, in
saints, élever sur les autels_. numerum sanctorum referre.
Cantinier. Mercatores annonarii, mercatores
castrenses.
Capitaine. Centurio.
Capitaine _général_ (_en Espagne_). Supremus belli dux.
Capitaine _commandant la garde_. Præfectus pretoriano militi.
Capital. Caput, sors.
Capital _improductif_. Nummi vacui, pecunia nil lucri
reddens.
_Augmentation du_ capital. Pecuniæ accessio.
_Décréter l’impôt personnel, la_ Imperare tributum in capita.
capitation.
_Capitaux, fonds_, capital. Pecuniæ in fœnore positæ.
Capitulation _de l’empereur Lex regia. Pacta in quæ princeps
romain_. regimen iniens fidem obstringit.
Capituler, _se rendre, traiter de Cum hoste convenire, conventa
la capitulation, de la reddition tractare.
d’une place, en arrêter les
conditions_.
Caporal. Decurio.
Carabinier. Sclopus equestris.
Cardinal. Purpuratus Pater; purpuratus Romanus,
is quem rubens galerus ornat.
_Collége des_ Cardinaux, _le sacré Senatus sacer Pontificis Romani.
Collége_.
_Mardi-gras_; carnaval. Dionysia, Bacchanalia, Liberalia,
dies Baccho sacri, publica
comessatione exigi soliti.
_Connaître son_ caractère, _son Suum nosse ingenium, genium.
humeur, son tempérament_.
_Ceux qui ont le même_ caractère, Qui natura consentiunt, eodem
_le même tempérament, le même ducuntur genio.
naturel, les mêmes penchants_.
_Ce qui nous répugne_; _ce qui Quæ non faciunt ad nostrum genium.
répugne à notre_ caractère, _à
notre tempérament_; _ce qui est
contraire à nos penchants, à nos
inclinations_.
Carroussel; _course aux chevaux_; Pugna equestris ludicra, de annulo
_course aux chars_; _tournoi_. ad metam proposito. Exercitatio
equestris animi causa instituta,
dimicatio ludicra, equestris.
Cartel. Litteræ provocatoriæ ad pugnam
singularem.
Casemates. Cæsæ criptæ. Imæ criptæ ad latera
propugnaculorum. Domunculæ
militares occultæ.
Casuel; _émoluments_. Reditus fortuiti, sportulæ.
Catafalque. Castrum doloris.
Cathédrale. Ædes sacra primaria, ædes princeps.
Catéchiser; _enseigner à qqn Prima rudimenta sanctioris doctrinæ
les éléments de la doctrine aliquem docere, imbuere aliquem
chrétienne_. fidei mysteriis.
Cause _criminelle_; _chambre Judicium capitis, causa capitis,
criminelle_. quæstio.
_Être_ caution _de qqche, se In rem aliquam fidem suam
rendre caution de qqche, interponere, sponsorem, se alicujus
répondre de qqche, garantir rei præstare.
qqche_.
_Garantie_, caution, Formula præstandæ securitatis.
_cautionnement, droit,
fidéjussion, acte, écrit, par
lequel on répond de qqn ou de
qqche_.
Cavalerie _légère_; (_par ex. Levis armaturæ equites.
hussards_).
_Fête_ centenaire _de la Fondation Secularis Academiæ natalis.
de l’Université, de l’Académie_.
_Faire une charge de_ cavalerie. Equestrem procellam excitare.
Cérémonial. Rituum aulæ et solemnium consignatio.
_Maître des_ cérémonies. Magister rituum et morum aulicorum,
_vel_ rituum sacrorum supremus
moderator.
_Battre la_ chamade, _c. à Proclamare ad deditionem, colloquium
d._, _donner le signal de la hostium poscere.
reddition_; _proposer de se
rendre_; _faire des propositions
de reddition_.
_Battre la chamade; battre le Signum dare deditionis, deditionem
tambour de la caisse pour donner offerre.
le signal de la reddition._
Chambellan. Regi _vel_ Principi ab interioribus
cubiculi præfectus.
_Grand_ chambellan. Cubiculi regii _vel_ Principis
præfectus.
Chambre _des députés_ (_anct. Comitium.
la place où se tenaient les
assemblées générales du peuple
romain_).
_Membres de la_ chambre _haute et Patres superioris et inferioris curiæ.
membres de la_ chambre _basse_
(_Angl._); _membre du sénat
et membre de la chambre des
députés_ (_France_); _membre
de la chambre des seigneurs
et membres de la chambre des
députés_ (_Prusse_).
Chancelier. Præses fori regii, scriba regis
supremus et sanctior.
Chapelet, _rosaire_. Corolla Mariana; corona calculorum
precatoriorum.
Chapelle. Ædicula sacra, sacellum, sacrarium.
_Maître de_ chapelle. Præfectus chori musicorum _vel_
canentium.
_Le_ chapitre _d’une cathédrale, Senatus sacerdotum.
le corps des chanoines_.
_Faire une_ charge _de cavalerie_ Equestrem procellam excitare.
(_t. de guerre_).
Chemin _couvert_. Via operta.
Chevalier _de Malte_. Eques sacram in Turcas militiam
professus, eques Rhodius _seu_
Melitensis.
Chevaux _de bât, de somme, de Jumenta sarcinaria, clitellaria.
trait_.
Chevaux _de frise_ (_t. de Ericii militares, cervi, trabes
guer._), _pièces de bois aculeis confixæ, asperatæ, ante
garnies de pieux ferrés, pour portam, castrorum valla, aciei
défendre une brèche, arrêter la principia defixæ.
cavalerie, etc._
Chevaux _de frise_ (_t. de Sudes ligneæ ferreis cuspidibus
fortif._). horrentes, armatæ.
Cheveux _postiches, faux cheveux, Fictitiæ comæ, supposititiæ suggestus
perruque, coiffure_. comæ, galericulus, caliendrum.
Chiffre. Numeri Arabici.
_Écrire en_ chiffres; _chiffres_. Notis arithmeticis et occultis uti.
_Le_ chœur. Statio musicorum.
_Ligne de_ circonvallation. Limes extimus, circuitus castrorum.
_Ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum.
_lignes de défense en avant du
camp_.
_Lettre_ circulaire. Libelli circum ordines missi.
_Lancer_ } _une lettre_ Provincias publicis litteris de re
_Donner_ } circulaire. aliqua edocere.
_Publier_ }
_Modeler qqn en_ cire. In cereis figuris fingere aliquem,
cera exprimere aliquem.
_Traduire_, citer _qqn en justice_. Deferre alicujus nomen ad senatum, in
jus vocare, postulare legibus, reum
peragere.
_Prêter le serment de fidélité In fidem et clientelam alicujus se
à qqn_; _se mettre sous le recipere, sacramentum apud aliquem
patronage de qqn_; _se faire le_ dicere, clientelam profiteri.
client _de qqn_.
Coadjuteur _d’un Évêque_. Adjutor Episcopi, in partem sacrarum
curarum assumptus.
Collation (_en parlant des Legitima collocatio sacri fundi.
charges, des dignités_).
Collation (_léger repas au lieu du Modica et vespertina cænula,
souper_). pomeridiana libatio.
_Droit de_ collation. Jus vocandi sacerdotem.
Colonel; _tribun_ (_militaire_). Tribunus militum. Moderator legionis.
Colonel, _commandant des cadets, Præfectus principibus nobilissimæ
du corps des cadets_. juventutis.
Colonel, _capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis
officier d’_artillerie; tormentariæ, præfectus fabrum.
_capitaine, officier du génie_.
_Lieutenant_-colonel. Legionis legatus, tribuni militum
vicarius, tribuni legatus.
Commandant _des postes, des Præfectus vigiliarum classis.
sentinelles de nuit_.
_Major de place_; commandant _de Præfectus vigiliarum præsidiarius.
place_.
_Maintenir une discipline sévère Acerbiore uti imperio, disciplinæ
parmi les troupes, avoir le_ militaris rigidum exactorem se
commandement _rude_. præbere. Terrore magis minisque
quam benevolentia continere militem.
_Conférer à un général un pouvoir Summam imperii, imperium liberum
dictatorial, un_ commandement militare, nullis legibus aut
_absolu, la dictature_. conditionibus adstrictum, alicui
committere.
Commanderies (_en parlant de Ordinis sacri præfecturæ quæ _vel_ ad
l’ordre teutonique et des Teutonicos _aut_ Melitenses equites
chevaliers de Malte_). spectant.
_Tour de_ comédie, _représenter Peragere fabulam.
une comédie_.
Comédiens, _histrions, Actores fabularum, artifices scenici,
saltimbanques_. histriones.
Commissaire. Recuperator principis, Regis a
negotiis commissus, cognitor
causarum, rei inquisitor, quæsitor.
Commission, _exécution_ (_d’un Procuratio rei mandatæ.
mandat_).
Compagnie (_des soldats_). Centuria.
_Être de faible_ complexion, Tenui aut nulla potius valetudine
_avoir une santé délicate_. esse. Corpus morbis obnoxium.
Complices. Sceleris socii, facinoris administri.
Compliment, _révérence_. Honor verborum, honorifica
compellatio; verba officiis plena.
Sans compliment, _sans Sine fuco et fallaciis, citra honorem
déguisement, loyalement_. verborum.
Compte _borgne, inexact_. Impeditæ.
Compte _juste, exact_. Expeditæ.
Compte _des recettes et des Ratio accepti et expensi, ratio
défenses_. acceptorum et datorum.
_Régler un_ compte; _liquider_, Rationes subducere, rationes
(_terme de finances_). dispungere, edere.
_Articles de_ compte. Æra.
_Mettre qqchose sur le_ compte _de Expensum alicui ferre.
qqn_; _faire passer qqche en
compte à qqn_.
_Résumé d’un_ compte; _compte par Breviarium rationum.
bref état_.
Comtes _qui sont princes du Comites Principum dignitate
Saint-Empire_. præfulgentes.
Condamné. Datus ad supplicium.
Se confesser, _aller à confesse_. Animum noxis expiare, obire
confessionis sacrum mysterium.
Confesseur, _directeur de Qui alicui a confessionibus est, qui
conscience_; _directeur alicujus animum moderatur.
spirituel_.
_Saisir qqche_; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere.
de qqche_; _mettre arrêt sur
qqche_; _séquestrer_; _mettre
sous séquestre_; confisquer.
Confisquer _les biens_. Facultes alicujus in publicum
conferre, bona alicujus publicare,
in publicum addicere, proscribere.
_Obtenir son_ congé (_du service Vacatione militiæ, missione donari.
militaire_).
Connétable (_chef des armées_). Comes stabuli, summus rei bellicæ in
Gallia præfectus, tribunus celerum.
_Mauvaise_ conscience; _conscience Conscientia sceleris, facinoris, mens
perverse_. _Une conscience male sibi conscia, quæ agitatur
bourrelée de remords._ et perterretur tædis furiarum
ardentibus.
_Chercher, trouver, mettre sa Conscientia bene factorum se solari.
consolation dans une bonne_
conscience.
_Être empêché de faire_ } Religione impediri.
_ne pouvoir pas faire_ }
_une chose de_ conscience. (_Quand
la conscience ne permet pas de
faire une chose._)
_Résoudre des cas de_ conscience; Quæstiones de virtutibus, moribus
_traiter des devoirs du explicare, Officia Christiani
chrétien_. hominis tradere, quæ sunt de
finibus bonorum et malorum in re
Christiana explicare.
_N’avoir point de_ conscience, Religione nihil sibi ducere. Homo
_être un homme sans conscience, sine ulla religione et fide.
sans foi ni loi_.
_Je puis faire cela en sûreté Salvo officio, salva fide id mihi
de conscience, ou en bonne_ integrum est.
conscience, _ou en toute
conscience_.
_Membre du conseil ecclésiastique, Assessor sacri senatus.
membre du_ conseil de fabrique.
_Conseil ecclésiastique_, conseil Senatus sacer consessus, _vel_
de fabrique (_cathol._), consilium sancti ordinis.
_consistoire_ (_protest._).
Conseiller _d’État; membre du Qui principi a consiliis est in rebus
conseil d’État_; _membre du quas publicas appellamus. Vir e
conseil privé_. sacerrimo principis consilio.
Conseiller _intime_. Consiliorum regiorum particeps, qui
est in sanctiore principis consilio.
_Membre du_ consistoire. Assessor sacri senatus.
_Décret, décision du_ consistoire. Decretum senatus sacri.
Constitution (_ensemble des lois Leges imperii quibus salus reipublicæ
fondamentales d’un état_). continetur, nititur.
Constitution _robuste_; _forte Corpus natura solidum in multos
constitution_; _santé solide_. labores duratum. Corporis firmitas.
_État du ciel_; _aspect Astrorum cœli affectio, siderum
des étoiles_ (_en termes positus.
d’astrologie_), constellation.
Constitution _militaire_. Belli apparatus.
_Écrire l’histoire_ contemporaine. Scriptis res suorum temporum mandare,
celebrare, illustrare.
Contexte. Nexus orationis et forma, verborum
ambitus, connexa et cohærens inter
se orationis series.
Contrebande, _marchandise Merces prohibitæ, interdictæ.
prohibée_.
Contre-batterie. Suggesta tormentorum hostibus
opposita.
_Inspecteur_; contre-maître, Redemptor operis, manceps operarum.
_surveillant, intendant_.
Contributions, _impôts_; _charge_. Census bonorum, tributum.
Contrôleur. Rationum custos et vindex, redituum
consignator.
Controverses, _points Fidei capita, quæ in disceptationem
controverses_. vocantur.
Convalescence. Pristina valetudo, confirmata a morbo
valetudo.
Convention, _traité pour_ Pactio de transfugis et captivis
l’échange _des transfuges et des permutandis.
prisonniers_.
Convoquer _la diète, la chambre_. Comitia edere, indicere.
Copie _de lettre_. Descriptio, exemplum litterarum.
_Un exemplaire, une copie Exemplum recognitum.
figurée_; _une_ copie _conforme_.
Copiste. Homo, puer a manu, librarius.
_Ceux qui sont du même corps de Curiales.
métier, de la même_ Corporation.
Corps, _armée de réserve_. Manus militum ad subitos belli casus
seposita.
Corsaire (_t. de mar._). Navis prædatoria.
Corvette; _yacht_. Navis liburnica.
Cotisation _volontaire_; _secours Collatio gratuita.
volontaire en argent_; _subside,
subvention volontaire_.
Couleuvrine. Tormentum colubrinum, colubrina.
Couleuvrine (_artill._). Tormenta longiora a colubris nominata.
_On fait jouer les_ couleuvrines; Colubrinis verberatæ sunt ædes,
_on a tiré des couleuvrines_. hostis colubrinas exercuit, misit
in tecta.
Couper _la retraite à qqn_; Reditu aliquem excludere. Commeatu
couper _les vivres à une ville, privare, intercludere, prohibere.
etc._...; _empêcher le transport
des vivres,—des provisions_
(_pour une forteresse, une
armée_).
_Par_ coups, _de taille_. Cæsim.
Cour; _suite d’un prince, d’un Comitatus aulicus.
roi_; _courtisans_.
_Juge de la_ cour. Judex curiæ provincialis.
Cour _d’Appel_. Summus senatus provocationum.
_Employé à la chambre, à la_ Curiæ fisci adscriptus.
cour des comptes; _directeur,
président de la chambre, de la
cour des comptes_; _trésorier,
administrateur de la caisse du
roi, d’un prince_.
_Secrétaire de la chambre des Census curator.
domaines, de la_ cour des
comptes.
_Rendre ses comptes à la_ cour. Ad ærarium rationes referre.
_Marcher_, courir _en grande Cursum incitare, iter accelerare,
hâte, précipitamment, à toutes celeri itinere aliquo contendere,
jambes_; _hâter son pas_. non observata, stata quiete
festinare iter.
Couronne _foudroyante ou Malleoli et ignes, tædæ pice et
d’artifice_ (_guer._). sulphure mistæ, picea sulphureaque
serta.
Courtine (_mur entre deux bastions Injecti muri loricæ, longitudo _seu_
et qui en joint les flancs_). ductus murorum lorica mœnium.
_Vils_ courtisans. Tineæ soricesque palatii.
Couvrir d’une flotte, _de Ora maritima classem disponere.
vaisseaux, les côtes maritimes_.
_Tout_ crédit _lui est enlevé_. Omnium rerum fides ei abrogatur.
_On lui enlève_ } _tout_ crédit.
_Il perd_ }
_Avoir perdu son_ (_tout_) crédit. Fidem amittere.
_Être en_ crédit _auprès de qqn_; Bene audire.
_avoir bonne réputation_.
_Il n’y a plus de_ crédit; _il n’y Concidit fides, fides cessit e foro.
a pas de confiance_.
Croiser (_sur la mer_), _établir Maritimos prædones consectando mare
des croisières_ (_t. de tutum reddere.
marine_), _courir_ (_les côtes_).
_Courir la mer_, croiser _sur la Classem dimittere quoquoversus.
mer en tout sens_; _couvrir la Maria, sinus omnes scrutari navibus.
mer de ses croisières_.
_Protéger une province, un pays Defendere provinciam a depopulatione.
contre les ravages de la
guerre_; couvrir une province.
Couvrir _les derrières de l’armée Cingere ultimum agmen valida manu.
par une forte arrière-garde_.
_La Sainte_ Croix. Lignum salutare, in quo omnium noxas
sua unius morte expiavit Christus.
_Faire le signe de la_ Croix, _se Salutari se signo munire, signum
signer_. crucis digito in fronte effingere,
ducere.
Cuirassier; _en général tous les Milites cataphracti, equites loricati
soldats qui portent la cuirasse, quibus tegumenta ferreis laminis
tels que les carabiniers_. serie inter se connexis.
D
Date _d’une lettre_. Dies epistolæ adscripta.
_Lettre_ datée _du même jour_; Litteræ eodem datæ tempore.
_lettre de même date_.
Davier, _tenailles, pince_ Forcipes.
(_instr. de chirurgie_).
Débarquer _les soldats_. Milites in terram exponere.
_Dissiper ses biens en_ débauches. Luxu opes perdere, prodige profundere.
Décret, _ordre du Sacré-Collége_. Decretum sacri senatus.
Défalquer;—_soustraire_. Detrahere de summa.
_Craindre les_ défilés. Angustias itineris vereri.
_Occuper les_ défilés. Viarum, montium fauces milite
insidere, præsidia in angustiis
collocare, arctas vias milite et
operibus munire.
_Enfermer l’armée ennemie dans Adversarios locorum angustiis
un_ défilé, _dans une gorge de constringere.
montagne_; _acculer l’armée
ennemie contre une montagne, un
défilé_.
Définir _un mot_; _en fixer le Notionem verbi certis limitibus
sens, l’acception_. circumscribere, definire, arctare.
Dégrader; _casser_. Exauctorare, sacro gradu dejicere.
Dégréer _un vaisseau_ (_terme de Exarmare navem.
marine_).
Démocratie. Imperium populi, _seu_ populare.
Départ (_des troupes_); Discessus militum; profectio;
_décampement_. militare iter.
_Annoncer le_ départ. Iter pronuntiare.
_Donner les ordres du_ départ. Vasa militari more conclamare; signum
dare colligendi vasa.
Dépendances. Jura accessionum.
Députés _d’un pays_. Status provincialis, collationum
provincialium præfecti.
Desserrer _les rangs_. Manipulos laxare, diducere.
Dessert; _friandises, confitures, Mensa secunda, bellaria.
pâtisseries, tout ce qu’on sert
à table au dessert_.
Détachement _de soldats_. Manus militum, globus armatorum,
delecti milites.
Diamètre; _ligne diamétrale_. Linea dimetiens, recta, ducta ab
extremitate una circuli ad alteram
per centrum.
_Action ou_ } _en_ diffamation. Actio injuriarum.
_Procès_ }
_Avoir un procès en_ diffamation. De fama dimicare.
_Il est d’humeur_ difficile, _d’un Inest dissimilitudo morum.
caractère difficile, d’une
grande inégalité d’humeur_.
Digue; _jetée_; _chaussée_. Moles fluctibus opposita.
_Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum coercere.
fleuve, d’un torrent, par une_
digue; endiguer _un fleuve, un
torrent_.
_Articles de_ discipline Leges militariæ, castrenses.
_militaire_.
_Il parle tantôt d’une chose, Sermo sibi non constat.
tantôt d’une autre, sans
suite_; _ses_ discours _n’ont
ni queue ni tête_; _il fait
des coq-à-l’âne_; _il dit des
extravagances_.
_Se rendre à_ discrétion (_se Armis depositis ad victoris
dit d’une armée ou d’une ville clementiam confugere, se suaque
prise_). omnia alterius potestati
permittere, nullis conditionibus
admissis urbem _vel_ provinciam sub
suam potestatem redigere.
Dispenser, _exempter, accorder la Legibus solvere, legis gratiam facere.
dispense, l’exemption d’une loi_.
_Nous sommes à une lieue, à la_ Uno lapide distamus.
distance _d’une lieue l’un de
l’autre_.
_Être en délire_, divaguer, Aliena loqui.
_battre la campagne_.
Douane _ou Accise, impôt sur les Portorium, vectigal eorum quæ
denrées, sur la consommation_. consumuntur, tributum rerum ad
victum et amictum pertinentium.
_Dragons._ Dimachi. Desultorii milites.
Drapeaux, _étendards, enseignes, Signa militaria.
bannières_.
Déserter, _abandonner le_ drapeau, A signis discedere, signa relinquere.
_ou simplement déserter_.
_Disposer les_ drapeaux. Signa statuere.
_Prêter serment sous le_ drapeau. Sacramento se illis obstringere.
De signis tutandis sequendisque
perpetuo sacramentum sacerrimum
dicere.
Droit _de nommer au bénéfice_. Jus conferendi sacram dignitatem.
_Se battre en_ duel. Ferro cum aliquo decernere.
E
_Souscrire à l’_échange _des Captivorum commutationem recipere.
prisonniers_; _traiter de
l’échange des prisonniers_.
Écho. Vox repercussa, sonus repercussus.
Imago verbi.
_Faire_ écho. Vocem multiplicato sono reddere.
_Les montagnes font_ écho. Saxa et solitudines voci respondent.
_Coureur_ (_guer._); _batteur Excursor, procursator.
d’estrade_ (_guer._);
_guérilla_, éclaireur (_guer._).
_Ouvrir une_ école; _ouvrir un Ludum litterarium aperire.
cours_ (_de littérature_).
_L’_écriture _sainte_; _les Sacræ litteræ; sacer codex.
saintes écritures_.
_Registre_ d’écrou. Commentarii custodiarum.
_Princes_ électeurs; _princes de Principes Imperii qui suffragio suo
l’empire de l’Allemagne qui imperatores creant.
avaient droit de vote dans
l’élection de l’empereur_.
_Jour des_ élections; _jour de Dies comitialis.
l’élection_.
_Prince_ électoral. Heres Electoratus, in spem Imperii
genitus, princeps juventutis.
Élite _de l’armée_; _troupes_ Delecta manus, delecti milites.
levées _pour défendre une
province_.
Emprunter _de l’argent pour payer Versuram facere.
ses dettes_.
_Mettre, vendre qqche à l’enchère, Auctionem constituere.
aux enchères_;—_vendre à_
l’encan.
_Vendre à l’_encan; _mettre à Bona voci præconis subjicere, hastæ
l’enchère_. subjicere.
Encre. Atramentum scriptorium, librarium.
Encre _d’imprimerie_. Atramentum fuligineum.
_Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum coercere.
fleuve, d’un torrent, par une_
digue; endiguer _un fleuve, un
torrent_.
Enfoncer _le flanc de l’armée In latus hostium invehi.
ennemie_; _prendre l’ennemi en
flanc_.
Enfoncer _les escadrons, les rangs Se inter equitum turmas inferre.
de la cavalerie_.
Enfoncer _le front de l’armée Principia aciei disjicere.
ennemie_.
_Tenir parole, remplir sa Liberare fidem.
promesse, remplir un_
engagement, _dégager sa parole_.
_Celui qui a pris des_ Qui fiduciam accepit, debet præstare
engagements, _doit y être et fidem.
fidèle, doit les remplir_;
_celui qui a reçu un
fidei-commis, doit y être
fidèle, doit en être l’exécuteur
fidèle_.
_Serment militaire_; _enrôlement_, Sacramentum militare.
engagement.
_S’_engager _par écrit_. Scripto fidem obstringere.
_Faire diversion, porter la Distinere hostem, alio hostis curas
guerre, le combat sur un point avocare, consiliis hostis occurrere.
éloigné_; _attaquer l’_ennemi
_sur un point afin de le
surprendre sur un autre_;
_diviser ses forces par une
attaque imprévue, simulée_.
_Charger l’_ennemi, _fondre sur Confertis turmis in hostem impetum
l’ennemi, les escadrons serrés_. facere.
_Couper la retraite et les vivres Receptu commeatuque hostem excludere.
à l’_ennemi.
_S’élancer, fondre, se précipiter In hostem se concitare.
avec impétuosité sur l’_ennemi.
_Offrir le bataille à l’_ennemi; Hosti pugnæ copiam offerre; ad
_marcher sur l’ennemi_. certamen hostem extrahere.
_Entourer, enfermer l’_ennemi Vallo, continuo castrorum aggere,
_d’une ligne de circonvallation_. sepimento crebrisque castellis
hostem cingere.
_Être de connivence avec l’_ennemi. Litteris cum hoste collatisve
consiliis ei belli opportunitates
prodere. Clandestina cum hostibus
consilia conferre.
_Se frayer un passage à travers Per medios hostes perrumpere,
les rangs_ ennemis, _l’armée corporibus viam aperire.
ennemie_.
_Inscrire_,—enregistrer; Referre in tabulas, in commentarium,
_porter sur le livre, sur les in codicem.
registres_; _insérer dans un
acte_.
Enrôler, _recruter des soldats_. Copias comparare, scribere.
Entonner. Voce præire.
Entonner; _entonner le chant, la Voce præire, preces præire, sacros
prière_. modulos.
Épitaphe; _inscription tumulaire_. Postumæ laudes marmori _vel_ æri
insculptæ.
_Maintenir l’_équilibre _entre les Æqualitatem potentiæ principes inter
différents États_. tueri, potentiam ita moderari ut
ne quis principum reliquos viribus
opprimat.
Ermitage. Secessus amœnus, ad vitandam populi
frequentiam delectus _vel_ positus.
_Fondre sur l’ennemi en rangs Consertis turmis in hostem impetum
serrés, en_ escadrons _serrés_. dare.
_Escarmoucher_; _faire une_ Prœlium minutum, velitarem pugnam
escarmouche, _engager une conserere.
échauffourée, un combat de
tirailleurs_.
Escarpe. Murus fossæ interior.
_Contre_-escarpe. Lorica, acclive opus, fossa, viæ
coopertæ, fossæ pars mœnibus
adversæ.
Escorte; _garde_; _convoi_. Manus præsidiaria.
Escouade. Manipulus, decuria, contubernium.
Espion; _émissaire, mouchard, Speculator, explorator, emissarius.
mouche_.
_Vers l’_est, _vers le levant, à Ad orientem solem.
l’est, au levant_.
_Être en grande_ estime _auprès de Esse apud aliquem bono loco.
qqn, être bien vu de qqn, être
estimé de quelqu’un_.
Établir _de nouvelles lois Novas leges de vestitus ratione
somptuaires_. temperanda condere.
_Faire double_ étape, _brûler Iter duplicare.
l’étape_.
_Faire une_ étape _ordinaire_. Iter justum conficere.
État-major, _corps de généraux_. Principes militum, delecti ordinum
militarium, spectatissimi tribuni.
_Chef de l’_état-major. Summus castrorum metator.
États _de l’empire, les états_. Imperii ordines.
_Commentaire, exposition, Explanatio evangelica, commentarius
interprétation, explication de evangelicus, vitæ actorumque
l’_Évangile. Christi diffusior explanatio.
_Relever qqn de_ Pacem superum alicui reddere,
l’excommunication; _lever communioni cœtus sacri restituere
l’interdit prononcé contre qqn_. aliquem.
Excommunier _qqn_; _anathématiser Devovere aliquem, exsecrari diro
qqn_ (_Égl. cath._). _Lancer, carmine, interdicere communione
fulminer l’excommunication, cœtus sacri, interdicere sacris,
l’anathème._ ejicere e cœtu sacro, usu sacrorum
prohibere, exsecratione devovere;
dirarum formulam promulgare, ferre
in aliquem.
Exécuter _un criminel_. De criminis reo supplicium sumere.
Exécuter _la peine encourue_. Pœnam commissam persequi.
Exercer _les matelots_. Nautas exercere.
Exercice; _exercer les soldats_; Meditatio campestris. Decursio
_faire l’exercice aux soldats_. militaris. Componere solvereque
ordines edocetur miles. Decursiones
militares, voluptaria prœliorum
simulacra.
_Je le sais, je l’ai appris Usu, experiendo didici.
par_ expérience; _j’en ai été
instruit par expérience_.
_S’_expliquer; _s’exprimer_; Exprimere sensa dicendo. Sensa mentis
_rendre, exprimer sa pensée_. explicare, sensus suos alicui
aperire. Promere, quæ in animo
latent.
Expressions, _termes_; Exquisita verba et sonantia.
_expressions choisies_; _termes
sonores_.
_Basse_ extraction; _un homme Dedecus natalium. Homo cum probro
de vile origine, de honteuse natus.
extraction_.
Extrait, _abrégé, précis, Breviarium, compendium, commentarius
sommaire_ (_d’un livre_). brevis.
_Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati rem
bout, pousser les choses jusqu’à ad supremum discrimen adduci:
la dernière_ extrémité. novissimum casum exspectare.
F
Façon, _main d’œuvre_. Manus pretium.
{ _un legs pieux_; Dicare aliquid sacris usibus.
Faire { _une_ fondation _pieuse_;
{ _un legs_,
_des legs pour des œuvres pies_.
_Faire_ faillite, _banqueroute_. Cedere foro, cedere bonis.
_Homme_ fantasque, _agité de Homo fanaticus, homo manibus suis
vaines terreurs_. malisque umbris actus, _vel_
tuta vereri solitus, terroribus
exagitatus.
Fascines; _fascinage_. Fasces viminei, fasces fruticum,
crates militares, sarmentorum
fasciculi.
_Faire des_ fascines; _faire du Sarmenta virgultaque colligere.
fascinage_.
_Ouvrier en_ fascines, _fagoteur_; Lignator.
_gabionneur_.
_Préparer des_ fascines _pour Materiam cædere crateis et pluteis
garnir les approches (les faciendis, struendis, plectendis.
tranchées) et les gabions_.
_Un copiste infidèle_; faussaire, Librarius mendosus.
_c. à d._, _qui altère un acte
authentique, qui fait un faux,
ou une fausse signature_.
Fausse _monnaie_. Adulterini nummi.
_Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco.
sans fraude, sans_ fausseté.
Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.
Faux _cachet_. Signum adulterinum.
_Cacher une haine profonde sous Odium pectore abditum multis verborum
des paroles mielleuses; être un lenociniis obtegere.
homme_ faux, _un traître_.
Fécial, _héraut d’armes qui Fecialis.
déclarait la guerre_.
_Droit_ fécial. Jus feciale.
Félonie; _action de félon_; Crimen in beneficii auctorem
_perfidie d’un vassal_. commissum.
Fête; _solennité_. Solemnis, festus dies.
Fief. Prædium beneficiarium.
_Demander_ (_une terre_) _en_ fief. Inaugurationem beneficiorum ab aliquo
petere.
_Recevoir_ (_une terre_) _en_ fief. Ritu beneficiario inaugurari.
Figures _de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta verborum
figuré_. et sententiarum.
Fixer, _faire la fixation des Litem æstimare.
dépens, fixer l’amende qui doit
être payée par le condamné dans
une affaire d’exaction ou de
péculat_; _estimer le prix d’une
chose disputée, ou régler les
frais à payer par celui qui
perdra sa cause_.
Flancs _d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ.
bataille, ailes_. (_On dit
l’aile droite, l’aile gauche, en
parlant d’une armée rangée en
bataille._)
Flanc _d’un bastion, d’un fort_. Latus propugnaculi.
Flancs _dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu, recentiore
fortifications_. structura.
_Attaquer les_ flancs _dégarnis de Latere aperto hostem aggredi.
l’armée ennemie_.
_Garnir de cavalerie les_ flancs Latera equite munire.
_de l’armée_; _protéger, couvrir
les flancs_.
_Pour que l’ennemi ne puisse pas Ne hostes a lateribus suos pugnantes
prendre, attaquer ses troupes circumvenire possent.
en_ flanc.
_Serrer l’ennemi par les deux_ Ab utroque instare, utrumque urgere.
flancs.
_Descendre le_ fleuve; _se laisser Vehi secundo flumine.
aller au courant de l’eau, aller
en aval, à vau-l’eau_.
_Remonter le_ fleuve; _naviguer Adversum flumen navis subit.
contre le courant, aller
d’amont_.
Flux _et reflux,—flot et jusant_. Maritimi æstus maximi. Maritimorum
æstuum accessus et recessus.
Fonder _une ville_;—_établir une Coloniam deducere, coloniam
colonie_; _coloniser_. constituere in aliquo loco.
Force _d’un terme, d’un mot_. Vis verbi.
_De ses propres_ forces. Suo, proprio Marte.
Formalités; _étiquette_ (_en usage Formulæ loquendi in aulis principum
à la cour_). usurpari solitæ.
Formulaire; _formule, forme, Formula.
formalités_; _définition_—(_t.
de droit_)—_règle, principe,
loi, formule_ (_au figuré_).
_Jurer, prêter serment d’après la_ Jurare in certa verba.
formule _prescrite_.
Fortifier _une montagne_. Montem opere circumvenire.
Fortifier _une ville_.—_Bloquer, Oppidum vallo castellisque
cerner une ville, entourer circummunire _seu_ claudere,
d’ouvrages_ (_une ville qu’on oppidum circumvallare, vallo urbem
assiége_). circummunire, vallum in oppidi
circuitu ducere. Oppidum operibus
claudere.
Fossé, _fosse, excavation, creux_. Fossa.
_Bord du_ fossé, _de la fosse_. Labrum, margo fossæ.
_Chariot de bagages_; fourgon. Currus sarcinis onustus.
_Fourrage._ Pabulum, frumentatio.
_Être de piquet au_ fourrage. Pabulatores tueri.
_Envoyer la cavalerie_ fourrager, Equites dimittere pabulandi causa,
_au_ fourrage. milites frumentatum, pabulatum
mittere.
Fourrier. Scriba cohortis, legionis.
Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni _seu_
centurionis.
Fourrier _de la cour_. Curator hospitiorum aulicorum.
Fourrier, _sous-officier qui Hospitiorum designator.
marque les logements, fait la
répartition des vivres_.
_Sergent_-fourrier Designator, curator hospitiorum
(_pour l’infanterie_); militarium.
_maréchal-des-logis_ (_pour la
cavalerie_).
Frais de transport; _voiture_; Portorium.
_naulage_; _bachotage_.
_Faire_ fusiller _qqn_. Commilitonum glandibus sternendum
aliquem objicere.
Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ
publicæ lætitiæ accensus, recta
linea in altum assurgens.
_Décharger_ (_un_ fusil). Exonerare.
_Coup de_ fusil. Ictus sclopi.
_Recevoir un coup de_ fusil; _être Glande plumbea prosterni,
tué d’un coup de fusil_. transverberari.
Fusils; _carabines_; _mousquets_. Sclopi igniarii majores, ferreæ
fistulæ, bombardæ ductiles. Sclopus
igniarius.
_Charger_ (_un_ fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato et
glande onerare.
_Balle de_ fusil. Glans plumbea.
_Il est éloigné de la portée d’un_ Tanto spatio distat, quantum globus e
fusil. ferrea fistula emissus conficit.
_Fantassin_; fusilier; _simple Levis armaturæ pedes, miles
soldat, mousquetaire_. manipularis.
G
Gabions. Corbes terra farti, vimineæ cistæ.
_Soustraire les_ gages _à qqn, Stipendium alicujus avertere,
priver qqn de ses gages_; stipendio aliquem fraudare.
_rabattre sur les gages de qqn_.
_Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam pensionem,
payer à qqn ses_ gages, _son officii pretium alicui constituere,
salaire, ses appointements, son numerare, ferre.
traitement_.
Gala (_fêtes, festin à la cour_). Pompa solemnis aulæ, celebritas aulæ
procerum.
Galant, _homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad omnem
manières, d’une éducation humanitatem excultus.
distinguée_.
Galanterie; _politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ munditiæ.
affabilité dans nos relations
avec autrui_.
Galerie _dans laquelle les Tecta ambulatiuncula.
Athlètes s’exerçaient pendant le
mauvais temps_.
Galeries, _portique_ (_galerie Intercolumnia ambulationis, xystus,
dont le comble est soutenu par porticus.
des colonnes, des arcades_),
_xyste_.
Garantie _du gouvernement_; Fides publica.
_protection de l’État_ (_t. de
droit_).
Garde _noble_. Equestris ordinis juvenes, excubias
circa cubiculum principis vice
militum agentes.
Garde _du roi_. Apparitor regius.
Garde _urbaine, garde municipale_; Urbanæ cohortes.
_milice de la ville_.
Garde, _cohorte prétorienne_; Milites prætoriani, stipatores.
_garde particulière du général,
du conseil, de l’empereur_.
_Avant_-garde. Antecursores ex militia levi.
_Préfet du prétoire_; _commandant Præfectus prætorio _vel_ prætoriano
de la_ garde. militi.
_Cohorte prétorienne_, garde _du Cohors prætoria, custodiæ corporis
corps, garde royale, impériale_. regii assueti milites.
_Caporaux_ (_ceux qui sont exempts Exempti a statione, immunes
de monter la_ garde). _Editores stationum. Editores tesseræ.
tesseræ_ (_ceux qui donnent le
mot d’ordre_ (_milit._)).
_Mettre_ garnison _dans une place; Præsidiis locum tenere.
occuper une place, une ville_.
_Mettre l’armée en_ garnison, _en Exercitum per oppida dispertire.
quartier_.
_Renforcer la_ garnison. Præsidium majoribus copiis firmare.
Général _de brigade_. Summus vigiliarum præfectus.
Général _de cavalerie_. Summus equitum præfectus.
_Lieutenant_-général, _général de Legatus, summi ducis vicarius, qui
division_. legati locum obtinet, qui secundum
locum imperii tenet.
Général _en chef, généralissime, Supremus castrorum præfectus.
maréchal_; _feld-maréchal_
(_allem. et autr._).
Général _en chef de Rei tormentariæ ad exercitum
l’artillerie, grand-maître de pertinentis præfectus summus.
l’artillerie—lieutenant-général
d’artillerie_ (_jadis_).
Général _d’infanterie_. Peditum summus præfectus.
_Vaguemestre_ général. Supremus rei vehicularis in exercitu
præfectus.
_Commissaire_ général _des Supremus excercitus curator.
armées_; _intendant militaire en
chef_.
_Aide-de-camp_ (_d’un_ général). Adjutor ducis _seu_ præfecti, qui
mandata ductoris perfert.
Généalogie. Origo familiarum, ex qua clarorum
virorum propagines possint
cognosci. Familiam alicujus inde
a primordiis ad nostram ætatem
recensere.
Généralissime. Imperator summus, ad quem unum summa
imperii redit.
_Ingénieur militaire_; _officier Castrorum metator, architectus
du_ génie. militaris, artis muniendi magister,
machinator operum bellicorum,
machinali scientia clarus.
_Un_ gentilhomme _d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum imaginum.
extraction, de vieille souche_.
_Un_ gentilhomme _de fraîche date_. Homo novus.
Géographie. Sedes locorum, regionum descriptio.
Géôlier. Triumvir carceris.
Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.
Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii,
theca qua sclopi fartura custoditur.
_Batterie de_ gobelets. Caliculi quibus agyrtæ circumstantium
oculos perstringunt.
Golfe. Sinus.
Gondole; _barque_ (_vénitienne_). Navicula Venetorum, navis velox,
biremis Veneta, Venetorum phalesus.
_Soldats du train_, goujats. Calones.
Gouverneur; _président_ (_d’une Præfectus præsidii, provinciæ rector.
province en Allemagne_).
_Vice_-gouverneur; Provinciæ legatus, præsidio præfecti
_vice-président_ (_Allemagne_). vicarius.
Grands (_d’Espagne_). Optimates Hispanorum primi ordinis,
primæ admissionis.
Gradué. Honoribus Academicis ornatus.
Gratification. Congiarium.
Grenadier; _fusilier_. Miles qui glandes pulvere nitrato
fartas manu ejaculatur.
Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta
vitandis æstivis caloribus.
Guerre _sans caractère public_; Bella privata, privata auctoritate
_guerre qui a pour motif le indicta.
droit du plus fort_, _c. à
d._, _une guerre illégitime,
illégale, injuste_.
_Faire une_ guerre _défensive_. Bellum illatum repellere, defendere,
propulsare.
_Bagages_; _matériel de_ guerre, Instrumentum militare, instrumentum
_munitions_. militiæ.
_Motifs de la_ guerre; _son Ratio belli, rei militaris.
utilité_.
_Théâtre de la_ guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi
constitit, collatum est.
H
Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ
præfixa.
_Nombre_, harmonie _d’un discours_. Oratio ad numerum cadens.
_Orateur qui a la phrase_ Cujus aures perfecto et completo
harmonieuse (_pour le style et verborum numero gaudent.
pour le débit_).
Haste (_lance, javelot sans fer_). Hasta pura.
Heiduques. Pedites Hungari. Milites
provinciales. Hungariæ pedites.
_Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis edicere.
des_ hérauts.
_Royaume_ héréditaire; _états Regnum patrium, regnum quod nascendi
héréditaires_. jure, hereditate obvenit.
Héritier _naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura
intestat_. hereditatem addicunt.
Hommage _lige_; _devoir de vassal_. Jus beneficiarium, nexus
beneficiarius.
Homme d’affaires _de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat
gérant, régisseur, procureur, alterius rationes et negotia.
agent_.
_Des_ hommes, _des gens de Viri amplissimi.
qualité, de haut parage_.
_Mon_ honneur _est en jeu, y est Agitur de honore meo.
engagé_; _il s’agit de mon
honneur_.
_Point d’_honneur. Summa honoris.
Hôpital; _hôtel-Dieu_; lazaret. Valetudinarium publicum.
_Tireur d’_horoscope. Qui notato ortu, futura hominibus
edicit, fatorum est astris vanus
interpres.
_Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere,
dresser_ l’horoscope _de qqn_. divinare quo quis fato natus sit.
Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.
Huissier. Accensus.
I
Ici, _là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi magno
riches_. proventu.
_Faire des courses_, incursions Excursiones in hostilem agrum facere.
_sur le territoire ennemi. Faire Excursiones. Excursionibus se
la petite guerre, la guerre de locupletare.
guérilla, la guerre en partisan._
_Compagnie des_ Indes _orientales_. Societas Indiæ orientalis, collegium
mercatorum, qui orientalis Indiæ
merces permutant.
_Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam metuamve.
laisse_ indifférent, _dans une
indifférence complète_; _ce
n’est pour moi, ni un sujet de
joie, ni un sujet de crainte_.
_Choses_ indifférentes. Res neutræ.
Indulgence _papale_. Noxarum condonationes a supremo
Sacrorum Antistite concessæ.
_Sous_-inféoder. Prædium beneficiarium transferre in
alium eodem jure.
Influence _des astres, de la lune_. Vis stellarum. Lunæ tractus.
_Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix.
de l’influence des astres;
divination._
Ingénieur _militaire_; _officier Castrorum metator, architectus
du génie_. militaris, artis muniendi magister,
machinator operum bellicorum,
machinali scientia clarus.
Ingénieur _civil_. Machinali scientia clarus; machinator.
Ingénieur _des ponts et chaussées_. Architectus pontibus viisque curandis
præpositus; viarum pontiumque
curatores.
Inquisition, _tribunal de Fidei quæsitorum tribunal.
l’inquisition_.
_Prendre une_ inscription _à Initiatio academica. Albo studiosorum
l’université_. inserere. Studiis initiare aliquem,
ritibus academicis.
_Intendant_, inspecteur _des Annonæ, redituum regiorum curator.
contributions_ (_indirectes_).
Inspiration _divine_; _souffle Afflatus divinus, Numinis impulsus.
d’en haut_.
Installation (_en parlant des Legitima collocatio sacri census.
personnes_).
_Installer qqn._ Inaugurare aliquem.
_Instituer qqn son_ légataire, Ex asse heredem scribere.
_héritier universel_.
Intendant _militaire en chef_. Primarius negotiorum bellicorum
curator.
Intendant _des ouvriers_. Præfectus fabrum.
Intérêt _exorbitant, usuraire_. Iniquissimum fenus.
_S’intéresser, prendre_ intérêt Consulere communi saluti, dignitati.
_au bien public_. In commune consulere.
Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.
_Faire de son mieux pour tous les Utriusque facere causa.
deux_; _servir les_ intérêts _de
l’un et de l’autre_.
_Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio, opera,
qqn de ses conseils_; _prendre à studio adesse alicui.
cœur les_ intérêts _de qqn_.
_Gros_ intérêts. Gravissimæ usuræ.
Interrègne. Interregnum.
Inventorier; _dresser un Commentarium bonorum conscribere.
inventaire_.
Invention, _découverte_. Inventum callidum, cogitatum acutum.
Investiture (_moyen-âge_). Solemnia inaugurationis in munus
sacrum.
Imposer _des marchandises Peregrinarum mercium portoria
étrangères_; _mettre_ l’accise constituere.
_sur les importations_.
Impôt _sur les consommations_. Vectigal eorum quæ consumuntur,
census rerum venalium.
Impôt _pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum collata.
Turquie_.
Impôt _ou droit sur le vin_. Exactio vinaria.
Impôt _personnel, capitation_. Exactio in capita.
_Accise_, impôt _sur le vin_. Exactio vinaria.
_Être exempt_ d’impôts. Omnium onerum nancisci immunitatem.
Improvisateur.—_Improviser, Extemporalis, vir subita expedire
parler, décider sur-le-champ, paratus. Subita proferre, dicere,
sans préparation._ disceptare.
Irrégulier. Declinans a regula, præter regulam.
J
Janissaires. Turcarum pedites statarii, pedites
prætoriani Turcarum Imperatoris.
Journal, _gazette_. Ephemerides rerum novarum,
commentarii rerum publicarum.
Journal; _livre-journal_. Libellus in quem quotidiana acta
referuntur.
_Livre-journal_; journal. Commentarius, annales.
Juge _militaire_; auditeur, _grand Judex militaris, castrensis, quæsitor
prévôt. Juges du camp, ceux qui causarum militarium.
dans les combats judiciaires,
les joûtes... étaient chargés de
veiller à ce que tout se passât
selon l’usage_.
Jugement _dernier_. Decretorius ille dies generis humani,
dies novissimus, quo Christus ad
judicia exercenda descendet.
_De ce pas, je vous ferai citer Faciam ut a prætore tibi statim dies
en_ justice. dicatur.
L
Lance _armée d’un fer_. Præpilata.
Langue _maternelle_. Sermo patrius.
L’égalité. Observatio legum, juris.
_Hôpital, hôtel-Dieu_; Lazaret. Valetudinarium publicum.
Légitime (_subst. fém._): _portion Pars bonorum quæ hereditate inter
que la loi assure aux enfants filios dividitur.
sur les biens du père et de la
mère_ (_t. de droit_).
Lettre _de change_. Litteræ argentariæ.
Lettre _de créance_. Litteræ fidei publicæ, auctoritas
Legati, litteræ quæ fidem
legationis adstruunt.
Lettre _d’investiture_. Litteræ beneficiariæ.
Lettres _de représentation_. Litteræ commendatitiæ recens electi.
Lettre _perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ.
perte de celui qui en est le
porteur_.
_Adresser une_ lettre _à qqn_. Inscribere alicui perferendas
litteras.
_Élite de l’armée_; _troupes_ Delecta manus, delecti milites.
levées _pour défendre une
province_.
Lexique; _dictionnaire_; Liber vocum notiones complexus, libri
_vocabulaire_. qui dictionum sensa collegerunt.
Licencié. Primos a doctore honores consecutus.
Licencier, _renvoyer du service, Exauctorare.
congédier_. (_milit._)
Lieutenant. Centurionis vicarius, procenturio.
Lignes _de communication_ (_t. de Brachium fossarum, linea communis,
fortif._). quæ vulgo communionis.
_Entourer avec une armée_ toute la Totum opus militum corona cingere.
ligne _des fortifications_.
_Garnir de troupes toute la_ Totum opus militum corona cingere.
ligne _des fortifications, des
retranchements_.
_Ouvrir, établir des_ lignes _de Castellum brachiis cum opere
communication entre le château castrorum conjungere.
et le camp_.
Livre _des recettes et des Codex accepti et expensi.
dépenses_.
Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius.
mémorial_; livre _de raison
ou grand livre_, _c. à d._,
_un registre où les négociants
portent tout leur compte par
doit et avoir_.
Loterie. Ludus, qui sorte facta constat, urna
sortis fortuitæ.
Demi-lune (_fortific._), lunettes Lunatum munimentum, propugnaculum.
(_fortif._).
M
_De ma_ (_ta, sa_) _propre_ main. Manu mea, tua, sua.
_Mettre une_ maison _en vente_. Ædes venales inscribere.
Majeur. Aliena tutela emancipatus, liberam
rerum suarum administrationem
adeptus.
_Fidéicommis._ Majorat, _celui Heres fiduciarius.
qui possède un_ majorat.
_Fideicommissaire._
Mandat _d’arrét_. Litteræ facinorosi comprehendendi
causa missæ.
_Champ de Mars; place d’armes; Campus martius, diribitorium.
champ de_ manœuvre. _Rendez-vous
des troupes._
Manufacture; _fabrique_. Officina operum manu factorum.
Marche. Iter.
Marche _forcée_. Magnum iter, magnum itineris spatium.
_Battre, sonner la_ marche; Receptui canere, signum dare, signum
_sonner la retraite_. buccina dare, tuba revocare milites.
_Se mettre en_ marche, _en route; Iter inire, aggredi.
partir_.
_Observer la_ marche _de l’armée Itinera hostium observare, explorare.
ennemie_.
_Contre_-marche. Itinera transversa.
_Feld_-maréchal (_en Allemagne Summus castrorum præfectus.
et en Autriche_), _maréchal_
(_en France_), _généralissime_;
_général en chef. Commandant en
chef._
Maréchalat; _Feld-maréchalat_ Supremi castrorum præfecti vicarius.
(_Allem. et Aut._).
_Donner la bénédiction nuptiale Ritibus sacris jungere connubii
à_; marier. fœdera, solemni præcatione nuptias
lustrare.
Matricule. Album, formula censendi.
Maxime, _règle, principe_. Regula.
Mausolée; _un monument élevé Mausolæum; monumentum exsequiarum
pour témoigner de la douleur causa, contestando publico dolori
publique_. positum.
Mèche. Funis e fomite. Incendiarii funes.
Mécontent, _malcontent, de Animus alienus et offensus.
mauvaise humeur_.
_Médaille commémorative_; médaille. Nummus in memoriam rei singularis,
facti, relatæ victoriæ cusus,
nummus vetustatis gratia asservatus.
Médaillon. Nummus modi majoris, maximi moduli.
_Exercer la médecine_; _être_ Medicinam exercere.
médecin.
_Nourriture obtenue à force de Victus precarius.
prières, en demandant l’aumône_;
mendicité.
_Dire la_ messe, _célébrer le Rem divinam facere, sacris operari.
saint Sacrifice_.
_Dire la_ messe _pour les Sacrum piaculare facere, expiare
défunts, la messe des morts_; manes defunctorum.
_chanter une messe de requiem,
un requiem_; _célébrer un
office pour les morts, faire
le service_ (_funèbre_) _pour_
(_tel défunt_).
_Ouïr, entendre la_ messe, Rebus divinis interesse.
_assister à la Messe, au saint
Sacrifice_.
Mesure (_musiq._); _cadence_. Modus vocum, numerus in cantu.
Meurtrières (_ouvertures dans les Gula propugnaculi.
remparts pour tirer à couvert_).
Milices. Milites provinciales, armati
populares, raptim ad arma convocati.
Mine. Cuniculus. Furnulus. Sinuosi mæandri,
pulvere pyrio farti.
_Une_ mine _qu’on a fait jouer, Cuniculi accensi.
sauter_.
Miner _un ouvrage_ (_de Cuniculis aggerem subtrahere.
fortification_), _le faire
sauter_.
Minéral; _fossile_. Fossilia.
Mines _de fer_. Secturæ ferrariæ, fodinæ.
_Les_ mines _firent une large Cuniculo suffossa mœnia ingens
brèche aux remparts_. nudarunt spatium.
_Faire des_ mines. Cuniculos rectos agere.
_Faire des brèches aux remparts à Cuniculis muros subruere.
l’aide des_ mines.
Ici, _là, il y a des_ mines _fort Metalla exercentur hic vel ibi magno
riches_. proventu.
_Revenu des_ mines. Pecunia quæ ex metallis redit.
_Contre_-mines. Cuniculi adversi, oppositi.
Transversus meatus.
Mineur. Nondum rerum suarum liberum usum
adeptus.
Missel. Liber sacer ritualis, liber liturgiæ.
_Coiffé d’une_ mitre. Infulatus, mitratus, sacris infulis
conspicuus.
Modèle, _exemple_. Exemplar; modus formaque.
_Être fidèle à son_ modèle. Ab exemplari pendere.
_Avoir de bonnes_ mœurs, _avoir Moribus se probare.
une conduite irréprochable_.
Mœurs _légères, conduite légère, Mores facillimi.
facile_.
Monarchie. Dominatus unius; potentia singularis.
_Directeur de la_ monnaie. Monetæ censor.
Montre. Horologium portatile, rotatum minus.
_Lois morales, de la_ morale. Res morum, morum præcepta.
_Celui qui est_ mort _civilement, Ærarius, capite census.
qui a perdu ses droits de
citoyen_; _qui est frappé de
mort civile_.
Mortier (_artillerie_), _pièce Mortarium ignitum, bellicum,
d’artillerie pour lancer des tormentum excitando incendio,
bombes_. succutiendis ædibus.
N
_De_ naissance _honnête, de Honesto loco natus.
famille noble_.
_D’illustre_ naissance. Natus haud obscuro loco, summo loco.
Naturaliser. Civitate donare peregrinum.
Négociateur _de la paix_; Conciliator pacis, disceptator de
médiateur _de la paix_. pace.
Neutralité. Animus a studio partium alienus,
neutri parti addictus animus.
Neutre. Medius, neutrius partis, medium
partibus se præstare.
_Vers le_ nord, _du côté du nord_. In septentriones spectare.
Notaire. Qui præscriptoris Cæsarei jura
adeptus est, obsignator
testamentorum publica auctoritate
præditus.
O
Observer _la marche des ennemis_. Itinera hostium observare, explorare.
Officiers _supérieurs_. Præfecti belli superiori honore,
primorum ordinum ductores.
_Sous_-officiers. Præfecti militum inferiori dignitate.
Opéras. Ludi scenici qui canendo peraguntur.
Opuscule, _brochure, petit traité_. Libellus exiguus.
_Le Pater, l’_oraison dominicale. Formula precandi a Christo instituta.
Oratoire; _chapelle_. Ædicula, sacellum, sacrarium, locus
privatæ pietati sepositus, dicatus.
_Décret impérial; ordonnance Sanctio imperatoria, lex regia, lex
du roi_; ordonnance _royale. in quam fidem suam obstringunt
Capitulaires de Charlemagne._ Cæsares.
Ordre, _commandement_. Imperium, imperata, præscriptum.
_Agir d’après les_ ordres, _le Agere ad imperium.
commandement_.
_Donner des_ ordres _secrets, Tabellas signatas præfectis dare.
des instructions secrètes aux
officiers supérieurs_.
_Mot d’_ordre; _mot de ralliement_. Tessera militaris.
_Chercher le mot d’_ordre. Tesseram vigiliarum petere.
_Donner le mot d’_ordre. Signum edere. Tesseram vigiliarum
promulgare.
_Obéir aux_ ordres, _au Imperio parere.
commandement_.
_Sans l’_ordre, _contre les ordres Injussu ducis.
du général_.
Orgue _portatif_. Organum pneumaticum duobus follibus
instructum, quod in locum
quemcumque transferri potest.
Ouvrages _à corne_ (_fortific._). Cornuta opera.
Ouvrages _extérieurs_ (_m._), Munimenta exteriora, quæ manu
_dehors_ (_m. plur._), adjuncta sunt, opera munitioni
_pièces détachées pour les præstructa, moles insularum specie
fortifications_; _forts avancés_. a vallo divulsæ et aqua circumfusæ.
P
Pacha (_gouverneur d’une province Purpuratus v. g. Bosnensis.
turque_). Administrator provinciæ apud Turcas.
Pain _de munition_. Panis castrensis, secundarius.
Pairs. Proceres regni, qui jure suffragandi
in regno gaudent.
Palissades. Valli, sudes munimenti præpilatæ,
cervi. Sudium sepimentum. Palorum
vallum.
Palissades _de pieux pointus_ (_t. Furcati stipites ad hostis ascensum
de fortif._). prohibendum, conferti sudium
pectines.
_Couper, préparer des pieux pour Comparare.
faire une_ palissade.
_Faire une_ palissade; _planter Sudes, stipites præacutos defigere.
des pieux pour faire une
palissade_.
Pape; _souverain-pontife_; Summus pontifex; papa. Romanæ
_saint-père_. Ecclesiæ supremus pastor.
_Recevoir la bénédiction du_ Pape. A pontifice solemni precatione
lustrari.
_Recevoir un Bref du_ pape, _du Litteræ a Pontifice Romano publice
souverain-pontife_. scriptæ.
Papiers _sans valeur_. Scriptum nullius pretii.
_Un_ paragraphe, _un article, un Nimium quam longa verborum
chapitre démesurément long_. continuatio.
Parapet. Lorica, lorica post circitorum viam.
Parapet. Collis jaculatorius, mœnibus
superstructus, colles interpositi
in extrema mœnium planitie, valla
prominentia. Tumuli propugnaculo
impositi.
_Élever des_ parapets _sur les Pluteos vallo addere.
remparts_; _garnir les remparts
de parapets_.
Parer, _détourner un_ coup; Declinatione quadam alicujus
_éviter un coup en se petitionem effugere.
détournant_.
_Actes du_ parlement _en Tabulæ publicæ supremæ curiæ in
Angleterre_. Anglia.
_Héraut_; _envoyé_ parlementaire Caduceator.
(_qui porte un caducée_).
_Messager de paix._—_Héraut_ Caduceator, pacis internuntius.
parlementaire (_qui porte un
caducée_).
Parquet; _plancher parqueté_. Pavimentum tesselatum.
Parrain. Baptismatis testis, pater lustricus,
sponsor fidei, sacræ initiationis
arbiter.
_Choisir un_ parrain. Adhibere aliquem sponsorem fidei.
_Servir de_ parrain _à un enfant_; Ad sacrum fontem sponsor fui.
_tenir un enfant sur les fonts
de baptême_.
Pasquinade; _libelle_. Libellus famosus; criminationibus
confertus liber.
_Défendre le_ passage _de.... à Itinere prohibere aliquem.
qqn_.
_Délivrer un_ passeport _à Commeatu, publicis litteris instruere
quelqu’un_. aliquem.
_Refuser un_ passeport _à Prohibere commeatu, aliquem
quelqu’un_. intercludere.
Passion, _affection, inclination_. Prava animi affectio.
_La_ passion _de N.-S.-J.-C._ Historia Christi patientis.
_Réciter le_ pater _pour qu’un Præire verba orationis Dominicæ
autre le répète mot pour mot_. alicui.
Patrouille; _guet_. Excubitores, circitores.
_Piquet_; _garde du camp_, Milites, equites pro castris
patrouille _à cheval_. excubantes.
Patrouiller, _faire la patrouille_. Vigilias intentiori cura lustrare.
Pause. Respiratio in arte musica.
_Presser le_ payement. Consectari debitum.
Pélerinage. Peregrinatio religionis causa.
_Le jour de_ pénitence _et de_ Solemnes, publicæ supplicationes ad
prières publiques _est prescrit_. deposcendam superum pacem indictæ
sunt.
Pensionnaire. A pensionibus reipublicæ.
_Grand_-pensionnaire, _c. à d._, Procurator reipublicæ in Hollandia.
_principal chargé d’affaires en
Hollande_.
Percepteur, _receveur_. Coactor, exactor.
Période (_litt._). Ambitus verborum, circuitus
orationis, continuatio verborum.
_Appliquer des_ pétards _contre Pylocastrum admovere, applicare,
une porte_; _visser des pétards injicere portæ.
à une porte_ (_guer._).
_Enfoncer, entamer une_ phalange; Perfringere, disjicere phalangem.
_rompre les lignes ennemies_.
_Arrière-bouche_; pharynx, Gula.
_gosier_; _gorge, cou_; _gueule_.
Phénomène, _apparition céleste_. Apparitio sideris.
Pièces de campagne. Tormentum castrense, tormenta
legionum.
Piété (_filiale_); _affection pour Pietas.
ses proches_; _respect_ (_pour
ses maîtres_); _amour_ (_de la
patrie_).
_Respect_; piété. Religio.
_Livrer une ville au_ pillage; Vitam fortunasque civium direptioni
_mettre une ville à sac_. militum objicere.
_Demi_-pique; _pique de vélite_ Velitaris.
(_infanterie légère chez les
Romains_).
_Être de_ piquet _au Populares tueri.
fourrage_;—_mettre de piquet au
fourrage_.
Pistolet,—_revolver_. Bombarda minor, equestris; manualis
fistula.
Place _frontière_. Urbs quæ fines tuetur, propugnaculum
imperii defendendis limitibus
appositum.
Plaider; _plaider une cause_. In foro versari, causam agere, causæ
alicujus patronum exsistere.
_Profession d’avocat_; _assistance Opera forensis, commentationes
d’un défenseur_; plaidoirie. causarum.
Plénipotentiaire (_d’un prince, Rerum agendarum summa potestate
d’une nation_). instructus.
_Celui qui fait jouer les machines Is qui tormenta intendit, machinarum
de guerre_, (_de nos jours on bellicarum librator.
dirait_ pointeur _d’artillerie_)
_ou d’une manière plus
générale: officier du génie et
d’artillerie_.
_Un tonneau, un baril de_ poix. Cupa tæda et pice conferta.
_Règlement de_ police; _loi Lex sumptuaria, ordo disciplinæ
somptuaire_ (_chez les Romains_). civilis.
Politique. Prudentia civilis.
_Excellent_ politique. Pacis artium gnarus.
Pompe _à feu, à incendie_. Machina delendis ædium incendiis
deserviens, deputata.
Ponton. Rates junctæ trajectui aptæ, ad
transeundum instructæ.
Porcelaine. Vasa fictilia Sinensium.
Portier, _concierge_. Atriensis.
Portraits _des aïeux_; _portraits Patrum et avorum picta effigies.
de famille_.
_Reconnaître la_ position, _la Situm urbis perspicere.
situation d’une ville_.
_Ne pas maintenir une_ position; Locum non tenere.
_lâcher pied_.
_Prendre_ position _sur une Capere collem.
hauteur, une colline_.
Possesseurs _d’un bien Possessores prædii hereditarii.
héréditaire_.
_Obtenir qqche à titre de_ Aliquid titulo supremi dominii,
possession _absolue_. neminique obnoxio jure consequi.
_Chevaux de_ poste. Equi publici, meritorii, cursorii,
veredarii.
_Grand-maître des_ postes. Cursuum publicorum supremus moderator.
_Environner l’ennemi d’une ligne Cingere hostem stationibus in modum
de_ postes, _et l’assiéger en obsidii.
qqe sorte_.
Post-scriptum. Transversus versiculus extremæ
epistolæ.
Poudre. Pulvis pyrius, nitratus, tormentarius.
Praticable, _faisable, possible_. Quod fieri potest, in usum deduci
potest.
Prébende; _bénéfice_. Reditus et census ex bonis sacris.
_Gouverneur_, précepteur _de Moderator juventutis nobilis, qui
jeunes gens de qualité, de bonne liberalibus juventutis studiis dux
famille_. et moderator præest.
Prêcher; _faire un sermon_; De rebus divinis ad populum concionem
_annoncer la parole de Dieu_. dicere, publice interpretari res
divinas.
Prédicateur. Præco verbi divini.
Préliminaires _de paix, bases d’un Prima lineamenta pacis. Rudis pacis
traité de paix_. typus.
_Se mettre en devoir de faire le Quæ ad oppugnationem oppidi pertinent
siége_ (_d’une ville_), _faire comportare.
les_ préparatifs _du siége_.
Prescription; _surannation_ Acquisitio seu adjectio dominii
(_de_), _usucapion_ (_t. de dr. per continuationem temporis lege
rom._). definiti. Usucapio.
_Dispute sur la_ préséance. Certamen honoris.
_Être en dispute, disputer sur la_ In honoris contentionem incidere.
préséance.
Président _du conseil privé_. Senatus sanctioris princeps.
_Être_ président, _avoir la Tota comitia suis humeris, curis
présidence de la chambre des sustinere.
députés_.
Prétendant. Æmulus regni.
_Élever des_ prétentions _sur Jura antiqua revocare.
d’anciens droits_.
Prêter _de l’argent à intérêts_; Fenori pecuniam dare.
_placer de l’argent_.
Prêter, _avancer de l’argent à Pecunias expensas alicui ferre.
qqn_.
_Grand_-prévôt _de l’armée_. Penes quem est summa imperii custodia.
Primipile _ou primipilaire_, _c. à Primi pili centurio.
d._, _1ᵉʳ centurion_; _celui qui
commande la 1ᵉʳᵉ compagnie des
triaires. Premier capitaine_.
Prince _royal, impérial_. Heres regni, in spem regni genitus.
_Droits de justice_; _frais de_ Lis æstimata, expensæ litis.
procédure; _dépens_.
Procession. Solemnis sacrorum pompa,
supplicantium agmina.
_Aller en_ procession. Deducere pie supplices.
Proclamer _par des hérauts envoyés Præconibus circummissis pronuntiare.
dans différentes directions_.
_Faire_ profession; _faire, Vota solemnia sacri ordinis
émettre ses vœux_; _se consacrer nuncupare, DEO se solemni votorum
à DIEU par les vœux_. sponsione devovere.
_Au_ prorata (_dr._), _à Pro rata parte, pro cujusque
proportion, proportionnellement_. facultatibus.
_Supprimer, enlever, refuser le Intercessionem tollere.
droit de_ protestation.
Protester. Intercedere, vetare, obnuntiare,
contra obtestari.
Protonotaire. Primarius scriba, primus eorum qui
reipublicæ sunt ab epistolis.
Protonotariat. Primarii scribæ munus.
Puits _artésien_; _jet d’eau_. Aquæ artificiose prosilientes.
Q
Quaker. Secta tremulantium.
Qualités. Bona quæ a natura data sunt, ingenii
bona, dotes animi.
Quarantaine. Mora quadragesimum in diem producta,
tempus valetudini experiundæ
præfixum.
_Loger l’armée, mettre l’armée en_ Exercitum in agris collocare.
quartier _dans les villages_.
_Quartiers_; quartiers _d’hiver_; Stationes militum; hiberna, stativa.
_campement_; _cantonnements_.
_Assigner les_ quartiers _d’hiver_. Hiberna constituere.
_Quitter ses_ quartiers _d’hiver_; Copias ex hibernis excire.
_entrer en campagne_.
Quartier _général du roi_. Tabernaculum regis.
Quartier _général_ (_prétoire Prætorium.
anciennement_).
Quête, (_collecte ecclésiast._). Pecunia viritim collecta. Stipis
voluntaria collatio.
_Argent quêté, produit d’une_ Pecunia viritim, in capita collata.
quête.
Quittance, _acquit_; _reçu_. Syngrapha, chirographum, acceptilatio.
Quittance _générale, finale_. Agnitio satisfactionis plenissima.
R
Rançon. Pretium captivorum.
Rangs. Ordines.
_Garder les_ rangs. Servare ordines.
_Rompre les_ rangs. Ordines laxare.
Rangs _serrés_; _être en rangs Conserta agmina, densati ordines
serrés_. consistunt, inter aciem consistens
miles.
_Lettre de_ rappel; _édit, décret Edictum, decretum quo cives, milites
en vertu duquel ceux qui sub extero Rege stipendia merentes
occupent des postes militaires domum revocantur.
ou civils dans un pays étranger
sont rappelés, pour motif de
guerre_.
_Référendaire_; rapporteur. Cujus est in consilio publico
causarum momenta exponere.
Ratifier. Ratum habere, auctoritate publica
aliquid affirmare.
Ration. Demensum annonæ militaris.
Ravelin; _demi-lune_. Portæ propugnaculum, munimentum extra
mœnia.
Récapituler; _résumer_. Summa rerum capita repetere.
_Assurer_ réception, _donner Pecuniam datam referre. Pecunias
quittance de l’argent prêté à expensas alicui referre acceptas.
qqn_.
Recette _assurée_. Reditus status.
Recette _fortuite_. Reditus fortuitus.
_Le produit de la_ recette _couvre Ratio par est acceptorum et facti
les dépenses_; _les dépenses et impendii.
les recettes se balancent_.
_Porter en compte les_ recettes. Ratio accepti scribitur.
_Le produit de la_ recette _et les Ratio par est acceptorum et datorum,
dépenses se balancent_. ratio accepti et expensi congruit.
Receveur _des contributions, Ærarii tribunus, curator census
percepteur_. bonorum.
Receveur _de l’accise, des Curator census e victu persolvi
contributions indirectes_. soliti.
_Donner à quelqu’un une_ Præmia rei pecuniariæ alicui tribuere.
récompense _en argent_.
Recruter, _faire des levées_; Exercitui, regionibus supplementum
_enrôler_. scribere.
Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius.
mémorial_; _livre de raison
ou grand livre_, _c. à d._,
_un registre où les négociants
portent tout leur compte par
doit et avoir_.
_Revenir aux premières conditions Ad easdem deditionis conditiones
de_ reddition. recurrere.
_Élever, construire des_ redoutes. Ad extremas fossas castella
constituere.
_Se charger d’un rapport_; Aliquid ad principis arbitrium
_rapporter_, référer (_t. de referre.
palais_).
Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.
Réfuter, _repousser, une Refellere crimen et rejicere in
accusation calomnieuse, en suum auctorem, refutare injuriam,
triompher_; _convaincre de crime retundere conatus calumniæ.
l’accusateur par ses propres
arguments_.
Régale; _droit régalien_. Jus regi sacrum.
Régent; _lieutenant-général de Interrex.
l’empire, du royaume_; _vicaire
de l’empire_; _interroi_.
Registres _publics, documents_ Auctoritates publicæ.
(_actes, titres, pièces
justificatives_).
Règle. Regula.
Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ integrum
virginitatis florem DEO solemni
votorum sponsione dicavit.
_Jour de_ repos. Dies ad quietem datus.
Représailles. Jus talionis, pignorationes.
_Faire des_ réquisitions _de Frumenti vecturas finitimis
vivres, de munitions de bouche_. civitatibus describere.
Résidence _royale_. Regia.
Respect; _vénération, déférence_; Reverentia, veneratio.
_témoignage de respect_;
_hommage_.
Résumé _d’un compte; compte par Breviarium rationum.
bref état_.
_Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus castrorum.
ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum.
_lignes de défense en avant du
camp_.
Retranchement, _tranchées, Aggeres castrenses.
ouvrages en terre, palissades
pour protéger un camp, une
armée_.
_Couvrir, protéger par des_ A fronte contra hostem fossam ducere.
retranchements _le front de son
armée_.
_Collationner_, revoir _un écrit, Recognoscere exemplum, libellos.
un ouvrage, un opuscule_.
Revue, _inspection, révision_. Delectus militum, lustratio exercitus.
_Faire passer la_ revue _à Numerum copiarum inire, censum agere
l’armée_; _passer la revue des militum, lustrare, recensere
troupes_. exercitum.
_Inspecteurs_; _intendants qui Censores militum.
passent la_ revue _des troupes_;
_officiers de révision_.
_Rôle_; _état des hommes présents Album militare.
à la_ revue.
_Ordo_; rituel. Liber in quo continetur ratio Divini
officii, liber in quo ratio in
dispensandis salutis mysteriis
tenenda proscribitur.
_Ordo, directoire_, rituel. Liber in quo continetur ratio divini
officii et salutis mysteriorum
dispensandorum.
Rote; _sacrée congrégation_, Judices sacrarum cognitionum. Sacri
(_tribunal de la Rote_). cognitores Romæ.
_Voie_, route _militaire_. Via militaris.
_Abandonner la voie, la_ route Via militari decedere.
_militaire_.
S
_Recevoir, fréquenter les_ Sacra mysteria, salutis mysteria
Sacrements. obire.
_Sacristie._ Aditum, locus in quo apparatus
sacer sumitur, in quo occulta et
recondita templi servantur.
_Saisir qqche_; _faire la_ saisie Manu prætoria alicujus bona detinere.
_de qqche_; _mettre arrêt sur
qqche_; _séquestrer_; _mettre à
la séquestration, confisquer_.
Salaire; _gages_; _appointements, Annua merces, stipendium.
traitement_; _solde_ (_milit._).
Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes,
litteræ auctoritatis publicæ.
Sauf-conduit. Fides publica.
_Donner un_ sauf-conduit _à qqn_. Præstare fidem publicam.
Scander _un vers_. Versum, carmen metiri.
Sceau _de la ville_. Signum publicum.
Séjour (_t. milit._). Locus ad militum requiem.
Selle. Sella equestris.
Sénat (_France_); _chambre haute, Ordo senatorius, senatus amplissimus,
chambre des Lords_ (_Anglet._); patrum sanctum concilium.
_chambre des seigneurs_
(_Allemagne_).
Sénat, _ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius.
les membres du conseil_.
Sentinelle _perdue_. Conclamatæ salutis extimæ vigiliæ.
Procubitores, qui infestas maxime
et hosti oppositas stationes
occupant.
_Relever qqn de_ Vices stationum mutare.
sentinelle;—_relever de poste un
factionnaire_.
_Saisir qqche_; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere.
de qqche_; _mettre arrêt sur
qqche_; séquestrer; _mettre à la
séquestration, confisquer_.
Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor
centuriæ.
Serment _de bannissement, de ne Cautio de inimicitiis ponendis, de
pas revenir et de ne pas se non revertendo.
venger_ (_féod._).
_Se purger d’une imputation, d’une Jurejurando se purgare.
accusation par_ serment.
_Vaisselle de table_, service _en Vasa convivalia ex auro et argento.
or et en argent_.
_Constituer, imposer une_ Imponere servitutem fundo.
servitude _sur un bien_; _grever
de charges, d’impôts un bien_.
_Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque
tempéré, qu’il sait unir la_ moribus, ut summa severitas cum
sévérité _à l’affabilité_. summa humanitate conjungatur.
Simonie. Rerum sacrarum nefaria nundinatio.
_Être_ situé. Situm esse.
Sommairement, _en résumé, Ex singulis capitibus, per capita,
par manière d’extrait, summatim, per compendia.
compendieusement, en abrégé, en
raccourci_.
_Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque experiri, quid
la_ soustraction, _ce qui reste_. reliqui sit.
Spahis. Turcicus equitatus.
Substitut. Qui alicui ad munus obeundum
adjunctus est.
_Cicéron ne dut ses_ succès _qu’à Cicero omnia incrementa sibi debuit.
lui-même_.
_Pacte de confraternité_; _de_ Pacta gentilitia.
succession _réciproque_.
Succursale, (_église_) _annexe_. Templum proprio Curione sacro
destitutum, templum ejusdem
Parochiæ.
_Vers le_ sud, _au sud, au midi_. Ad meridiem.
Suffragant. Vicarius Episcopi.
_Lieu de_ supplice; _gibet_. Locus publicus facinorosorum
supplicio deputatus; locus quo hi
qui ad supplicium sunt dati, securi
percutiuntur.
Supérieure (_d’une simple Rectrix Virginum DEO sacrarum, quæ
congrégation_). collegio sacrarum Virginum _vel_
Virginibus DEO sacratis præest,
antistes sacrarum Virginum.
Surplis; _aube_. Vestis, tunica lintea.
_Donner un_ sursis _à qqn, Statuere alicui diem laxiorem.
accorder un délai à qqn_.
_Obtenir un_ sursis, _un délai Potestatem ampliandi nancisci.
d’ajournement_.
T
_Musique en tête_, tambour Tympana resonantia, tympanorum sonus.
_battant_.
Taxe; _taux, prix_; _estimation_. Rei æstimatæ pretium.
_Chanter le_ Te Deum. Hymnum Ambrosianum cantare.
Teneur _de livres_. Actor summarum, rationum magister.
_Second_, témoin (_d’un duel_). Arbiter singularis certaminis.
_Prendre son_ temps (_familier_). Tempus aucupari.
_Dans les_ termes _mêmes prescrits In ea ipsa verba quæ Nævius præibat.
par Nevius_.
Testament. Testamentum; supremæ morientis
litteræ.
Texte (_d’un auteur, d’une loi_). Verba auctoris _seu_ legis.
Tirer _du fusil, du pistolet, du Glandes fundere.
revolver_.
Tomber. Labi.
Tracer _de nouvelles Muris locum destinare. Designare
fortifications_. mœnia, fossas.
Traînards. Milites itinere confecti, moratores,
invalidi milites, qui agmen sequi
non possunt.
_Payer par_ traite; _faire tirer Pecuniam permutatione trajicere.
une traite sur son compte_.
_Remplir les_ {_clauses_ } _d’un_ In pactione manere.
{_articles_} traité.
Traiteur; _restaurateur_. Structor conviviorum publicus.
Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ
aggestu in alterum labrum altior ac
munitior.
Tranchée; _approches_. Accessus operum, viæ obsidionales,
accessus militum, ductus obliqui,
appropinquationes operum militarium.
_Ouvrir, conduire des_ tranchées Transversam obducere.
_transversales, élever des
traverses_.
_Retranchement_, tranchée. Lorica valli inferioris, ambulacrum
valli, succinctum valli.
_Ouvrir, conduire des_ tranchées Fossam diversis lateribus ducere.
_en ligne droite_.
_Les soldats sont dans l’eau, dans Milites in appropinquantibus
les_ tranchées. paludibus et restagnantibus aquis
pene innatant.
_Détruire les_ tranchées _et Apparatum et munitiones disjicere.
les gabions_; _détruire les
retranchements_.
_Ouvrir les_ tranchées; Vineas agere, adductibus ad urbem,
_s’approcher des remparts en propius muros accedere.
ouvrant des tranchées_.
Trésor _du roi_; _cour des Ærarium regium, tribunal redituum
comptes_. principis.
Trésor _public_. Ærarium commune.
Trésor _privé_ (_d’un roi, d’un Ærarium sanctius.
prince_), _cassette_ (_d’un
roi_), _etc._
_Épuiser le_ trésor. Ærarium exhaurire.
_Verser de l’argent au_ trésor; In ærarium referre pecuniam.
_faire un versement de fonds au
trésor_.
_Épuisement incroyable du_ trésor Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ.
_public_.
Trésorier _militaire_. Quæstor, minister impensæ bellicæ,
tribunus ærarius.
_Officier_ trésorier; _tribun du Minister impensæ bellicæ, quæstor
trésor_; _payeur de l’armée_. ærarii bellici tribunus ærarius.
_Fermer les_ tribunaux. Justitium indicere.
_Rouvrir les_ tribunaux. Justitium remittere, laxare, solvere.
Tripliques (_t. de palais_); Secunda actoris defensio.
_réponses à des dupliques,
lesquelles sont dirigées
elles-mêmes contre les
répliques_.
Troupes _auxiliaires_. Auxilia, auxiliares milites, copiæ
subsidiariæ, catervæ conductitiæ.
Troupes _d’élite_. Lectus exercitus.
_Bohémien_; _Égyptien_; tsigane. Ægyptii errones.
U
_Équipement_; uniforme _d’un Vestitus militaris.
soldat_.
Usurper _sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure suo
droits de qqn_. aliquem interpellare.
V
_Annoncer, notifier les_ vacations Justitium indicere.
(_t. de palais_).
Vaisseau _de guerre_. Navis bellica, navis præsidiaria,
longa.
_Lancer un_ vaisseau. Ex navalibus navem deducere.
_Bateau à_ vapeur. Pyroscapha.
Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.
_Être le_ vassal _de qqn_. Jure beneficiario alicui esse
obnoxium.
_Poser des_ ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem
extrahere.
Verbaliser, _enregistrer_. In adversaria, acta, commentarios
publicos referre.
_Mettre une maison en_ vente. Ædes proscribere.
Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem,
pastoris vicarius.
Ville _marchande ou commerçante_. Forum rerum venalium quod in hac
illave urbe præstatur.
Visiter _les provinces_. Proficisci in provincias visendi
causa.
Vivres, _comestibles, provisions_. Frumentum, res frumentaria,
commeatus; alimenta.
_Faire des réquisitions de_ Vecturas frumenti finitimis urbibus
vivres, _en nature_. describere.
_Fournir les_ vivres, _les Commeatum supportare, sustinere.
munitions de bouche, les
provisions_; _entretenir
l’abondance des vivres_.
_Mettre à la_ voile. Classe proficisci.
Voix; _ton, son_ (_de la voix_). Vox, vocis sonus.
Volontaires (_guer._). Milites voluntarii, honorarii.
Voter. Suffragium ferre, inire; in
suffragium ire; sententiam dicere,
expromere.
_Faire_ voter. In suffragium mittere; ad suffragium
vocare.
Y
Yacht; _aviso_; _une barque Navis tabellaria, navis velox.
d’avis_ (_marine_).
Yacht, _bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica.
navire à un pont_.
Z
_Fourrure de_ zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.
[Illustration]
[Illustration]