_culte extérieur_. SYN. Pietas, sanctitas, cultus divinus, res divinæ,
sacræ, religiones et cerimoniæ sacræ, cultus Divini Numinis. EPITH.
Antiqua, communis, divina, domestica, externa, ficta, inexpiabilis,
justa, magna, mira, nimia, perversa, pristina, privata, publica, pura,
sancta, sempiterna, singularis, solemnis, summa, tanta, utilis. PHRAS. 1.
DEUM summa religione colebat, _il honorait DIEU très religieusement_. DEO
supremum cultum et honorem tribuebat, præstabat, exhibebat; summa DEUM
religione venerabatur; DEUM pura, integra, incorrupta mente venerabatur;
sacris impense dedebat animum DEUM que religione maxima colebat. Quæ
divino cultu continentur ea ille caste integreque tractabat; in ejus
animo Numinis assidua insidebat cura; exsistebat in eo mira religionum
sanctitas cultusque divini ardor. Cf. Religiosus. 2. (Religionem
ingressus est, VULG.), _il est entré en religion_. DEO sese in religiosam
servitutem dicavit; totum se DEO religiosissima mente consecravit;
DEO dicatorum hominum instituta complexus, professus est; abdicatis
rebus omnibus, in religiosorum hominum familiam nomen dedit; sacræ
militiæ se addidit, nomen dedit; inter sacræ familiæ candidatos nomen
professus est; a profanis stipendiis, ad Christi vexilla convolavit.
3. (Susceptus est ad religionem, VULG.), _il a été admis dans un ordre
religieux_. In sacram familiam cooptatus est; ad sacri ordinis alumnos
aggregatus, adscriptus est; sacram familiam auxit; in numerum dicatorum
DEO hominum relatus est. USUS: 1. Religio Numinis pio cultu continetur.
Religionem pie colere; religioni servire. Religiones omnes polluere.
Ab omni religione declinare; a religione abducere. Novas religiones
inducere, suscipere. Negligere religiones. 2. (Scrupulus conscientiæ,
VULG.), _délicatesse résultant des sentiments religieux_, _scrupule de
conscience_. Religionem alicui afferre, injicere, inducere, _inspirer
des scrupules à qqn_. Aliquid in religionem vertere, trahere, _faire un
scrupule à qqn de qqche_. Religione quadam tangi, aliquid sibi religioni
ducere, habere, _se faire un scrupule de_. Alicui religionem eximere,
adimere, tollere, eripere, auferre; aliquem religione solvere, exsolvere,
liberare, _lever les scrupules de qqn_. Ea res in religionem venit
populo, _le peuple se fit un scrupule de cette chose_. 3. Sacramentum,
_loyauté_, _honneur_, _délicatesse_; _serment_. In re aliqua religionem
interponere, adhibere. Religione obstrictum, implicatum, impeditum esse;
obligare se, aliquem alligare religione.
RĒLĬGĬŌSĒ, _Religieusement_; _exactement_. SYN. Bona fide, sancte,
candide.
RĒLĬGĬŌSUS, a, um, _Religieux_, _pieux_. SYN. Summa religione præditus,
sanctus, sacris deditus, animus religione perfusus. )( Impius. PHRAS. 1.
Religiosissimus vir est, _cet homme est très religieux_. Magna est et
antiqua religione; maxima cum religione vitam traducit; pius sanctusque
vir est; pietatem imprimis colit; exemplar est religionis, vitam
sancte pieque exigit. Is est, in quo tanquam in speculo intueantur qui
religionem colunt; insigni est pietate erga DEUM. Ab ineunte ætate ad
vitæ sanctimoniam incumbit; pectus omni pietate imbuit. 2. Vir religiosus
optime sibi consulit, _le religieux pourvoit parfaitement à ses propres
intérêts_. Qui se DEO dicat, addicit, dedit, totum tradit; qui se ad unum
DEUM confert; qui suas omnes cogitationes, omnia studia sua in uno DEO
figit ac locat, qui ab uno DEO pendere vult; qui divina studia, præterea
nihil colit; qui Christianam pietatem non communi vulgarique instituto,
sed proprio quodam studio, propria quadam mentis inductione complectitur;
qui præter DEUM nihil animo spectat; qui suum animum, suas cogitationes,
sua consilia ad unum refert DEUM; qui omnibus in rebus duce DEO utitur;
cujus est vita cum pietate conjuncta; qui nihil non pium, nihil non cum
religione conjunctum cogitat, is omnium optime suis rationibus prospicit.
Cf. Probus, Pius, Professus. USUS: 1. Integer, innocens, religiosus, qui
omnia, quæ ad cultum divinum pertinent, diligenter pertractat. Vir natura
sanctus, in testimonio religiosus. 2. Scrupuli plenus, _ce dont on se
fait un scrupule_. Religiosum erat lucum Marti sacrum exscindere.
RĔLĬGO, as, avi, atum, are, a. _Lier en arrière_; _attacher_, _nouer_.
SYN. Vincio, colligo. ADV. Extrinsecus. USUS: Ad currum religatus Hector.
RĔLĬNO, is, ēvi, ere, a. _Décacheter_, _ouvrir_. USUS: Epistolam, dolium
relinere.
RĔLINQUO, is, līqui, lictum, ere, a. _Laisser en arrière_, _abandonner_.
SYN. Linquo, reliquum vel reliqui facio, missum facio; omitto, mitto;
defero, dimitto. ADV. Admodum nihil, trepide, dissolute, feliciter,
fortiter, in perpetuum, indigne, largiter, antequam, omnino, nihil
scripti, omnino nullam memoriam, plane, prorsus nihil, sapienter,
studiose, turpiter, intus, consulto. PHRAS. 1. Reliquit sua studia
priora, _il a abandonné ses premières études_. Multam salutem bonis
litteris dixit; deposuit cum libris litteras; discessit, descivit a
pristino consilio; missa fecit studia sua; deflexit de curriculo suo;
bona gratia dimisit doctrinarum studia; removit se ab honestis litteris;
studia ab eo deserta obsolevere; segregavit a se penitus Musas; abjecit
bonas litteras; a litteris alio operam industriamque transtulit,
traduxit; a Musis, ut si bellum ipsis indixisset, se disjunxit. 2. Amici
omnes me reliquerunt, _tous mes amis m’ont abandonné_. Ab amicis ita
destitutus sum, ut nemo afflictum erigat; causam meam omnes deserunt;
desunt amico amici; proditum, inductum, conjectum in fraudem jacere
patiuntur. Ab amicis repudiatus, a propinquis nihil sublevatus in summa
solitudine vivo; turpissima defectione deseruerunt et dereliquerunt me
amici omnes. Cf. Desero, Descisco, Deficio. 3. Tuo hæc arbitrio relinquo,
_je laisse cela à votre gré, à votre liberté_. Istam partem totam ad
te defero; id omne ad arbitrium tuum libentissime confero; ejus rei
æstimationem tibi remitto; hujusce rei arbitrum, disceptatorem ac judicem
te volo, constituo; hujusce rei tuum esto arbitrium; hanc rem omnem in
tua fide ac æquitate depono. USUS: Nullum precibus meis locum; desiderium
sui magnum reliquit. Aliquem non solum relinquere, sed etiam prodere.
RĔLĬQUĬÆ, ārum, f. pl. _Restes_, _restant_, _débris_. SYN. Residua.
EPITH. Angustæ, egentes, illustres, immortuæ, intermortuæ, magnæ,
meliores, miseræ, pristinæ, seniles. USUS: In his miseris fortunæ
reliquiis. Reliquias hostium persequi. Cibi reliquiæ. Voluptatum
reliquias colligere.
RĔLĬQUUS, a, um, _Ce qui reste_, _restant_. SYN. Residuus, relictus,
rejectus. PHRAS. Nihil mihi jam reliquum est, _il ne me reste plus
rien_. Nihil mihi ex tantis opibus fortuna reliquum fecit; ne reliquiæ
quidem ullæ veteris fortunæ restant; ne tenues quidem reliquiæ pristinæ
felicitatis supersunt; nihil mihi e fortunis meis supererat; præter
vitam, eamque miseram nihil mihi superest. Nihil est residui; nihil mihi
reliqui ex tantis opibus fortuna fecit. USUS: Nullum mihi jam solatium
est reliquum in omni vita. De reliquo quid dicam?
RĔLŪCĔO, es, luxi, cere, n. _Reluire_, _briller_. SYN. Refulgeo.
RĔLUCTOR, aris, atus sum, ari, d. _Lutter contre_, _combattre_,
_résister_. SYN. Adversor. Cf. Adversor.
RĔMĂNĔO, es, mansi, ere, n. _Rester_, _demeurer_, _séjourner_. SYN.
Maneo, resto, resideo. USUS: Nemo omnium apud me remansit. Cf. Maneo.
RĔMANSĬO, ōnis, f. _Action de rester qque part_, _séjour_. USUS: Tuam
remansionem non probo.
RĔMĔDĬUM, ĭi, n. _Ce qui guérit_, _remède_, _médicament_. SYN. Medicina,
medicamentum; cautio, provisio, fomentum. EPITH. Præclarum, præsens,
præsentissimum. USUS: In adversis rebus sine remedio atque allevamento
permanere. Quærere remedium ad rem aliquam. Suo malo, suis incommodis et
vulneribus remedium comparare, invenire, afferre, adhibere. Acrioribus
remediis huic malo occur rendum. Præsens remedium ægro adhibere. Cf.
Medeor, Medicina.
RĔMĔO, as, avi, atum, are, n. _Retourner_, _revenir_. SYN. Redeo. USUS:
Ex urbe remeare. Cf. Redeo.
RĔMĒTĬOR, iris, mensus sum, iri, d. a. _Mesurer de nouveau_; _rendre en
égale mesure_. USUS: Iter remetiri.
RĒMEX, ĭgis, m. _Rameur_. SYN. Qui remos agit. EPITH. Vesanus. USUS:
Remiges civitatibus imperare.
RĒMĬGĀTĬO, ōnis, f. _Action de ramer_, _manœuvre à la rame_. SYN. Impetus
pulsusque remorum, remigium.
RĒMĬGĬUM, ĭi, n. _Action de ramer_. SYN. Remigatio; remigum multitudo.
RĒMĬGO, as, avi, atum, are, n. _Ramer_. SYN. Remis navem propello, remis
incito navigium, mare pertinacius remis everbero. ADV. Paululum. Cf.
Navigo.
RĔMĬGRO, as, avi, atum, are, n. _Revenir habiter_, _retourner_,
_rentrer_. SYN. Redeo, remeo. USUS: Remigrare in domum suam.
RĔMĬNISCOR, eris, isci, d. n. et a. _Repasser dans sa mémoire_, _se
souvenir_. SYN. Subit animum memoria rei. )( Obliviscor. USUS: Præterita
reminisci. Cf. Recordor, Memoria.
RĔMISSĒ, _Avec douceur_, _avec indulgence_. SYN. Leniter, molliter, levi
animo et remisso. USUS: Remisse, urbane, leniter dicere, agere.
RĔMISSĬO, ōnis, f. _Action de relâcher_, _de détendre_; _relâchement_.
SYN. Languor, abjectio. EPITH. Humanissima, liberalissima. USUS: 1.
Remissio animi et dissolutio, _indulgence_, _faiblesse de caractère_.
2. Quies, otium, solatium, _repos_. Ad omnem animi remissionem
ludumque descendere, _relâche_, _récréation_, _délassement d’esprit_,
_divertissement_. 3. Relevatio, imminutio, _adoucissement_,
_affaiblissement_. Senescentis morbi remissio, _affaiblissement, déclin
de la maladie qui touche à sa fin_; contentiones et remissiones vocis,
_élévations et abaissements de la voix_. 4. Intermissio, _relâchement_.
Tales amicitiæ remissione usus sunt eluendæ, _de telles amitiés doivent
être déliées par le relâchement des rapports_. Cf. Relaxatio.
RĔMISSUS, a, um, _Relâché_, _détendu_, _mou_, _lâche_. SYN. Lenis,
contractus, timidus. )( Acer, contentus. USUS: Animo esse leni et
remisso. Sermo quietus et remissus. In ulciscendo, in bello gerendo, in
disputando remissus. Dolor castigatus et remissus. Ventus remissior,
_vent plus doux_. Dubitabam utrum remissior essem an summo jure
contenderem, _si je devais user de douceur ou agir dans toute la rigueur
du droit_. Cf. Laxus.
RĔMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. et n. _Renvoyer_, _laisser aller_;
_relâcher_; _diminuer_. SYN. Retro mitto; relaxo; minuor. ADV.
Aliquantum, dissolute, largiter, perscienter, nequaquam. PHRAS. 1.
Ventus remittit, _le vent cesse_. Ventus cadit, concidit; ventus,
tempestas se frangit; ventus ponit; minuit ventus. 2. Ira jam remittit,
_déjà sa colère s’affaiblit_. Languescit ira; defervescit, resedit,
consedit, conquiescit ira; ira senescit, cadit, concidit; deflagrat ira.
3. Industria remittit, _le travail se relâche_. Languescit, senescit
industria et remittit. Cf. Minuo. 3. Remittere culpam, _remettre une
faute, la pardonner_. Condonare crimen; gratiam delicti facere; veniam
et impunitatem dare. Cf. Ignosco. USUS: 1. Librum, nuntium remittere.
2. Dimitto, _éloigner_, _écarter_. Opinionem ante conceptam remittere.
3. Condono, _pardonner_. Pœnam remittere. De meo tibi aliquid remitto.
4. Minuo, diminuo, detraho, _relâcher_, _abandonner_. De pristina
severitate; de virtute remittere. Iracundiam remittere. Hiems, frigus,
dolor remittit. 5. Relaxo, _relâcher_, _détendre_. Animum, vocem, arcum
remittere. 6. Relaxo, Condono.
RĔMOLLESCO, is, ere, n. _Se ramollir_. USUS: Otio remollescunt homines.
RĔMŎRA, æ, f. _Retard_, _délai_. SYN. Retardatio. USUS: Multæ res
obstant, remoramque faciunt rei privatæ et publicæ. Cf. Mora.
RĔMORDĔO, es, morsum, ere, a. _Tourmenter_, _torturer_. SYN. Crucio,
sollicito, uro, pungo. USUS: Multæ me curæ remordent. Cf. Crucio.
RĔMĔROR, aris, atus sum, ari, d. _Retarder_, _arrêter_. SYN. Retardo,
retineo, distineo. USUS: Quæ cæteros remorari solent, me nihil
retardarunt, _ces choses qui arrêtent les autres, n’ont pas été pour moi
un obstacle_. Ne quid pacem distineat ac remoretur vobiscum meam. Num
unum diem postea L. Saturninum tribunum plebis, ac C. Servilium prætorem
mors ac pœna remorata est? _Le supplice s’est-il fait attendre un seul
jour?_ Cf. Moror.
RĔMŌTĬO, ōnis, f. _Action d’éloigner, d’écarter_. USUS: Remotio criminis
est, cum facti intentio in alium derivatur, _la justification (l’action
d’écarter une imputation) consiste à, etc._
RĔMŌTĒ, _Loin_. USUS: Stellæ aliæ propius, aliæ remotius.
RĔMŌTUS, a, um, _Éloigné_, _écarté_. SYN. Alienus, abhorrens. PHRAS.
Locus longissime remotus est, _lieu très éloigné_. Locus a conspectu
amotus longius; locus longius recedit ab urbe nostra; locus, quem natura
longe submoverat, oculis subduxerat; locus extra terminos solis, atque in
extremis terrarum finibus positus. Cf. Procul. USUS: 1. Hoc a moribus,
sapientia, natura hominis optimi remotissimum est. Ab omni cupiditate
remotissimus. Hæc a vulgari intelligentia remotiora sunt. 2. Distans,
_qui s’éloigne_, _qui s’écarte_. Res a memoria nostra remotæ. Locus
remotus.
RĔMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. _Ramener en arrière_; _retirer_;
_écarter_, _repousser_, _éliminer_. SYN. Amoveo, dimoveo, submoveo,
moveo, abduco, aufero, ejicio; deduco, abstraho, avoco, averto; deterreo,
deprecor. USUS: Removere se ab aliquo negotio, ad otium perfugere. Ab
amicitia alicujus se removere. Ex præsidiis militem removere. Cf. Amoveo.
RĔMŪGĬO, is, ire, n. _Répondre par des mugissements, retentir, résonner_.
SYN. Resono.
RĒMULCUM, i, n. _Cable pour remorquer_. USUS: Submersam navim remulco
multisque funibus reduxerunt.
RĔMŪNĔRĀTĬO, ōnis, f. _Rémunération_, _récompense_. SYN. Gratia,
vicissitudo studiorum _vel_ officiorum. EPITH. Expedita. PHRAS.
Officiis tuis remuneratio nulla par erit, _rien ne pourra récompenser
vos services_. Officia tua nunquam paribus officiis æquabor, nullam
unquam meritorum tuorum partem assequar; nunquam non modo referenda,
sed ne cogitanda quidem gratia tua beneficia consequar. Nunquam, ne
minima quidem ex parte tuis in me meritis satisfaciam. Nunquam omnino
tibi solvam quantum debeo, ac ne ulla quidem ex parte. Officia tua
nunquam rependam, compensabo. Cf. Remuneror. USUS: Nihil remuneratione
benevolentiæ, vicissitudine officiorum jucundius.
RĔMŪNĔROR, aris, atus sum, ari, d. a. _Rendre service pour service_,
_récompenser_. SYN. Retribuo, compenso, beneficium reddo; mutuam gratiam
reddo, refero; parem gratiam repono, mercedem do. PHRAS. Remunerabor
merita in me tua, _je récompenserai les services que vous m’avez rendus_.
Cumulatis tuis in me meritis satisfaciam; gratum ac memorem paribus
officiis probabo; beneficia beneficiis compensabo. Quæ in me contulisti,
eadem recipies aut majora; parem gratiam referam. Tuis beneficiis paribus
officiis respondebo; quæ debeo, solvam, reddam beneficia. Qui tibi ex me
fructus debentur, eos uberrimos colliges, capies, percipies, ex me feres.
Eo quo premor, tuorum beneficiorum onere levabor; laxabo me vinculis
quasi quibusdam, si plane solvere non potero, beneficiorum tuorum; in
id incumbam, eo curæ cogitationesque intendentur, ut par pari referam;
efficiam profecto, ut in me gratum animum desiderare non possis; omni
studio enitar, ut officia tua paribus a me beneficiis compensentur; id
in omni vita mihi erit antiquissimum, ut cumulate reddam gratiam tantis
tuis in me promeritis; nihil agetur a me studiosius, quam ut de me optime
meritum esse læteris. USUS: Quibus officiis tua beneficia remunerabo? Quo
te munere remunerer, nescio.
RĒMUS, i, m. _Rame_. USUS: Remis navem propellere: Detergere remos,
frangere.
RĔNASCOR, eris, natus sum, asci, n. _Renaître_, _se reproduire_,
_repousser_. SYN. Denuo nascor, exorior; renovor. USUS: Renatum est
bellum, nuper primo exstinctum.
RĔNĀVĬGO, as, avi, atum, are, a. et n. _Revenir par eau_, _retraverser_.
RĒNES, um, m. pl. _Les reins_. USUS: Ex renibus laborare.
RĔNĪDĔO, es, ere, n. _Luire_, _briller_, _être riant_, _gai_, _se
réjouir_. SYN. Resplendeo, lætor, gaudeo.
RĔNĪTOR, eris, nīsus sum, niti, d. n. _Faire effort contre_, _s’opposer_.
SYN. Contra _vel_ adversum nitor. Cf. Adverso, Obsisto.
RĔNŎVĀTĬO, ōnis, f. _Renouvellement_, _rénovation_. SYN. Redintegratio.
USUS: Renovatio timoris magnam molestiam affert.
RĔNŎVO, as, avi, atum, are, a. _Renouveler_, _rétablir_; _reproduire_.
SYN. Instauro, redintegro, reficio, integro; refero, repræsento.
PHRAS. 1. Nolo renovare dolorem tuum, _je ne veux pas renouveler votre
douleur_. Non faciam ut, quæ coaluere vulnera, recrudescant; ut, quæ
cicatricem duxerunt, refricentur vulnera; nolo dolorem tuum retractare,
revocare; dolorem tuum jam senescentem irritare non cupio, nec enim
novis vulneribus rumpendæ sunt cicatrices veteres. Nolo reviviscat,
a longo intervallo se referat, redintegretur, renascatur dolor, 2.
Renovare bellum, _recommencer la guerre_. Comparare de integro bellum;
redintegrare bellum; instaurare belli reliquias ac renovare. Cf. Bellum.
3. Conspectus filii renovavit dolorem, _la vue de mon fils renouvela
ma douleur_. Conspectus filii redintegravit lacrimas; vulnus refricuit
et dolorem; conspectus filii renovatio erat doloris; conspectus filii
veteres dolendi causas retexuit, retulit; obductam cicatricem, quæ
consenuisse videbatur, refricuit; conspectus filii integravit luctum;
veteres dolendi causas revocavit; conspectu filii redintegrata est
memoria acceptæ fœdissimæ cladis. USUS: Renovare memoriam, amicitiam,
bellum. Veterem curam ac molestiam mihi tuæ litteræ renovarunt. Jacta
discordiæ semina efferent se, et ad renovandum bellum revirescent. Hic
renovabo illud quod initio dixi, _je répéterai ici ce que j’ai dit en
commençant_. Cf. Iterum.
RĔNUNTĬĀTĬO, ōnis, f. _Action d’annoncer, de faire savoir, publication,
annonce_. SYN. Nuntiatio. USUS: Suffragiorum renuntiatio.
RĔNUNTĬO, as, avi, atum, are, a. _Rapporter_, _annoncer_, _faire
savoir_, _dire_, _exposer_. SYN. Significo, nuntio, expono; nuntium
remitto. ADV. Auspicato. USUS: 1. Legati rem gestam renuntiarunt. 2.
Pronuntio, _faire un rapport officiel_, _proclamer_. Aliquem renuntiare
consulem. 3. Remitto nuntium, _congédier_, _abandonner_, _se dédire_.
Alicui hospitium, conductionem, _refuser l’hospitalité_, _rejeter une
adjudication_. Societatem, pactionem renuntiare. Cf. Nuntio.
RĔNŬO, is, ŭi, ere, n. et a. _Refuser_, _ne pas consentir_, _ne pas
admettre_. SYN. Aspernor, repudio, adversor. Cf. Nolo.
RĔOR, reris, rătus sum, reri, d. a. _Avoir calculé_, _estimer_, _croire_,
_penser_. SYN. Puto, arbitror, censeo. USUS: Quos quidem plures, quam
rebar, esse cognovi. Nam, reor, non ullis, si vita longior daretur,
posset esse jucundior.
RĔPĀGŬLA, ōrum, n. pl. _Verrou d’une porte_; _barrières_, _obstacles_.
SYN. Vectes, quibus januæ clauduntur. USUS: Omnia pudoris, juris repagula
convellere, perfringere, effringere, _toutes les barrières de la pudeur
et du droit_.
RĔPANDUS, a, um, _Cambré_, _retroussé_. SYN. Incurvus, reflexus.
RĔPĂRĀTĬO, ōnis, f. _Rétablissement_. USUS: Regni reparatio.
RĔPĂRO, as, avi, atum, are, a. _Rétablir_, _réparer_. SYN. Recupero,
iterum acquiro. Cf. Renovo.
RĔPASTĬNĀTĬO, ōnis, f. _Seconde façon donnée à la terre_, _second
labour_, _binage_. SYN. Secunda occatio.
RĔPĔDO, as, avi, atum, are, a. _Reculer_, _rétrograder_. USUS: Domum cum
laude repedandum.
RĔPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. _Repousser_, _écarter_, _éloigner_.
SYN. Pello, rejicio, submoveo, impetum retundo; reprimo. )( Impello.
USUS: Vim vi repellere; a se dolorem repellere. Homines a foro, templo
repellere. Hostem rejicere ac repellere. Vim hostium reprimere ac
repellere. Cf. Pello, Arceo.
RĔPENDO, is, di, sum, ere, a. _Contrepeser_; _payer au poids_. SYN.
Reddo, repono, vicem reddo. USUS: Pro Gracchi capite aurum repensum, _la
tête de Gracchus fut payée au poids de l’or_. Cf. Compenso.
RĔPENS, entis, omn. gen., _Soudain_, _subit_, _imprévu_. SYN. Repentinus.
RĔPENTE, _Tout à coup_. SYN. Derepente, statim, subito, repentino, ex
tempore, extemplo. PHRAS. Repente iratus fui, _soudain je me mis en
colère_. Repente exarsi; repens me ira incessit; præsente iracundia
exarsi; e vestigio, repentino, de improviso ira succensus sum; vestigio
temporis nec opinata et minime provisa ira me invasit. Cf. Subito. USUS:
Repente amicitiam præcidere. Repente, præter spem agmen in conspectum
venit, _tout à coup et contre tout espoir_.
RĔPENTĪNUS, a, um, _Soudain_, _inattendu_. SYN. Improvisus, insperatus,
inexspectatus, repens, inopinatus. USUS: Omnia repentina et nec opinata
graviora. Magna ex inopinato lætitia exstitit repente. Cf. Repente.
RĔPERCŬTĬO, is, cussi, cussum, ere, a. _Répercuter_, _réfléchir_. USUS:
Valles clamoribus repercussæ, _vallées où le son va se répercuter_.
RĔPĔRĬO, is, pĕri, pertum, ere, a. _Trouver_, _rencontrer_. SYN. Invenio.
ADV. Difficillime, nusquam, peregre, recte, usquam. USUS: Exitum rei,
finemque reperiemus. Ineunda est ratio et via reperienda. Si quæras,
reperies. Cf. Invenio.
RĔPĔTĪTĬO, ōnis, f. _Répétition_. EPITH. Crebra. USUS: Ejusdem verbi
crebra repetitio.
RĔPĔTO, is, īvi _vel_ ĭi, ītum, ere, a. _Réclamer_, _revendiquer_;
_rechercher_; _rappeler_, _répéter_. SYN. Exigo, peto, reposco; resumo,
retracto. ADV. Alte et a capite, amplius, inde usque, longe, recte.
PHRAS. 1. Res ab initio est repetenda, _il faut reprendre la chose à son
principe_. Altius rei initium petendum; longius exordium rei petendum;
ab ultima antiquitate, alte et a capite; a fonte repetenda, arcessenda
est; ab origine causisque primis res exponenda, repetenda est. 2.
Humaniores litteras repetam, _je reprendrai l’étude des belles-lettres_.
Humaniorum litterarum studia ex intervallo recolam; ad politiores
litteras regustandas me referam, retractabo artes, quas ab ineunte ætate
condidici; in gratiam cum bonis Musis ex intervallo redibo; secundis
curis bonas artes perpoliam; intermissa tantisper litterarum studia
revocabo; me ad pristinas artes revocabo; Latinitatis auctores ad manus
revocabo. 3. Semper idem repetit, _il redit toujours la même chose_.
Aures identidem iisdem vocibus obtundit; eamdem cramben recoquit; eamdem
cantilenam iterat, canit, insusurrat; eadem chorda oberrat; eamdem tundit
incudem; semper eodem revolvitur. USUS: 1. Jus suum, promissa; officii
præmium et fructum, res ablatas ab aliquo repetere. Dignitatem repetere,
_réclamer une distinction_. 2. Renovo, revoco, _rappeler à la mémoire_,
_se rappeler_, _se souvenir_. Repetere memoriam superiorum temporum. Rem
alte, a capite repetere. Sententiæ suæ gravitatem ab ipsa natura repetit.
Repetere præcepta. Cogitanti mihi sæpenumero et memoria vetera repetenti,
_et me rappelant_, _évoquant le souvenir du passé_. Mihi repetenda est
veteris cujusdam memoriæ non sane satis explicata recordatio, _il faut
que je me rappelle un vieux souvenir confus_. Cf. Iterum.
RĔPĔTUNDÆ, ārum, f. pl. _Argent à réclamer parce qu’il avait été extorqué
ou perçu contre tout droit_; _concussions exercées par un gouverneur_.
USUS: Lege pecuniarum repetundarum teneri, damnari, _être condamné comme
concussionnaire_.
RĔPLĔO, es, ēvi, ētum, ere, a. _Remplir_, _compléter_. SYN. Impleo,
refercio.
RĔPLĬCĀTĬO, ōnis, f. _Action de feuilleter_, _d’ouvrir (un livre)_;
_révolution (du monde)_. SYN. Conversio. USUS: Ut replicatione quadam
mundi motum regat atque tueatur, _qui règle et conserve le mouvement du
monde par une sorte de révolution_.
RĔPLĬCO, as, avi, atum, are, a. _Courber_, _replier_; _dérouler_,
_déplier_. SYN. Repeto. USUS: Si velis replicare annalium memoriam,
invenies, _si vous voulez compulser les anciennes annales_. Memoriam
temporum replicare, _feuilleter_, _parcourir l’histoire_.
RĔPO, is, repsi, reptum, ere, n. * _Ramper_, _se glisser_.
RĔPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. _Placer_, _mettre_; _replacer_.
SYN. Colloco. USUS: 1. In aliquo, in alicujus humanitate, opibus spem
omnem et salutem reponere. 2. Annumero, recenseo, adscribo, reputo,
_mettre au nombre de_, _compter_, _inscrire parmi_. Aliquem in numerum
_vel_ numero amicorum, proborum civium, in suis reponere. 3. Recondo,
_mettre en réserve_, _serrer_, _garder_. Fructus, alimenta in hiemem
reponere, _garder des provisions pour l’hiver_. 4. Rependo, _rétablir_,
_restituer_, _rendre_. Næ, ego tibi reponam, cum veneris. Pro damno quid
repones?
RĔPORTO, as, avi, atum, are, a. _Reporter_, _rapporter_, _remporter_,
_retirer_. SYN. Refero, reduco, reveho; obtineo, consequor. USUS:
1. Exercitum a provincia reportare; laudem et benevolentiam omnium,
victoriam de hoste reportavit.
RĔPOSCO, is, ere, a. _Redemander_, _réclamer_. SYN. Repeto. USUS: Bona
sua reposcere ac persequi lite et judicio. Rationem (rei) ab aliquo
reposcere, _demander compte de qqche à qqn_. Cf. Peto.
RĔPĔTĬA, ōrum, n. pl. _Nouveau festin_, _nouvelle orgie_, (_le lendemain
d’une fête_).
RĔPRÆSENTĂTĬO, ōnis, f. _Payement en argent comptant_. SYN. Solutio
pecuniarum.
RĔPRÆSENTO, as, avi, atum, are, a. _Payer en argent comptant_, _solder de
suite_; _représenter_, _reproduire_; _faire sans délai_, _effectuer tout
de suite_. SYN. Præsentem pecuniam persolvo; præsentem alicui gratiam
refero; personam gero; aliquid re præsenti exhibeo, præsto. PHRAS. 1.
Repræsentavit in theatro ducem, _il fit au théâtre le rôle de général_.
Personam ducis in theatro gessit, retulit, sustinuit, repræsentavit;
personam ducis sibi imposuit, induit, suscepit. 2. Repræsenta tibi
in animo veterem Romam, _représente-toi l’ancienne Rome_. Finge te
cernere, intueri animo veterem Romam; propone tibi, pone tibi ob oculos;
cogitatione depinge veteris Romæ majestatem. Versetur tibi ante oculos;
obversetur animo Romanæ majestas urbis. Romanam illam majestatem menti
tantisper objice. Cf. Imaginor. USUS: 1. Reliquam pecuniam, cum dies
promissorum advenerit, repræsentabimus. 2. Refero, exhibeo, speciem
exprimo, _rappeler, mettre devant les yeux_. Templum illud repræsentabat
memoriam consulatus mei. Restituo, recupero, _payer_, _acquitter_,
_solder_. Ego corpus libenter in cruciatus obtulerim, si repræsentari
morte mea libertas civitatis posset. 4. Antecapio, prævenio, _exécuter
sur le champ_. Non exspectanda est temporis medicina quam ratione
repræsentare possumus, _il ne faut pas attendre du temps le remède que
nous pouvons obtenir immédiatement de la raison_.
RĔPRĔHENDO, is, di, sum, ere, a. _Retenir_, _arrêter_; _reprendre qqn_,
_gourmander_, _blâmer_. SYN. Increpo, arguo, redarguo, accuso; verbis
castigo, exagito, insector; aliquem asperius appello, objurgo, in
crimen voco. ADV. Brevi, gravius, leviter, libere temeritatem, errorem
male, magnopere, merito quid in aliquo, pergraviter, plane, recte,
vere, commode, ita, valde, subtiliter, vehementer, vulgo judicium.
PHRAS. 1. Cato vehementer reprehendit Pompeium, _Caton blâma fortement
Pompée_. Graviter invectus est in Pompeium; magna vocis libertate
Pompeium perstrinxit; verbis vehementer accepit Pompeium; gravioribus
verbis insectatus est; gravioribus verbis exagitavit? Cato Pompeii
ambitionem verbis atrocibus castigavit; Cato Pompeium jurgio adortus,
vitio illi dabat immoderatam honoris cupiditatem; carpebat liberrime
ambitionem Pompeii; increpitabat identidem Pompeium, magistratum plus
æquo appetentem; Pompeius non effugit, vitare non potuit vituperationem
Catonis. Pompeius non in paucas Catonis reprehensiones incurrit;
Pompeius Catonis vituperationem subiit; in magnam vituperationem venit
apud Catonem; Pompeii ambitio in vituperationem cadebat Catonis.
Notavit Pompeium Cato persæpe, et gravi objurgatione conscidit, jurgiis
laceravit; verbis increpuit, male verbis accepit. Cf. Alloquor, Objurgo,
Vitupero. USUS: 1. Gravissimis verbis aliquem reprehendere et exagitare.
Difficile est, in quo quis offenderit, alios reprehendere, _il est
difficile de reprendre les autres pour des fautes qu’on a soi-même
commises_. 2. Retraho, manu abduco, _retenir_, _arrêter_. Revocat virtus
vel potius manu reprehendit, _la vertu me rappelle ou plutôt elle
m’arrête de la main_. Cf. Reprobo.
RĔPRĔHENSĬO, ōnis, f. _Action de reprendre_, _réprimande_, _correction_;
_blâme_, _critique_. SYN. Vituperatio. EPITH. Bella, difficilis et
lubrica, familiaris, falsa, justa, levior, minima, nobilis. USUS: Culpæ
reprehensio. Habet ea res justam reprehensionem. In varias reprehensiones
incurrere. A reprehensione longe abesse. Caret ejus vita reprehensione.
Omnem reprehensionem fugere.
RĔPRĒHENSOR, ŏris, m. _Censeur critique_. SYN. Exagitator, accusator.
RĔPRESSOR, ōris, m. _Celui qui réprime_. SYN. Vindex.
RĔPRĬMO, is, pressi, pressum, ere, a. _Retenir_, _arrêter_, _réprimer_.
SYN. Contineo, comprimo, coerceo. ADV. Aliquantulum, valde, paulisper.
PHRAS. Improbam ejus cupiditatem repressi, _j’ai réprimé ses passions
mauvaises_. Cupiditatem retudi, fregi et abjeci; perfeci equidem, ut ne
posset cupiditati suæ satisfacere, libidini obtemperare, inique cogitata
perficere, improba consilia ad exitum perducere. Longius cupiditate
processisset, nisi ego incurrissem, occurrissem, obviam ivissem, me
objecissem, obstitissem, restitissem, impedivissem, impedimento fuissem,
impedimenta objecissem. Rapiebat eum cupiditas, ego repressi; efferebat
cum libidinis impetus, ego modum statui; indomitam ejus cupiditatem
domui; effrenatæ ejus libidini frenos injeci; cum ab effrenata cupiditate
refrenavi. Cf. Coerceo, Cohibeo. USUS: Vim, conatum, audaciam reprimere.
Se a supplicio sumendo, ab ira reprimere et continere. Me horum aspectus
in ipso orationis cursu repressit, _leur vue m’arrêta court au milieu de
ma harangue_.
RĔPRŎBO, as, avi, atum, are, a. _Réprouver_, _rejeter_, _condamner_. SYN.
Improbo, rejicio. PHRAS. Non video quid reprobare in vita ejus possint,
_je ne vois pas ce qu’ils peuvent condamner dans la vie de cet homme_.
Non video quæ pars vitæ ejus justam reprehensionem habere; quid incurrere
in aliorum reprehensiones possit. Non video quid vitio illi dare,
vertere; quid fraudi tribuere; quid culpæ in eum conferre; qua culpa eum
condemnare; quid in eo carpere; quam culpæ notam ei inurere; quo crimine
accusare; cujus culpæ insimulare eum possint. Vita ejus longissime abest
a justa reprehensione; reprehensione caret. Non video quid sequius sit in
ejus moribus, quod in justam reprehensionem cadat. Cf. Reprehendo. USUS:
Reprobare alterius sententiam. Cf. Rejicio, Dissensio, Damno.
RĔPRŌMISSĬO, ōnis, f. _Promesse réciproque_. SYN. Restipulatio. EPITH.
Recens.
RĔPRŌMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. _Promettre en retour_, _prendre
un engagement réciproque_. SYN. Restipulor, stipulanti promitto,
spondeo. USUS: In referenda gratia hoc vobis repromitto. Non mehercule
tibi repromittere istud ausim, _je n’oserais en vérité vous donner une
pareille garantie_. Cf. Polliceor, Promitto.
RĔPŬDĬĀTĬO, ōnis, f. _Action de rejeter_, _refus_, _dédain_. SYN.
Rejectio. USUS: Repudiatio supplicum superbiam arguit.
RĔPŬDĬO, as, avi, atum, are, a, _Rejeter_, _repousser_. SYN. Nuntium
remitto, rejicio. ADV. Certe, constanter, contumaciter, fortiter,
funditus, ingrate, impie, plane, sapienter, superbissime, valde. USUS:
Consilium alicujus, vota, preces repudiare. Conditionem æquissimam
repudiavit. Cf. Rejicio, Abjicio.
RĔPŬĔRASCO, is, ere, n. _Redevenir enfant_. SYN. Ad puerilem ætatem
redeo. ADV. Incredibiliter. USUS: Utinam repuerascerem.
RĔPUGNANTER, _De mauvaise grâce_, _à contre-cœur_. SYN. Invite.
RĔPUGNANTĬA, æ, f. _Lutte_, _désaccord_, _opposition_. SYN. Pugna,
contentio. USUS: Tu tot rerum repugnantiam non vides?
RĔPUGNO, as, avi, atum, are, n. _Lutter contre_, _résister_, _s’opposer_.
SYN. Adversor, obsisto, reclamo. ADV. Acriter, apertissime, leniter,
multum, plane, valde, vehementer. USUS: Fortunæ, crudelitati alicujus
repugnare. Age, quod lubet, nemo repugnat. Illud vehementer repugnat,
eumdem et beatum esse et multis malis oppressum, _il y a contradiction à
ce que la même personne soit à la fois heureuse et accablée de maux_. Cf.
Adversor.
RĔPULSA, æ, f. _Refus qu’éprouve un candidat_, _échec d’une candidature_,
_refus_, _échec_, _mécompte_. SYN. Offensio; repudiatio a magistratu.
USUS: Repulsam ferre, accipere. Repulsam ferre et suffragiis præteriri.
RĔPULSŬS, ūs, m. _Répercussion du son_, _reflet de la lumière_. USUS:
Scopulorum repulsu, _par l’écho des rochers_.
RĔPUNGO, is, ere, a. _Signer à son tour_, _rendre piqûre pour piqûre_.
SYN. Vicissim pungo. ADV. Leviter. USUS: Possem lacessitus repungere
leviter illorum animos, _attaqué, je pourrais à mon tour leur effleurer
légèrement l’épiderme_.
RĔPŬTO, as, avi, atum, are, a. _Mettre en ligne de compte_, _compter_,
_imputer_; _examiner_, _peser_, _réfléchir_. SYN. Cogito, expendo, animo
agito, apud animum meum cogito. USUS: 1. Hæc ego assidue mecum reputo,
_je réfléchis souvent en moi-même à ces choses_. 2. Statuo, constituo,
decerno, intelligo, perficio, _décider_; _proclamer_. Non est facile
reputare, utrum recte an perperam factum sit, _il n’est pas facile de
décider si cela a été bien ou mal fait_. Hoc etiam reputo in senecta
miserrimum. Cf. Cogito.
RĔQUĬES, ētis, f. (Acc. requietem et requiem; abl. requiete; deest dat.
sing. et num. pl.). _Repos._ SYN. Quies. USUS: Animo defatigato otium
quærere et requiem ab occupatione. Parum habeo requietis. Obiectationem
animi requietemque curarum alicui afferre, _donner à qqn un peu de
plaisir et une trêve à ses soucis (un peu de tranquillité d’esprit)_.
Quantum temporis conceditur ad requiem corporis et animi. Cf. Quies.
RĔQUĬESCO, is, ēvi, ētum, escere, n. et a. _Prendre du repos_, _se
reposer_. SYN. Quiesco, conquiesco, acquiesco. ADV. Paululum, diu,
satis. USUS: Curam animi remittere, in sermone alicujus requiescere.
Sollicitudines amicorum consilio et sermone requiescunt. Cf. Quiesco.
RĔQUĪRO, is, sīvi _vel_ sĭi, sītum, rere, a. _Chercher_, _rechercher_;
_demander_. SYN. Quæro, postulo, flagito, deposco. ADV. Æque, nihil,
diligenter, magnopere, multum, recte, valde, vehementer, ultra. USUS:
Hominis in gerendo negotio fidem et prudentiam requiro. Verum quidem
dicis, sed requiram diligentius. Qui beatus est, non intelligo quid
requirat ut beatior sit, _ce qu’il exige pour être plus heureux_. Cf.
Quæro.
RES, rĕi, f. _Chose_, _objet_, _être_. USUS: 1. Negotium, _affaire_. Rem
alicui committere, credere. Rem libenter suscipit, naviter procurat, bene
agit, gerit, obit. Rem expedire, conficere. Res est plurimi otii, _cette
affaire demande beaucoup de loisir_. 2. Status rerum, conditio, _état_,
_condition_. Rerum cursus. Rerum turba, perturbatio, motus, confusio,
varietas, gravitas, asperitas status. Res perturbatæ, _affaires en
mauvais état_, _mauvaise situation_. Res turbulentæ, incommodæ, adversæ,
dubiæ, periculosæ, deteriores, contractæ, calamitosæ, desperatæ,
perditæ, eversæ. Rerum interitus, occasus. Res salva, _affaires en bon
état_. Res integræ, bonæ, secundæ, florentes, amplissimæ. Ut tum res
erant, _comme les choses étaient alors_. Pro re ac tempore consilia
capere, _prendre conseil du temps et des circonstances_. Consilium ex re
natum, _projet né des circonstances_. 3. Causa, _affaire_, _position_. Ad
rem accedere. Pertractare ea quæ rem continent. Ita res se habet. Eo loco
res nostra est; in eum locum; in id discrimen res nostra adducta est.
Res est in integro. Res bellissime ibant, processerant. Re inclinata;
extracta, procrastinata, dilata, rejecta. 4. Bona, opes, utilitas,
_ce qu’on possède_, _bien_, _fortune_. Res familiaris, domestica,
pecuniaria, frumentaria. Rei familiari operam dare. Rem quærere, augere,
amplificare. Rerum suarum satagere. Rebus suis providere, in rem suam
aliquid convertere. Erit id in rem tuam _vel_ e re tua, _cela sera à
votre avantage_. Res tua hic agitur, _c’est ton affaire_, _c’est toi
que cela regarde_. Rem suam conficere, diminuere, dissipare, dilabi
sinere; naufragium rei familiaris facere, _perdre tout son avoir_. 5.
Imperium, _puissance_, _pouvoir_. Rerum potiri. 6. Contentio, _débat_,
_contestation_, _procès_. Res mihi cum hujusmodi portento fuit. 7.
Occasio, opportunitas, _occasion_. Colloquium pro re nata non incommodum.
8. Factum, _le fait_, _la réalité_. Re præstare aliquid. Res, non
verba ad purgandum attulit. Non tam re quam spe laudatus. Ut res ipsa
demonstrat. 9. Promiscue, _locutions diverses_: Revera, _en fait_, _au
fond_, _en réalité_. Nihil ad rem, _cela ne fait rien à la chose, n’est
d’aucune utilité_. Reipsa de maleficio confiteri, _s’avouer vraiment
coupable, etc._ Re ac ratione; non re, sed opinione; re non verbis. Re
omissa tantum nomen tenere.
RĔSĂLŪTO, as, avi, atum, are, a. _Rendre un salut_. USUS: Neminem
resalutavit.
RĔSARCĬO, is, sartum, cire, a. _Réparer_, _raccommoder_. SYN. Restituo,
reficio. USUS: Vestem, damna resarcire. Cf. Restituo.
RĔSCINDO, is, scīdi, scissum, ere, a. _Briser_, _abroger_, _annuler_,
_anéantir_. SYN. Reseco; dissolvo, infirmo, labefacto. USUS: Acta
alicujus, leges, pactiones, instituta majorum rescindere. Cf. Valeo.
RĔSCISCO, is, scīvi _vel_ scīi, ītum, ere, n. _Venir à savoir,
apprendre_. SYN. Intelligo, cognosco. Cf. Scio.
RĔSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. _Récrire_, _répondre par écrit_.
SYN. Litteris respondeo. USUS: Non gravabor epistolæ tuæ rescribere.
Antemeridianis tuis litteris heri statim rescripsi: nunc respondeo
vespertinis, _j’ai répondu hier immédiatement à ta lettre du matin_; _je
réponds à présent à celle du soir_.
RĔSĔCO, as, cŭi, ctum, are, a. _Couper_, _tailler_, _retrancher_. SYN.
Excido, exscindo, exseco. USUS: Ad vivum resecare, _couper jusqu’au
vif_. Libidinem resecare, _réfréner la licence_.
RĔSĔRO, as, avi, atum, are, a. _Ouvrir_. USUS: Reserare januam, Italiam
hostibus.
RĔSERVO, as, avi, atum, are, a. _Conserver_, _garder_, _mettre en
réserve_. SYN. Servo, conservo. ADV. In posterum. USUS: Non te urbi,
sed carceri reservavi. Ad extremum reservatus. Aliquid sermoni præsenti
reservare, _réserver le reste pour se le dire de vive voix_. Vitam ad
meliora tempora reservare; reservare in diem pœnas præsentis fraudis,
_remettre ou renvoyer à un autre temps la punition de la faute présente_.
Cf. Servo, Differo.
RĔSES, ĭdis, omn. gen. _Qui reste_, _immobile_, _oisif_. SYN. Otiosus;
ab opere, labore vacuus; cessator. USUS: Timebant patres residem in urbe
plebem, _le peuple qui était resté dans la ville_. Cf. Piger.
RĔSĬDĔO, es, sēdi, ere, n. et a. _Rester assis_; _séjourner_, _rester_,
_s’arrêter_, _demeurer_. SYN. Consisto, maneo, remaneo, moror; supersum.
USUS: 1. In villa, in oppido residere. 2. Perduro, permaneo, supersum,
_rester_, _subsister encore_. Non patiar eas inter vos inimicitias
residere. Ne simultatis quidem ullæ reliquiæ in eo resident. Si quis in
morte sensus residet. Etiam nunc residet spes in virtute tua, _il me
reste encore quelque espoir que je fonde sur ton courage_. 3. Insum,
vigeo, reluceo, _résider_, _être placé_, _se trouver dans_. In eo tota
reipublicæ auctoritas residet. Tota spes mea in te residet. 4. Hæreo,
_retomber_, _demeurer_. Cujus culpa in re residet. Res gestæ, in quibus
nulla potest residere inertiæ suspicio.
RĔSĪDO, is, sēdi, ere, n. _S’asseoir_, _s’établir_, _s’arrêter quelque
part_, _s’affaisser_. USUS: 1. Si montes resedissent, amnes exaruissent,
_si les montagnes se fussent aplanies, les fleuves se seraient taris_.
2. Sedor, placor, _se calmer_, _s’apaiser_, _s’éteindre_. Cum iræ, cum
timor animo resedissent. Cum bella pace resedissent ac deferbuissent. Cf.
Remitto.
RĔSĬDŬUS, a, um, _Qui est de reste, qui reste_; subst. _Reste_, _restes_.
SYN. Reliquus. USUS: Quid relatum, quid residuum sit. Cf. Reliquus.
RĔSIGNO, as, avi, atum, are, a. _Rompre le cachet_, _ouvrir_. SYN.
Aperio, solvo, relino. )( Obsigno. USUS: Tabulas, litteras resignare.
(Resigno officium, VULG.), _résigner une charge, un emploi_. Lat. Abdico
me munere. (Resignatus, VULG.), _résigné_. Lat. Animo paratus.
RĔSĬLĬO, is, ŭi, ire, n. _Sauter en arrière_; _rebondir_; _se retirer_.
SYN. Refugio. Cf. Refugio, Abeo.
RĔSĬPISCO, is, (ŭi, īvi et ĭi), ere, n. _Reprendre ses sens_, _revenir
à soi_; _rentrer en soi-même_. SYN. Ad sanitatem, ad me redeo, me
colligo, erroris me pœnitet. PHRAS. Tandem resipuit, _il vint enfin à
résipiscence_, _il revint à la raison_. Tandem ad bonam, meliorem frugem
se recepit; ad frugem rediit; ad sanitatem reversus est; ad officium
rediit; ad mores et ingenium, quod a natura habuit, mite et tractabile se
recepit; tandem se collegit. Cf. Converto, Conversio, Frugi.
RĔSISTO, is, stĭti, stĭtum, ere, n. _S’arrêter_; _s’opposer à qqn_,
_résister_. SYN. Repugno, obsisto. ADV. Acriter, acutius, acerrime,
aperte, fortiter, impudenter, necessario, studiosius, vehementer.
PHRAS. 1. Resistam hominis audaciæ, _je m’opposerai à l’audace de cet
homme_. Obsistam pro viribus; omni non contentione modo, sed dimicatione
repugnabo; objiciam me quoad possum et ejus conatus refutabo; sceleri
et audaciæ me opponam; luctabor cum homine improbo; vel inermis contra
armatum resistam; improbis ejus consiliis occurram; audaciam frangam et
debilitabo. Si quod in me telum contorserit, legum et judiciorum arma
arripiam; lateris mei oppositu obnitar; ibo in hominem; obluctantem
contundam, ferociam exsultantis frangam. 2. Miles irruenti hosti diu
restitit, _l’armée tint longtemps contre les attaques de l’ennemi_.
Fortiter excepit impetum hostium; rem Rom. iniquo loco, animo atque
audacia diu sustinuit; itum egregie obviam hostium ferocitati; hostium
impetum tardavit; miles non consistere modo adversus hostem ausus, sed
reprimere etiam et in castra rejicere. Cf. Obsisto, Adversor, Obsto,
Arceo. USUS: 1. Libidini alicujus, dolori, hostibus resistere. 2.
Persisto, insisto, _s’arrêter_, _tenir bon_, _se relever_. Sed ego in hoc
resisto, _mais je m’arrête à cela_. Nihil est jam unde nos reficiamus
aut ubi lapsi resistamus, _nous n’avons plus aucun moyen de réparer nos
pertes et de nous relever de notre chute_.
RĔSOLVO, is, solvi, sŏlūtum, ere, a. _Détacher_, _ouvrir_. SYN. Dissolvo,
persolvo, numero. USUS: Resolvere oras, litteras, _détacher les câbles
attachées au rivage, ouvrir une lettre_. Senatus quæ est pollicitus summo
studio resolvet, _payer_, _acquitter_.
RĔSŎNO, as, avi, are, n. et a. _Retentir_, _résonner_. SYN. Persono,
percrepo. ADV. Urbanius. USUS: 1. In hac vocum concordia dulce quiddam et
amicum resonat. 2. Respondeo, _répondre_. Gloria virtuti resonat tanquam
imago, _la gloire est comme l’écho ou le reflet de la vertu_.
RESPECTO, as, avi, atum, are, n. et a. _Regarder derrière soi_, _regarder
autour de soi avec attention_. SYN. Respicio. USUS: Hæc ita prætereamus,
ut tamen intuentes et respectantes relinquamus, _laissons cela, mais
laissons le de manière à y jeter un coup d’œil en le quittant_.
RESPECTŬS, ūs, m. _Regard jeté en arrière_; _asile_, _refuge_. SYN.
Aspectus aversus. EPITH. Mirabilis. USUS: 1. In suo quisque gradu obnixi,
sine respiratione ac respectu pugnabant. Rex sine respectu effugit,
_le roi s’enfuit sans retourner la tête_. Meus animus in aciem est,
nec respectum ullum quærit. Quum respectum ad senatum et ad bonos non
haberet, eam sibi viam ipse patefecit, _n’ayant plus aucun recours auprès
du sénat et des gens de bien, il se fraya lui-même cette voie_. 2. Ratio,
_considération_, _égard à_, _compte_. Sine respectu majestatis, _sans
égard pour la dignité_. Cf. Ratio, Curo.
RESPERGO, is, si, sum, ere, a. _Couvrir de liquide_, _arroser_,
_mouiller_. SYN. Aspergo, profundo, conspergo. USUS: Cum prætoris oculos
prædonum remi respergerent, _comme les rames des pirates faisaient
jaillir l’eau jusque sur les yeux du préteur_.
RESPERSĬO, ōnis, f. _Action de mouiller, de verser_. USUS: Sumptuosa
respersio, _action de verser du vin sur un tombeau_.
RESPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, n. et a. _Regarder par derrière_,
_regarder autour de soi_. SYN. Retro ad aliquem aspicio; os vultumque in
aliquem converto; oculos ad aliquem refero, retorqueo; aspectum refero in
aliquid; oculis redeuntem sequor. ADV. Jucundius, longe, retro, melius,
morose. USUS: 1. E tenebris lucem aliquam respicere. Respexit et simul
ad Consulem aspexit. Antiquam societatem respexit. Præteriti temporis
memoriam cogitatione respicere. 2. Rationem habeo, curo, _se préoccuper
de_, _avoir soin ou souci de_. Respicite salutem, reipublicæ commoda. 3.
Adjuvo, _aider_, _protéger_. Nisi quis deus nos respiciat.
RESPĪRĀTĬO, ōnis, f. _Respiration_, _pause_. SYN. Interspiratio,
interpunctio. USUS: 1. Alios intervalla, moræ, respirationes delectant.
2. Exhalatio, _exhalaison_. Aer oritur ex respiratione aquarum.
3. Spirandi actus, _action de respirer_. Sine respiratione animal
intermoritur. Cf. Respiro.
RESPĪRO, as, avi, atum, are, a. et n. _Rendre un souffle_, _exhaler_.
SYN. Spiro, spiritum duco; anhelo; animam reddo, quæ ducta est spiritu;
recreor, quiesco. ADV. Libere, paulum. PHRAS. Nunc ægre, nunc liberius
respiro, _tantôt je respire avec difficulté, tantôt avec plus de
facilité_. Spiritus nunc ægre, nunc liberius meat; nunc arcte meat
interclusus spiritus, nunc commodius ducitur; difficultas spirandi
nunc fauces strangulat, nunc relaxat. Nunc difficilius, nunc commodius
spiritus redditur. Noxius humor nunc spiritum intercludit, nunc
reciprocare animam sinit. Noxius humor nunc animam comprimit, nunc laxat.
Tametsi anhelitum nonnunquam recipiam, humor tamen, qui fauces obsidet,
spiritum sæpius elidit. Vix æquabilem tantisper spiritum traho, cum
interclusio animæ et solitæ spiritus angustiæ mox sequuntur. USUS: 1.
Pulmones ductam animam respirant et reddunt, _les poumons exhalent et
rendent le souffle qu’amène l’aspiration_. 2. Recreor, quiesco, animum
recipio, _respirer_, _se reposer_, _se remettre_. Erigere animum,
paululum a metu respirare. Respirabo, si te videro, et in his miseriis
requiescam. 3. Cesso, intermitto, _se ralentir_, _se calmer_. Oppugnatio
ne punctum quidem temporis respiravit. Cf. Recreor, Instauro, Colligo.
RESPLENDĔO, es, ere, n. _Reluire_. SYN. Refulgeo.
RESPONDĔO, es, di, sum, ere, a. _Répondre_, _répliquer_. SYN. Responsum
do, refero, responsum reddo, rescribo. )( Interrogo. ADV. Absurde, acute,
æqualiter, amice, argute, aspere, audacter, bene, benigne, commodissime,
considerate, constanter, copiose, cumulate, demisse, dolenter, dilucide,
falso, flebiliter, ferociter, graviter, honeste, honorifice, humane,
impudenter, inhumane, inscite, lente, liberaliter, litterate, luculenter,
male, memoriter, perbenigne, probe, recte, separatim, suppliciter,
tristius, vehementer, venustissime, verissime, confuse. PHRAS. Respondit
ad hæc alter, _un autre répliqua à ces choses_. Excepit sermonem alter,
subjecit alter; ad hæc responsum dedit, reddidit alter; ad ea alter
paucis; ad ea placide alter et benigne verba fecit; unum non amplius
verbum retulit, reddidit. Responsi ratio hæc erat; reposuit alter ad
hæc. Cf. Responsum. USUS: 1. Ad interrogata responde, extra ea cave
vocem mittas. Aspere verbis vultuque respondit. 2. Convenio, congruo,
_correspondre_, _répondre à_, _être équivalent_. Extrema primis; virtus
tua hominum opinioni, majorum laudibus respondet. Optatis meis fortuna
respondit; inter eos mutuo officiis respondetur. Ut verba verbis quasi
demensa et paria respondeant, _que les mots répondent aux mots, qu’il y
ait entre eux correspondance, symétrie parfaite_.
RESPONSĬO, ōnis, f. _Réponse_. SYN. Responsum. EPITH. Brevis, inimica.
USUS: Indigna responsione quæstio.
RESPONSUM, i, n. _Réponse_. SYN. Responsio. EPITH. Liberale, præclarum,
homine docto dignum. USUS: Responsum dare, reddere, edere, _donner une
réponse_. Responsum ferre (ab aliquo), _recevoir une réponse de qqn_.
Responsa jurisconsultorum.
RESPUBLĬCA, reipublicæ, f. _La chose publique_, _les affaires
publiques_, _état_, _république_. SYN. Res communis, publici consilii
societas. EPITH. Ægrota, afflicta, perdita, aliena, amantissima,
clara, conjunctissima, florens, fortunata, germana, grata, imbecilla,
infirma, ingrata, labens, libera, misera, municipalis perturbata,
perdita, privata, quieta et prospera, sana, salva summa, tenuis, tota,
tranquilla, turbulenta, vetus, universa. PHRAS. 1. Rempublicam condere,
_fonder une république_. Rempublicam constituere, ædificare, serere;
reipublicæ fundamenta jacere, ponere; statum civitatis et legibus et
moribus de integro condere. 2. Ad rempublicam gerendam sero accessit,
_il parvint très tard au gouvernement de la république_. Sero ad
rempublicam se contulit; rempubl. capessivit, accepit, attigit; gerere,
tractare, administrare cœpit. 3. Rempublicam strenue administrat, _il
gouverne parfaitement l’état_, Rempublicam pulcherrime gerit; legibus
optimis temperat, sustinet, gubernat. Totus in rempublicam incumbit,
ejusque formam pulcherrimam effingit. 4. Magna ars est rempublicam
recte gerere, _c’est une grande science, que de bien gouverner un
état_. Ad gubernacula reipubl. sedere; custodem gubernatoremque
reipublicæ agere; clavum imperii tenere; res communem utilitatem
continentes administrare, gubernacula reipublicæ tractare. Cf. Rego,
Regno, Impero. 5. Pœnas dabunt qui adversus rempublicam insurgunt,
_ceux qui se révoltent contre le pouvoir public seront punis_. Qui
rempublicam oppugnant, vexant, perturbant, labefactant, violant; qui
rempublicam convellere, opprimere, delere, vastare nituntur; qui arma
contra rempublicam ferunt; qui pestem patriæ moliuntur. Cf. Oppugno. 6.
Respublica ruinæ est proxima, _la république est sur le penchant de la
ruine_. Respublica inclinata præcipitat in exitium; haud longe abest ab
exitio, interitu; labat respublica, et perditis jam prope rebus, omnia
ad exitium præcipitia sunt, omnia ad perniciem profligata atque perdita
videntur. 7. Rempublicam conserva, _sauve la république_. Rempubl.
consiliis tuis excita, erige, fulci, contine, serva, restitue, ac si
fieri possit ut resurgat ac reviviscat, effice atque elabora. USUS:
Conversiones rerum publicarum naturales esse, e philosophia didiceram,
_la philosophie m’avait appris que les révolutions étaient l’état naturel
des républiques_.
RESPŬO, is, ŭi, ere, a. _Rejeter_, _rendre_; _écarter_, _repousser_,
_mépriser_. SYN. Repudio, aspernor. ADV. Vehementer. USUS: Respuere
aliquid ac pro nihilo putare. Respuere consolationem omnem ac consilium.
Quod respuunt (aures) immutandum est, _ce que l’oreille rejette, n’admet
pas, doit être changé_. Cf. Nolo, Recuso, Invitus.
RESTINCTĬO, ōnis, f. _Action d’éteindre_, _étanchement (de ta soif)_.
SYN. Sedatio. USUS: Restinctio sitis.
RESTINGUO, is, nxi, nctum, ere, a. _Éteindre_; _apaiser_; _détruire_.
SYN. Sedo, comprimo. )( Inflammo. USUS: Ardorem restinguere. Eloquentia
cupiditates restinguit. Ignem, sitim restinguere. Cf. Comprimo, Coerceo.
RESTĬPŬLĀTĬO, ōnis, f. _Stipulation réciproque_. SYN. Repromissio.
RESTĬPŪLOR, aris, atus sum, ari, d. a. _Faire une stipulation réciproque
ou nouvelle_. SYN. Repromitto. ADV. Diligenter, porro.
RESTIS, is, f. _Corde_, _cordage_. SYN. Funis.
RESTĬTŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. _Replacer_, _remettre en état_;
_restituer_. SYN. Instauro, corrigo, repræsento. ADV. Æque, dissolute,
honorifice, perniciose, plane, turpiter, in integrum. USUS: 1. Pretium,
veterem potestatem reipublicæ restituere. Pecuniam, libertatem
restituere ac repræsentare. Restituere ac corrigere depravata. 2.
Repono, _rétablir_. Aliquem in integrum, in antiquum gloriæ et honoris
locum, in veterem possessionem gratiamque restituere. Vix sibi e gravi
calamitate restitui cœperat. Quem auctoritate, studio, sententiis vestris
restituistis, nunc manibus quoque vestris in suis sedibus collocate. 3.
Veniam do, _réhabiliter un condamné, réintégrer un exilé dans sa patrie_.
Condemnatum clementer restituit.
RESTĬTŪTĬO, ōnis, f. _Rétablissement_, _réparation_. USUS: Restitutio
damnatorum, _réhabilitation_, _rappel des condamnés_.
RESTĬTŪTOR, ōris, m. _Celui qui rétablit_, _restaurateur_, _sauveur_.
USUS: Lentulus salutis nostræ restitutor.
RESTO, as, stĭti, stĭtum, are, n. _S’arrêter_. SYN. Maneo, remaneo,
resideo. ADV. Omnino. USUS: 1. Romæ restiti paulisper dum cœpta
perficerem. 2. Relinquor, supersum, superat, reliquum est, residuum est,
_être de reste_, _subsister_, _survivre_. Nihil ei præter hortos restat.
Hæc reliqua pars est, hic restat actus. Unicus mihi amicus restat. Cf.
Reliquus.
RESTRICTĒ, _Strictement_, _rigoureusement_; _avec ménagement_. SYN.
Anguste, stricte. USUS: Cur id tam restricte parceque faciat, ignoro, _je
ne sais pourquoi il agit avec tant de réserve et du ménagement_.
RESTRICTUS, a, um, _Modéré_, _serré_, _avare_. SYN. Tenax, parcus,
avarus. USUS: Natura ad largiendum restrictior, _la nature est trop avare
de ses dons_.
RĔSŬPĪNUS, a, um, _Renversé_, _couché sur le dos_. SYN. Supinus.
RĔSURGO, is, surrexi, surrectum, ere, n. _Se relever_, _se rétablir_;
_ressusciter_. USUS: Resurgunt res Romanæ contra spem. Cf. Pascha,
Christus.
RĔTARDĀTĬO, ōnis, f. _Retard_, _délai_. SYN. Mora, impedimentum.
RĔTARDO, as, avi, atum, are, a. et n. _Retarder_, _ralentir_; _réprimer_,
_arrêter_. SYN. Moror, moram affero, moram facio, moram et impedimentum
infero. USUS: Celeritatem alicujus, hostium animos et impetum retardare,
comprimere, frangere. Ne animum tuum a scribendo defatigatio ulla
retardet, _qu’aucune fatigue ne vous empêche de m’écrire_. Cf. Differo,
Moror, Mora, Impedio.
RĒTE, is, n. _Filet_, _rets_. SYN. Plaga, laqueus.
RĔTĔGO, is, texi, tectum, ere, a. _Découvrir_, _dévoiler_, _montrer_.
SYN. Aperio, evolvo. Cf. Aperio.
RĔTENTĬO, ōnis, f. _Action d’arrêter, de suspendre_. USUS: Assensionis
retentio, _action de suspendre son assentiment_.
RĔTEXO, is, texŭi, textum, ere, a. _Défaire un tissu_; _défaire_,
_détruire_. SYN. Dissolvo. USUS: Dialectica quasi Penelopes telam
retexens. Num, quod adolescens præstiti, commutem et velut me ipse
retexam? Retexo orationem meam, _je rétracte mon discours_, palinodiam
cano.
RĔTĬCENTĬA, æ, f. _Silence obstiné_. SYN. Taciturnitas.
RĔTĬCĔO, es, cŭi, ere, n. et a. _Se taire, garder le silence_; _taire
qqche_. SYN. Taceo, conticeo, obmutesco. ADV. Astute, prorsus, nullo
modo. USUS: Silentio utor, tacitum relinquo, silentio prætereo, silentio
involvo, abstineo me ab hujus rei sermone. Cf. Taceo, Sileo.
RĒTĬCŬLUM, i, n. _Petit réseau_, _filet à petites mailles_.
RĔTĬNĔO, es, nŭi, tentum, ere, a. _Retenir_, _empêcher d’avancer_. SYN.
Retineo, cursum inhibeo; teneo. )( Dimitto. ADV. Diligenter, diutius,
in perpetuum, mediocriter, melius, vehementer, vix. USUS: 1. Sui juris
retinendi quisque cupidus. Retine hominem, ni profectus est. 2. Conservo,
_conserver_, _soutenir_, _défendre_. Retinent tamen caritatem in
pastores. 3. Delecto, _tenir attentif_, _captiver_. Ipse historiæ ordo
nos retinet. Cf. Detineo, Moror.
RĔTORQUĔO, es, torsi, tortum, ere, a. _Diriger en arrière_, _tourner_,
_retourner_. SYN. Reflecto. USUS: Retorquet oculos in hanc urbem, _il
retourne les yeux vers cette ville_.
RĔTRACTĀTĬO, ōnis, f. _Refus_, _résistance_, _hésitation_. SYN.
Revocatio, recognitio. USUS: Conficies igitur, idque sine dubitatione
ulla et retractatione, _sans hésiter_. Sine retractatione ulla dicere
libere audeo. Cf. Palinodia.
RĔTRACTO, as, avi, atum, are, a. _Remanier_, _retoucher_, _revoir_. SYN.
Revoco. USUS: Locus ille a me retractabitur, _je retoucherai ce passage_.
Retractando dolorem vulnerum augemus, _nous augmentons notre douleur en y
revenant_. Sive retractabis, sive properabis, pereundum est, _que tu le
veuilles ou que tu ne le veuilles pas, il faut mourir_. Cf. Revoco.
RĔTRĂHO, is, xi, ctum, ere, a. _Retirer_, _reprendre_, _rappeler_. SYN.
Abstraho; revoco. ADV. Non sane, facile proficiscentem. USUS: Retrahere
aliquem a cœpto. A turpi consilio, a scelere retrahere aliquem et
revocare.
RĔTRĬBŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. _Rendre_, _restituer_. SYN. Rependo,
refero. USUS: Retribue, quod debes. Cf. Reddo.
RĔTRŌ, _Par derrière_, _derrière_. SYN. A tergo, post tergum, ab tergo,
post. PHRAS. Hostis retro cessit, _l’ennemi recula_. Hostis pedem
retulit; se recepit; receptu sibi consuluit; retro abiit. USUS: Tam longe
retro respicere non possum. Pergeret protinus; quid retro et a tergo
fieret ne laboraret, _qu’il continuât d’aller en avant, sans s’inquiéter
de ce qui se passait par derrière_.
RĔTRORSUM, _En sens inverse_, _réciproquement_. USUS: Retrorsum vicissim
ex æthere aer oritur, _de nouveau et réciproquement l’air se forme du
feu_.
RĔTRŪDO, is, di, sum, ere, a. _Pousser en arrière_, _faire reculer_.
USUS: Deorum simulacra retrusa, _statues des dieux cachés_.
RĔTUNDO, is, tŭdi, tūsum, ere, a. _Émousser_; _affaiblir_, _atténuer_.
SYN. Obtundo. ADV. Belle. USUS: Sermones, improbitatem alicujus,
districtos in rempublicam gladios retundere. Cf. Repello.
RĔUS, i, m. _Accusé_, _prévenu_; _coupable_. SYN. Is qui causam dicit;
qui lege aliqua tenetur; qui aliqua culpa erroris tenetur humani; qui
arguitur; de cujus re disceptatur; qui de capite, civitate, fortunis
dimicat; is unde petitur; sons, nocens. EPITH. Afflictus, humilis,
improbus, innocens, invidiosus, locuples, mœstus, nobilis, nocens,
perditus, turpis. PHRAS. Certe reus est, _certainement il est coupable_.
Culpa tenetur; in culpa est; est quædam in illo culpa; culpa nonnulla in
eo hæret, residet; culpa ejus facinoris in illo consistit; incurrisse
in id crimen hominem dubitat nemo; in ea noxa fuisse hominem pro
comperto est; versari in ea culpa; eo facinore contaminatum esse; in
reos referendum nemo dubitat; haud expertem criminis, culpa non vacare
certum habeo. Crimen non quisquam certius subiit; culpam sine dubitatione
sustinet. USUS: Aliquem capitalis rei, de furto reum facere, agere,
peragere. Inter reos referre. Criminis se reum pro aliquo supponere.
Sontibus, reis opitulari.
RĔVĔHO, is, xi, ctum, ere, a. _Ramener_, _transporter_. USUS: Sed paulo
longius ad superiorem ætatem revecti sumus, _nous sommes remontés à une
époque un peu ancienne_.
Rĕvēlātĭo, ōnis, f. _Révélation_. SYN. Divinus admonitus. PHRAS. Ista per
revelationem intellexit, _il a compris ces choses par révélation_. Divino
admonitu; cœlesti admonitu, DEO aperiente, divinitus cognovit; ista DEO
patefaciente, manifestante cognovit; ejus rei notitiam e cœlo hausit,
accepit.
RĔVELLO, is, velli, vulsum, ere, a. _Détacher_, _arracher_; _effacer_,
_faire disparaître_. USUS: De corpore saucii tela revellere. Claustra,
januam revellere. Superiores injurias revellimus. Crucem, quæ ad portam
fixa erat, revellistis, _cette croix, dressée à la porte de votre ville,
vous l’avez arrachée_.
RĔVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. _Revenir_, _retourner_. SYN. Redeo.
USUS: Cum domum revenero. Cf. Redeo.
RĒVĒRĀ, _En réalité_, _réellement_ SYN. Reipsa, reapse. USUS: Cuius
igitur hoc crimen est? revera nullius. Cf. Certe.
RĔVĔRENTĬA, æ, f. _Crainte inspirée par le respect_, _respect_,
_déférence_, _égard_. SYN. Honor, observantia. PHRAS. 1. Reverentiam
parentibus liberi debent, _les enfants doivent le respect à leurs
parents_. Par est, ut liberi parentum auctoritatem vereantur, judicium
sequantur; cavendum, ne parentum reverentia liberorum animis excedat
unquam; æquum est, ut liberi parentibus præcipuum honorem habeant;
præcipua observantia colant; reverentiam adversus parentes adhibeant;
omni cultu ac veneratione prosequantur; ut aspectabiles quosdam deos
observent et vereantur; secundum deorum immortalium numen, primo in
honore ac caritate habeant; ut parentum quadam verecundia ducantur;
pudore regantur; parentum quamdam verecundiam habeant; præcipuam parentum
rationem habeant. Cf. Honor. 2. Nullam erga majores reverentiam habet,
(VULG. irreverens est), _il n’a aucun égard pour les gens âgés_. Omnis
excessit animo majorum reverentia; nulla majorum verecundia ducitur;
majoribus nulla se verecundia obstrictum reputat; inofficiosus,
illiberalis erga majores est; nulla illi majorum reverentia, verecundia
nulla. Majorum nec auctoritatem veretur, nec vim pertimescit; nulla illum
majorum verecundia a vitæ licentia arcet. Cf. Revereor. USUS: Adhibenda
est quædam adversus homines reverentia, _il nous faut témoigner une
certaine déférence pour nos semblables_. Cf. Revereor.
RĔVĔRĔOR, eris, ĭtus sum, eri, d. a. _Respecter_, _révérer_; _avoir du
respect, de la déférence, des égards, de l’estime pour_. SYN. Vereor,
colo, observo, cultu quodam et honore dignor. PHRAS. Quos maxime debuit,
eos minime reveritus est, _il n’eut aucun égard pour ceux qu’il devait le
plus honorer_. Quorum maxime debuit, eorum nullam rationem duxit; quibus
præcipuum debuit, illis nullum honorem habuit. Quorum judicium sequi,
voluntati parere, auctoritatem vereri debuit, eos nullo loco habuit,
nullo honore cultuque dignatus est; illis minimum tribuit, honorem
nullum detulit; eos observantia nulla prosecutus est; iis studium
observantiamque nullam præstitit, exhibuit. USUS: Observantia est, per
quam ætate aut honore antecedentes reveremur et colimus, _on entend par
respect_ (observantia) _les marques de déférence et de vénération que
nous donnons à ceux qui nous sont supérieurs par l’âge ou les honneurs_.
Cf. Honor, Reverentia, Observantia.
RĔVERSĬO, ōnis, f. _Retour avant d’avoir achevé le voyage_; _retour_,
_réapparition_. SYN. Reditus. )( Profectio. USUS: Reversio et motus
febrium. De reditu vel potius reversione mea lætantur, _il se réjouissent
en voyant que je vais revenir ou plutôt rebrousser chemin_.
RĔVERTO, is, et RĔVERTOR, eris, versus sum, i, d. n. _Revenir_,
_retourner sur ses pas_; _rebrousser chemin_. SYN. Reverto, revenio,
redeo, refero me, remigro. ADV. Acriter, crebro, retro. USUS: Ad
propositum revertor. Sed ad jus publicum revertor. Domum reverti. Ad
superiorem consuetudinem revertit, _il revient à son ancienne habitude_.
Cf. Redeo.
RĔVINCĬO, is, vinxi, vinctum, ire, a. _Lier_, _enchaîner_. USUS:
Revinctis post terga manibus.
RĔVINCO, is, vīci, victum, ere, a. _Vaincre de nouveau_; _réfuter
victorieusement_. SYN. Convinco. PHRAS. Manifeste eum revici, _je l’ai
réfuté victorieusement_. Manifestis indiciis hominem tenui; jugulavi
testibus et elinguem reddidi. Cf. Convinco. USUS: Nunquam is argumentis
revinci se patietur, _jamais il ne se laissera convaincre par les
arguments_.
RĔVĬRESCO, is, virŭi, escere, n. _Redevenir vert_; _rajeunir_, _revivre_.
SYN. Fruticor, renovor, refloresco, revivisco. USUS: Reipublicæ vires
senatorum virtute revirescunt, _les forces de la république renaîtront
par la vertu des sénateurs_.
RĔVĪSO, is, ere, n. et a. _Regarder_; _revenir voir_, _visiter_. SYN.
Iterum viso, inviso. USUS: Cum poteris, nos revises.
RĔVĪVISCO, is, vixi, iscere, n. _Être rendu à la vie_, _renaître_,
_ressusciter_. SYN. In vitam redeo, renascor; respiro, recreor ex metu,
e fluctibus emergo. ADV. Necessario. USUS: Ut tua causa toties jugulata
facilius reviviscat. Ex metu mortis luce libertatis recreatus revixit,
_échappé aux terreurs de la mort, il se sentit renaître en commençant à
respirer l’air pur de la liberté_.
RĔVŎCĀTĬO, ōnis, f. _Rappel_. EPITH. Contraria. USUS: Receptui signum,
aut revocationem a bello nondum audivimus, _nous n’avons pas encore
entendu sonner le rappel pour nous retirer du combat_.
RĔVŎCO, as, avi, atum, are, a. _Rappeler_; _éloigner_, _détourner_. SYN.
Removeo, avoco, abstraho. )( Voco. ADV. Acrius, arroganter, identidem.
USUS: 1. Revocare mentem a sensibus. Aliquem a scelere, ab incepto, ab
instituto cursu, a cupiditate et furore revocare. 2. Refero, _rapporter
à_, _appliquer_, _attribuer_. Revocare omnia ad scientiam, ad veritatem.
3. Repeto, instauro, _rappeler_, _reprendre_. Studia longo intervallo
intermissa revocare. Vires amissas revocare. Revocare se ad pristinam
industriam. 4. Promiscue, _locutions diverses_. Aliquid in dubium, in
memoriam, in animum revocare. Cum fortuna ex adverso in meliorem statum
revocatur. Ad incertum revocabuntur possessiones omnium, _seront remis en
question_. Actor sæpius revocatus, _souvent rappelé sur la scène_.
RĔVOLO, as, are, n. _Revenir en volant_. SYN. Retro volo.
RĔVOLVO, is, vi, vŏlūtum, ere, a. _Faire rétrograder_, _faire remonter_;
pass: _revenir_, _retourner_, _se reporter_; _revenir à_. SYN. Rapio,
reduco. ADV. Necessario. USUS: Identidem eodem revolvor, _mon esprit
se reporte de temps en temps en ce lieu_. Imprudens eo quo minime vult
revolvitur. Cf. Iterum.
REX, rēgis, m. _Roi_. SYN. Princeps, dominus. EPITH. Afflictus, alienus,
clarissimus, doctissimus, generosus, ignobilis, impius, impudens,
nobilis, opulentus, potentissimus, præstans. PHRAS. Rex erit, _il sera
roi_. Regis fortuna in eum transitura est. Rectorterrarum earum erit;
summam imperii obtinebit; civium omnium dominus erit; regiis insignibus
conspicuus erit; regalem potestatem habebit; regali potestate præditus
erit; regno præficietur; summæ imperii præerit; summa imperii potietur.
Cf. Impero, Regno. USUS: Reges orbis terrarum domini.
RHĒDA, æ, f. _Voiture de voyage à quatre roues_. SYN. Essedum, vehiculum.
USUS: Rheda vehor; in rheda sedere. Cum duobus essedis et rheda equis
juncta.
RHĒDĀRĬUS, ĭi, m. _Voiturier_, _cocher_. USUS: Rhedarius Milonis occisus
est.
RHĒTOR, ŏris, m. _Celui qui enseigne la rhétorique_, _rhéteur_. SYN.
Orator, dicendi artifex, rhetoricæ disciplinæ doctor, qui dicendi
præcepta tradit. EPITH. Antiquissimus, doctissimus, eloquens, magnus,
nobilis. USUS: Vis et artificium rhetoris. Cf. Orator.
RHĒTŎRĬCA, æ, f. _L’art oratoire_, _la rhétorique_. SYN. Ars rhetorica,
rhetorum ars, disciplina dicendi; vis oratoria, oratoris facultas, ratio
dicendi, copia dicendi. EPITH. Forensis, paulo hebetior, similis palmæ.
USUS: Scripsit artem rhetoricam Cleanthes. Rhetoricam palmæ, dialecticam
pugno similem Zeno voluit.
RHĒTŎRĬCĒ, _En orateur_, _en rhéteur_. SYN. Rhetorum more, copiose,
ornate, splendide. USUS: Rhetorice mavis, an dialectice disputem?
_Préféres-tu que nous discutions en rhéteurs ou en dialecticiens?_
RHĒTŎRĬCUS, a, um, _De rhéteur_. USUS: Exercitationes, libri, artes
rhetoricæ.
RHYTHMUS, i, m. _Rapport_, _symétrie_, _nombre_, _cadence_. SYN. Poetæ
lyrici, musici, numerorum, qui Græcis ῥυθμοι (rhythmi), studiosiores.
RĪCĪNĬUM, ĭi, n. _Petit voile_. Vestimenti genus.
RICTŬS, ŭs, m. _Bouche ouverte (surtout pour rire)_. SYN. Os minax et
hians.
RĪDĔO, es, rīsi, rīsum, ere, n. et a. _Rire_; _se moquer de_. SYN. Risum
edo; derideo, irrideo. ADV. Familiariter, docte, vehementius, valde.
PHRAS. 1. Omnes ad hæc risere, _à ces paroles, tout le monde se mit à
rire_. Maximus ad hæc omnium risus est consecutus; nemo tenebat risum;
risus omnibus obortus est; cachinnos sustulere omnes; risu pene corruere;
risu prope emortui sunt; risu excepere ista plerique; in risum effusi
omnes. 2. Nos interea ridemur, _cependant on se moque de nous_. Interea
fabula sumus; in ora hominum pro ludibrio abimus; deridiculo habemur.
Cf. Irrideo. USUS: Risi imprudentiam hominis. Risi “nivem atram” teque
hilariesse animo et prompto ad jocandum gaudeo, _j’airi de ta “neige
noire”, et je vois avec plaisir que tu es gai et disposé à plaisanter_.
RĪDĬCŬLĒ, _D’une manière plaisante_; _ridicule_, _risible_. SYN. Facete,
perridicule, joco. USUS: Quidam ridicule insanus.
RĪDĬCŬLUM, i, n. _Plaisanterie_, _bouffonnerie_, _mot plaisant_,
_spirituel_. SYN. Jocus, facetiæ, digna res quæ omnium irrisione ludatur.
EPITH. Civile, frequens, impatiens, lentum, subobscœnum. USUS: Vitabit
ridicula quæsita nec ex tempore ficta, sed domo allata, quæ plerumque
sunt frigida.
RĪDĬCŬLUS, a, um, _Qui fait rire_; _plaisant_, _risible_, _comique_. SYN.
Jocularis. EPITH. Petulans. USUS: Facie magis, quam facetiis ridiculus,
_homme dont la personne (la face) est plus amusante que les facéties_.
Homo perridiculus.
RĬGĔO, es, ere, n. _Être roide, dur, engourdi par le froid_. SYN.
Conglacio, congelo. USUS: Aut frigore rigent, aut calore uruntur. Vestes
gelu rigent. Cf. Frigus.
RĬGĬDUS, a, um, _Roide_, _droit_, _tendu_; _gelé_, _glacé_. SYN. Durus,
severus, austerus, ferreus, præfractus, acerbe severus. USUS: Aves
rigidis cruribus, procero rostro. Cf. Severus.
RĬGO, as, avi, atum, are, a. _Arroser_. SYN. Respergo, irrigo, aquarum
inductione terræ fecunditatem do. USUS: Isti cum se fontes esse dicant,
et omnia rigare debeant ingenia, _ceux-ci disent qu’ils sont les sources
où doivent s’abreuver tous les esprits_. Nilus Ægyptum rigat.
RĪMA, æ, f. _Fente_, _crevasse_. SYN. Hiatus. PHRAS. Paries rimas agit,
_le mur se lézarde_. Vitium facit; labem ducit. Cf. Hiatus. USUS: Ne
inferciat verba orator, tanquam rimas expleat, _comme s’il bouchait des
fentes_.
RĪMOR, aris, atus sum, ari, d. a. _Fouiller_, _sonder_, _rechercher_,
_scruter_. SYN. Scrutor, inquiro. Cf. Indago, Meditor.
RINGOR, eris, rictus sum, ngi, d. n. _Grincer des dents_.
RĪPA, æ, f. _Rive d’un fleuve_. SYN. Littus, ora. EPITH. Aversa,
contraria, viridis, opaca. USUS: Fluvium extra ripas redundantem
coercere. In viridi et opaca ripa obambulare. Viridissimi riparum
vestitus. Impetus aquæ ripas alluentis.
RĪSŬS, ūs, m. _Rire_; _moquerie_. SYN. Cachinnus. EPITH. Magnus,
maximus, mediocris. PHRAS. 1. Risum commovit, _il excita le rire_. Risum
excitavit; cachinnum commovit; risum movit omnibus; risum fecit; risum
omnibus excussit, elicuit; solutissimum risum movit; in risum convertit.
2. Risum comprimere non potui, _je ne pus m’empêcher de rire_. Risum
tenere, continere non potui; non potui, quin risum ederem, cachinnum
tollerem; obstinatum silentium in risum transferrem; in effusos risus
solverer; temperare mihi a risu non poteram. Cf. Rideo. USUS: Risum
captare, quærere. Risum edere. Risu corruere, emori.
RĪTE, _De la bonne manière_, _avec raison_, _bien_. SYN. Recte, modo ac
ordine. USUS: Nihil rite, nihil more institutoque perfecit. Cf. Recte.
RĪTŬS, ūs, m. _Coutumes religieuses_, _cérémonies_, _rites_; _usage_,
_coutume_, _façon_. USUS: Mos, consuetudo rata et firma, præcipue sacra,
institutum vetus. EPITH. Optimi, patrii, USUS: Ex ritu patrio deos
colere. Ritu pecudum vivere, _vivre à la manière des brutes_. Variis
ritibus fana dedicantur. Cf. Cerimonia.
RĪVĀLIS, is, m. _Rival_. SYN. Æmulus, competitor. Cf. Æmulus.
RĪVĀLŬTAS, ātis, f. _Rivalité_. SYN. Æmulatio. Cf. Æmulatio.
RĪVUS, i, m. _Petit cours d’éau_, _ruisseau_. SYN. Rivulus. USUS: Rivorum
a fonte deductio. Rivulus arcessitus et ductus ab ipso capite.
RIXA, æ, f. _Dispute_, _querelle_, _différend_. SYN. Turba, jurgium,
verbosa et plena jurgii contentio. EPITH. Nova, magna. PHRAS. Rixam
excitare, _provoquer une dispute_. Rixam concire, concitare; certamina
serere; in disceptationem aliquos trahere. Cf. Contentio, Jurgium. USUS:
Nostræ Academiæ cum veteri magna rixa est. In quorum rixam si quis
incurrerit. Cf. Certamen.
RIXOR, aris, atus sum, ari, d. n. _Se quereller_, _contester_. SYN.
Contendo, jurgor. USUS: De amicula rixantur. Cf. Contendo.
RŌBŎRO, as, avi, atum, are, a. _Fortifier_, _consolider_, _corroborer_.
SYN. Corroboro, confirmo. USUS: Ut hæc auctoritate sua roboraret. Cf.
Confirmo.
RŌBUR, ŏris, n. _Dureté_, _solidité_, _force_; _chêne très dur_,
_rouvre_. SYN. Vis, firmitas, virtus, nervi, firmamentum; quercus,
lignum durissimum. EPITH. Firmissimum, incredibile animi. USUS: Quantum
in animo cujusvis roboris est et nervorum. Copiarum robur deletum est,
_nos meilleurs soldats ont été détruits_. Milo incredibili animi robore
septus. Animi invicti magnitudo et robur. Cf. Vires.
RŌBUSTUS, a, um, _Dur_, _fort_, _solide comme le chêne_. SYN. Fortis,
valens, nervosus, lacertosus, maximis corporis viribus. ADV. Bene. PHRAS.
Robustiorem illo vidi neminem, _je n’ai vu personne de plus robuste que
lui_. In quo plus roboris, firmitatis, virium inesset; qui firmior esset
a viribus; qui virium firmitate præstaret; qui corporis robore anteiret;
qui viribus magis valeret; in quo tam eximia virtus virium; cui tantum
roboris et nervorum, cognovi neminem. Cf. Fortis. )( Confectus. USUS:
Robustioris jam impietatis est. Malum inveteratum fit robustius. Audax et
robustus satelles. Cf. Firmus.
RŌDO, is, rōsi, rōsum, ere, a. _Ronger_. SYN. Corrodo, arrodo, exedo.
USUS: 1. Mures noctem et diem rodentes aliquid. 2. Carpo, _mordre_,
_déchirer_, _attaquer_, _désigner_. Qui aliquem in convivio rodunt, in
circulis vellicant, ubique carpunt.
RŎGĀTĬO, ōnis, f. _Demande_, _prière_, _sollicitation_. SYN. Rogatus,
obtestatio, preces. EPITH. Consularis, gratiosissima, justa,
sceleratissima, similis, tribunitia. USUS: 1. Ego Curtium rogatione
tua diligo. 2. Lex, _loi proposée_; _proposition ou projet de loi_.
Rogationem ferre, perferre, promulgare. Rogationi intercedere.
Rogationem abrogare. 3. Interrogatio, _interrogation_. Chrysippus quadam
rogatiuncula delectatur.
RŎGĀTOR, ōris, m. _Celui qui propose une loi_, _auteur d’un projet de
loi_; _solliciteur de suffrages_. SYN. Qui rogat, petit, quærit; qui
cistas defert, colligendis per tribus suffragiis. EPITH. Justus. USUS:
Vos rogatores, vos diribitores, vos custodes fuistis tabularum.
RŎGĀTŬS, ūs, m. (abl. sing. tantum) _Demande_, _prière_. SYN. Rogatio,
oratus. USUS: Meo rogatu rem impetravit.
RŎGO, as, avi, atum, are, a. _Demander en priant_, _solliciter_, _prier_;
_interroger qqn au sujet de qqche_. SYN. Oro, precor, quæso, deprecor,
obsecro, obtestor, interrogo, ex aliquo quæro. ADV. Acrius, arroganter,
auspicato, blande, breviter, diligenter, contumaciter, familiariter,
etiam atque etiam, iterum et sæpius, magnopere, modeste, nominatim,
penitus, precario, proprie, prorsus tacite, vehementer. PHRAS. 1. (Rogo
te per omnia, VULG.), _je vous en supplie par ce que vous avez de plus
cher_. Hoc te vehementer rogo, imo obsecro; hoc maxima obtestatione a te
oro; hic ego imploro fidem tuam; hoc te summis precibus obsecro; ad pedes
tuos stratus, jacensque supplico, supinas hic manus tendo infimisque a te
precibus contendo; hic ego te flens obtestor, neque te unquam fatigare
precibus desinam; rogo te, quam studiose possum; id a te maximopere pro
summa nostra conjunctione peto quæsoque; id a te precibus etiam atque
etiam exposco; valde hoc et ex animo a te contendo; hoc te infimis oro
precibus. Hoc a te ita postulo, ut majore studio magisque ex animo petere
non possim. Hoc ego per hanc te dexteram oro; per tuam te fidem oro atque
obsecro. Hoc a te ita postulo ac contendo, ut nihil magis unquam; tanquam
fortunæ meæ omnes in eo sitæ, positæ, repositæ, locatæ essent; tanquam id
ejusmodi esset, ut rationes meæ ex eo unice pendeant; tanquam in eo mihi
essent omnia. 2. Concede, quæso, quod te rogo, _accordez-moi, je vous
prie, ce que je vous demande_. Sit, quæso, precibus meis apud te locus;
facilem, oro te, precibus te meis præbe; ne me rogantem suppliciter a te
rejice; sine me istud a te impetrare; da, largire hoc precibus meis. Sine
te exorem, quodque a te singulari studio contendo, imperti. 3. Rogavit
illum vehementer, _il le pria avec beaucoup d’instances_. Precibus cum
illo egit quam diligentissimis; preces suppliciter admovit; magnis ab
illo contendit precibus; ad ejus pedes supplicem se abjecit; in pedes
abjectus supplicem vocem misit; passis manibus flens imploravit; infimis
precibus obsecravit. Cf. Oro. USUS: Hoc beneficium ita te rogo, ut majore
studio non possim. Sententiam ejus rogavi. Hæc ego de te rogo.
RŎGUS, i, m. _Bûcher funèbre_. EPITH. Ardens, exstinctus. USUS: Metellum
filii in rogum posuere. Bona existimatio nos usque ad rogum comitetur.
RŌRO, as, avi, atum, are, n. et a. _Tomber (en parl. da la rosée)_;
_arroser_, _mouiller_. USUS: Rorantia pocula, _coupes qui présentent le
vin par gouttes_.
ROS, rōris, m. _Rosée_. USUS: Nocturnum rorem excipiunt.
RŎSA, æ, f. _Rose_. USUS: Cum rosam videret, tunc incipere ver autumabat.
Sertis redimiri et rosa, _se couronner de roses_.
ROSTRĀTUS, a, um, _Garni_, _armé d’un éperon_. USUS: Navis rostrata.
ROSTRUM, i, n. _Bouche, bec, gueule des animaux_. SYN. Os avium _aut_
aliorum animalium. USUS: Avis corneo proceroque rostro. Aduncitas
rostrorum. Sus rostro humi litteram impressit. Rostrum canis. Rostrum in
camelis. Rostra navium. De rostris descendere, suggestu oratorum Romæ,
_descendre des Rostres, tribune aux harangues, ainsi appelée à cause des
éperons qu’on y avait fixés et qu’on avait détachés des navires capturés
l’an de Rome 416_.
RŎTA, æ, f. _Roue_. SYN. Orbis. EPITH. Fervida. USUS: Fortunæ rotam
pertimescere.
RŎTUNDĒ, _D’une manière arrondie_, _achevée_; _élégamment_. SYN.
Concinne, explicate.
RŎTUNDO, as, avi, atum, are, a. _Arrondir_. SYN. Rotundum facio. USUS:
Orbem rotundavit ad volubilitatem, _(DIEU) arrondit l’univers pour lui
permettre de tourner_.
RŎTUNDUS, a, um, _Rond_, _arrondi_. SYN. Globosus. USUS: Stellarum
rotundi ambitus, quarum motus in orbem circumferuntur. Forma urbis
rotunda, quod eam flumen pene ut circino circumductum, ambiat. Forma
rotunda ullam negat esse pulchriorem Plato. Rotundus orator Thucydides,
_élégant_. Apta et quasi rotunda verborum constructio, _structure pour
ainsi dire ronde, arrondie_.
RŬBENS, entis, omn. gen. _Qui est rouge_; _qui rougit de pudeur et de
modestie_. SYN. Ruber.
RŬBĔO, es, ere, n. _Être rouge_; _rougir de honte_. SYN. Erubesco, pudet.
USUS: Rubeo, mihi crede. Sed jam scripseram: delere nolui, _j’en rougis,
croyez-moi; mais ma lettre était finie, et je n’ai pas voulu effacer_.
RŬBER, bra, brum, _Rouge_. SYN. Rubens. USUS: Mare rubrum.
RŬBĬCUNDUS, a, um, _Rubicond_, _rouge_. SYN. Rubore plenus.
RŪBĪGĬNŌSUS, a, um, _Rouillé_. SYN. Rubigine plenus.
RŪBĪGO, ĭnis, f. _Rouille_. SYN. Ærugo.
RŬBOR, ŏris, m. _Rougeur_; _pudeur_, _modestie_. USUS: Pudorem rubor
consequitur. Fusus et candore mixtus rubor. Verborum obscœnitate vitanda
præstare ingenuitatem et ruborem suum, _faire preuve de décence et de
délicatesse en évitant les expressions déshonnêtes_. Rubore suffundi,
_être couvert de honte_.
RŬBRĪCA, æ, f. _Terre rouge_. SYN. Terra rubra. USUS: Rubrica delibutus.
RŬBUS, i, m. _Framboisier_.
RUCTO, as, avi, atum, are, a. _Roter de qqche_, _le vomir_; _exhaler
en rotant l’odeur de qqche_. SYN. Cruditatem exhalo. USUS: Ructans et
nauseans. Alicui in os ructare.
RUCTŬS, ūs, m. _Rapport_, _rot_. SYN. Cruditatis exhalatio. USUS: Stoici
aiunt crepitus æque ac ructus liberos esse oportere. Cruditatis signa
sunt crebri ructus.
RŬDENS, entis, m.; gen. pl. rudentium, _Câble_, _gros cordage_. SYN.
Anchorarius funis, ora. USUS: Rudentis explicatio. Oras et rudentes
solvere.
RŬDĪMENTUM, i, n. _Apprentissage_, _début_, _rudiments_. USUS: Sunt hæc
rudimenta et incunabula virtutis. Rudimentum aliquod ponere, _achever son
noviciat, son apprentissage_.
1. RŬDIS, e, gen. com. _Qui n’est pas travaillé_, _brut_; _inculte_,
_grossier_; _inexpérimenté_. SYN. Imperitus, indoctus, ignarus,
inscius, tiro; hebes, tardus, stupidus, bardus, agrestis, impolitus. )(
Exercitatus. ADV. Omnino, plane. PHRAS. Rudis es adhuc, _vous êtes encore
novice_. Rudis es ac hospes in ea re; novus, plane peregrinus in rebus
es; rerum insciens, ignarus es; in ea re adhuc tiro es; ab usu rerum
imparatus; usu parum doctus; in tractandis rebus minime versatus es. Usum
rerum nondum habes; ad hanc rem assuefactus, consuefactus non es. Nondum
exercitatus in re; usu non bene firmatus, confirmatus; inexercitatus
tantam rem aggrederis. Cf. Imperitus. USUS: Multitudo imperita et
rudis. Rudis in jure civili. Rudis et ingenii expers. Homo sine sensu,
sine sapore, elinguis, rudis, tardus. Rudem me et integrum discipulum
accipe et ea quæ requiro doce, _prenez-moi comme un disciple tout neuf,
qui n’est imbu de rien, et apprenez-moi ce que je vous demande_. Cf.
Stupidus, Discipulus.
2. RŬDIS, is, f. _Baguette_. SYN. Virga, qua donabantur emeriti
gladiatores, et qui vacationem a munere aliquo accipiebant. USUS: Tam
bonus gladiator, tam cito rudem accepisti? _Quoi, bon gladiateur comme tu
l’es, tu as reçu si tôt la baguette (ton congé)?_ Rude aliquem donare,
_donner à qqn son congé_. Gladiatores ad rudem compellere.
RŬDO, is, ere, n. _Braire_. SYN. Asinorum vocem mitto.
RŪGA, æ, i. _Ride_. SYN. Cutis a senectute contracta. USUS: Hic rugis nos
et supercilio decepit.
RŪGŌSUS, a, um, _Rugueux_, _ridé_. USUS: Rugosi senes.
RŬĪNA, æ, f. _Chute_, _écroulement_, _ruine_. SYN. Casus, pernicies,
pestis, exitium. EPITH. Magna, nimia, propria alterius legibus. PHRAS.
1. (Fortunarum omnium ruinam passus sum, VULG.), _j’ai perdu tous mes
biens_. Mearum omnium fortunarum jacturam feci; fortunarum omnium, rei
familiaris naufragium feci; perierunt omnes fortunæ meæ; afflictæ,
eversæ, exstinctæ, perditæ, profligatæ sunt res omnes meæ; et industriæ
et fortunæ fructus omnes perdidi; ex meis pristinis ornamentis ac
commodis nihil reliquum est; actum est de fortunis meis; nihil mihi
reliqui fortuna fecit; oppressæ jacent, eversæ fortunæ omnes. Res meæ
eo loco sunt, ut eas servare nec salus ipsa possit; evertit me omnibus
bonis meis fortuna. Eversus sum fortunis omnibus. Rerum mearum quid jam
superest? Quid mihi reliquum fortuna fecit? 2. (Respublica in ruina
est, VULG.), _la république ruinée_. Respublica periit, concidit, nulla
est; formam respublica amisit; actum est penitus de republica. Formam,
imaginem, simulacrum veteris reipublicæ nullum agnosces. Communis res
ita dilapsa est, ut ne spes quidem ulla ejus restituendæ relinquatur.
Rempublicam dudum jam habemus nullam. Deposita est reipublicæ salus.
Non adversa tantum, verum etiam penitus eversa reipublicæ fortuna.
Tractæ sunt opes, afflictæ vires, amissa dignitas, salus ipsa reipublicæ
exstincta. 3. Urbes etiam ruina involvet, _la ruine enveloppera aussi
les cités_. Vi fortunæ aliquando percussæ et prostratæ jacebunt urbes
præstantissimæ. Fortunæ viribus perculsæ concident; præclaras etiam urbes
florentesque vis fortunæ aliquando perdet, opprimet, affliget, tollet,
evertet, exstinguet, delebit. USUS: Ruina nobis impendet, inferetur.
Ruina oppressus interiit. Ingentes ruinas edet. Prætermitto ruinas
fortunarum mearum, _je ne parle pas du délabrement de ma fortune_. Non
fuit hoc judicium, sed vis, sed ruina ac tempestas, _chute_, _ruine_.
RŬĬNŌSUS, a, um, _Ruineux_, _qui menace ruine_. SYN. Quod ruinam minatur,
quod vitium facit, rimas agit, labem ducit; casui, ruinæ proximus,
caducus. USUS: Ædes male materiatæ et ruinosæ.
RŪMĬNĀTĬO, ōnis, f. _Action de ruminer_, _desseins_, _projets qu’on
médite_. SYN. Recordatio. EPITH. Quotidiana. USUS: Ruminatio quotidiana.
RŪMOR, ōris, m. _Bruit_, _rumeur publique_, _récit qui circule_. SYN.
Fama. EPITH. Bonus, falsus, firmus, inanis, jucundus, magnus, nuntius,
secundus, raucus, plenus timoris. PHRAS. 1. Rumor est quidem, sed is
incertus, _il y des bruits qui courent, mais ils sont incertains_.
Rumores sunt satis illi quidem constantes, sed sine auctore. Sermones
exaudiuntur, prorsus tamen incerti, inanes, orti ex voluntate. Sermones
dissipantur, sed quibus haberi certa fides non possit. Jactantur hæc
sermonibus incertis, et rumore ipso nuntio. Manat in vulgus rumor, sed
nullo satis firmo testimonio; sermones audiuntur, sed qui nihil certum
sequantur, qui neque nuntiis, neque litteris comprobentur; de quibus
incertum, an veritate nitantur; sed quibus dubia fere fides; qui fidem
tamen non faciunt. 2. Magnus ubique erat rumor ea de re, _on faisait
partout grand bruit de cette chose_. Res ea in ore erat omnium; in ore
omnium versabatur; serpebat hic rumor in dies latius; latius opinione
disseminatus erat; manavit ea fama non solum per Italiam, verum etiam
ascendit Alpes, et obscure primum serpens, multas provincias occupavit.
Sermo per totam civitatem datus erat; manavit ea fama longius, nec jam
obscure. Cf. Fama. 3. Sunt qui quemvis rumorem temere credant, _il y
a des gens qui ajoutent foi à n’importe quelle rumeur_. Qui rumoribus
incertis serviant; auditionem quamlibet pro re comperta habeant; rumores
omnes colligant, excipiant, et res incertissimas pro visis renuntient.
Sunt qui, quidquid rumoris afflavit, quidquid rumor incertus attulit,
pertulit, pro certo habeant. 4. Rumor nunc augetur, nunc minuitur,
_tantôt la rumeur augmente, tantôt elle diminue_. Rumor nunc calet, nunc
refrigescit; late manaverat nuper fama, nunc perobscura est. 5. Rumores
paulatim deficiunt, _les bruits s’apaisent peu à peu_. Refrigescit
paulatim rumor, raucus fit, sedatur, exstinguitur, moritur. Ejus famæ
vix tenues supersunt reliquiæ. USUS: Rumores aucupari; rumorum ventos
colligere, rumores excipere, _ramasser, recueillir les nouvelles_.
Rumores spargere, dissipare, _répandre des bruits_. Rumor ortus est, _le
bruit s’est répandu_. Rumor crescit, calet, _la nouvelle se confirme, se
répand_. Rumor refrigescit, _le bruit tombe, disparaît_. Cf. Fama.
RUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. _Rompre_, _briser_, _déchirer_. SYN.
Dissolvo, discindo. Fœdera rumpere. Testamentum rumpere, _annuler, casser
un testament_. Dolore rumpi, _mourir de douleur_.
RŪMUSCŬLUS, i, m. _Bruit_, _discours_, bavardage. SYN. Rumor levis. USUS:
Imperitorum hominum rumusculos aucupari.
RŬO, is, ŭi, ūtum, ere, n. et a. _Se précipiter_, _tomber_, _crouler_,
_se renverser_. SYN. Cado, præceps agor _vel_ feror, præcipito; ruinam
edo. USUS: Ruere illa non possunt, nisi hæc eadem labefacta motu
concidant. Ad interitum voluntarium ruunt, _ils se précipitent à une mort
volontaire_. In agendo ruere et sæpe peccare. Quæ cum accidunt, nemo est
quin intelligat ruere illam rempublicam, _quand cela arrive, il n’est
personne qui ne reconnaisse que c’est une cité perdue sans ressource_.
Cf. Cado, Præceps.
RŪPES, is, f. _Rocher_, _roche_. USUS: Cum ex omni parte altissimas rupes
haberet, una ea parte aditus patebat. Ex magnis rupibus nactus planitiem,
_après ces immenses rochers ayant rencontré une plaine_.
RUPTOR, ōris, m. _Celui qui rompt_. USUS: Ruptor fœderis, _celui qui
viole un traité_.
RURSUM _vel_ RURSUS, _De nouveau_, _derechef_. SYN. Iterum, denuo, de
integro. PHRAS. Rursus pugnare, _combattre de nouveau_. Redintegrare
prœlium, pugnam; retractare arma; instaurare certamen; prœlium
intermissum reparare; revocare ad signa, novo impetu signa inferre. Cf.
Iterum.
RUS, rūris, n. _Les champs_, _la campagne_. SYN. Locus extra urbem,
ubi agri sunt et villæ; villa. EPITH. Amœnum, suburbanum. PHRAS. Ruri
libenter habito, _j’habite volontiers la campagne_. Libenter ruri, et
procul a cœtu hominum ætatem ago; otium et quies rustica mirum in modum
delectat, oblectat, capit, afficit; ruri esse, habitare perjucundum est.
Otio illo, quod rustica præbet habitatio, libentissime fruor; voluptatem
ex rusticatione capio maximam. Si ulla re, otio capior et quiete rustica.
Rusticari summæ voluptatis est; rus colere, rusticam agere vitam in
deliciis habeo. Cf. Rusticor. USUS: Animi causa in sua rura venire. Ruri
esse, habitare. Rus amœnum et suburbanum.
RUSTĬCĀNUS, a, um, _Rustique_, _campagnard_, _grossier_. SYN. Rusticus.
USUS: Homines rusticani ex municipiis.
RUSTĬCĀTĬO, ōnis, f. _Séjour à la campagne_, _vie des champs_. EPITH.
Communis. USUS: Labores pacis et belli, id est, rusticationis et
militarium stipendiorum. Cf. Rus.
RUSTĬCĒ, _En paysan_, _d’une manière grossière_, _incivile_. SYN.
Inurbane, duriter, importune. )( Urbane. USUS: Rustice aliquid urgere.
RUSTĬCOR, aris, atus sum, ari, d. n. _Demeurer ou vivra à la campagne_.
SYN. Ruri habito; ruri ætatem ago; autumni otium ruri fallo, exigo,
rusticani recessus amœnitate fruor, utor. USUS: Litteræ rusticantur
nobiscum. Cf. Rus.
RUSTĬCUS, a, um, _Champêtre_, _rustique_; _simple_, _naïf_, _grossier_,
_impoli_. SYN. Agrestis, rusticanus; inurbanus, insuavium morum,
difficilis. )( Urbanus. EPITH. Mendiculus, non incautus. USUS: Vita
rustica honestissima et suavissima. Homo morum imperitus, voce rustica.
Rusticis vir moribus, vita inculta atque aspera. Homines urbis immemores,
procul a foro et ambitione inter pecudes habitantes, operi rustico
intenti. Vita agresti atque rustico cultu. Rustici Romani, _les Romains
campagnards_, opp. urbani.
1. RŪTA, æ, f. _Rue_, _plante amère_. Herbæ amaræ genus. Ad cujus rutam
puleio mihi tui sermonis utendum est, _il faut que je tempère l’amertume
de ses discours par la douceur des tiens_ (PROV.).
2. RŪTA, ōrum, n. pl. (_t. de droit_), _Tout ce qui, dans une propriété,
est ou extrait du sol_ (ruta) _ou coupé_ (cæsa) _sans être travaillé, et
que le propriétaire se réserve à la vente, substances brutes, matériaux,
mobiliers, meubles_. SYN. Omnis generis supellex mobilis, lapides etiam
et ligna. USUS: Ne in rutis quidem et cæsis.
RŬTĬLO, as, avi, atum, are, n. _Briller, être éclatant_. SYN. Splendeo.
USUS: Rutilantia arma.
RŬTĬLUS, a, um, _Rouge_. USUS: Fulgor rutilus horribilisque terris quem
Martium dicitis, _cette étoile de couleur rouge_.
S
SĂBURRA, æ, f. _Lest de gravier pour les navires_. SYN. Arena, qua naves
onerantur. USUS: Onerarias duxit multa saburra gravatas.
SACCUS, i, m. _Sac_. USUS: Coria, saccos, cilicia imperavit, _sacs à
filtrer_.
SĂCELLUM, i, n. _Petit sanctuaire_, _chapelle_. SYN. Ædicula, cella,
templum. EPITH. Maximum, sanctissimum. USUS: Sunt loca publica urbis,
sunt sacella.
SĂCER, cra, crum, _Consacré à une divinité_, _voué_, _sacré_. SYN.
Religiosus, consecratus, habens religionem. )( Profanus. USUS: 1. Sacra
et religiosa signa. Rem sacram facere. Sarta tecta ædium sacrarum tueri.
Infula Jovi sacra dicataque. 2. Exsecrandus, diris devotus, _maudit_,
_détestable_, _abominable_. Homo sacer et intestabilis. Ejus caput Jovi
sacrum est, _sa tête fut vouée à Jupiter_.
SĂCERDOS, ōtis, m. _Prêtre_. SYN. Minister publicus DEI, sanctissimo
sacerdotio præditus; antistes cerimoniarum et sacrorum; qui rebus
divinis, qui sacris præest; qui sacrificia publica et privata procurat;
sacerdotii religionibus venerandus. Flamen, fani antistes, sacrificulus,
_flamine_, _prêtre des faux dieux_. EPITH. Castissimus, expulsus et
exspoliatus sacerdotio, religiosus, sibyllinus. USUS: Præsto mihi fuere
sacerdotes cum infulis. In collegio sacerdotum est. In numerum sacerdotum
accipere.
SĂCERDŌTĀLIS, e, gen. com. _De prêtre_, _sacerdotal_. SYN. Quod ad
sacerdotem pertinet.
SĂCERDŌTĬUM, ĭi, n. _Sacerdoce_, _ministère sacerdotal_, _dignité
sacerdotale_. SYN. Sacerdotis munus. EPITH. Amplissimum, populare,
sanctissimum. USUS: Sacerdotium alicui mandare, dare, conferre, tribuere,
(VULG. Beneficium,) _conférer la prêtrise_. Sacerdotium amplissimum
consequi, inire, ad sacerdotium eligi, in sacerdotium venire, _être
ordonné prêtre_. Sacerdotium habere, sacerdotio præesse, sacerdotio
præditum esse, _être prêtre_. Sacerdotio inaugurari, _devenir prêtre_.
Expelli et exspoliari sacerdotio, _être dépouillé d’un bénéfice
ecclésiastique, être de sa charge et de sa dignité_, exaugurari.
SĂCRA, ōrum, n. pl. _Service divin_, _cérémonie religieuse_. SYN.
Religiones, sacrificia, res divina. PHRAS. Sacra peragere, _faire les
fonctions saintes_. Res divinas facere; DEUM anniversariis sacris
rite colere; sacra anniversaria facere, conficere; res divinas rite
perpetrare; sacra obire; solemnia et stata sacrificia facere; sacra rite
curare; perpetrare, quæ ad pacem DEUM pertinent; sacrificia publica et
privata procurare; sacrum suscipere; solemnia suscipere; sacris operari.
SĂCRĀMENTUM, i, n, _Serment militaire_; _(t. de droit) action
judiciaire_, _procès_. SYN. Solemne jusjurandum. EPITH. Justum, injustum.
USUS: Obligare, adstringere aliquem militiæ sacramento. Sacramento
teneri; solvere aliquem sacramento. Justo sacramento cum aliquo
contendere, _intenter à qqn un procès en forme_. Injustis sacramentis
fundos alienos petere, _par des procès injustes_.
Sacramenta, ōrum, n. pl. _Saints mystères_. SYN. Sacra mysteria. PHRAS.
Sacra mysteria obire, _s’acquitter des saints mystères_. Sacra mysteria
participare; divinorum mysteriorum usu animum procurare. Cf. Eucharistia.
SĂCRĀRĬUM, ĭi, n. _Lieu ou l’on serre les objets sacrés, sanctuaire,
sacristie_. SYN. Locus, ubi res sacræ reponuntur aut asservantur. EPITH.
Intimum, patrium, perantiquum. USUS: Sacrarium facere, constituere. Cf.
Templum.
SĂCRĀTUS, a, um, _Consacré_, _sanctifié_, _sacré_. SYN. Consecratus,
dedicatus, dicatus, sacer; inauguratus, cum religione tum lege
inviolatus. USUS: Sacratæ leges. Cf. Sacro.
SĂCRĬFĬCĀTĬO, ōnis, f. _Sacrifice_, _cérémonies religieuses_. SYN.
Sacrificium. EPITH. Extrema.
SĂCRĬFĬCĬUM, ĭi, n. _Sacrifice_. SYN. Sacrum, res divina, res sacra.
USUS: Sacrificia statuere, facere, factitare. Sacrificia violare,
polluere. Ad sacrificium hostias præbere. Cf. Missa, Sacra.
SĂCRĬFĬCO, as, avi, atum, are, n. et a. _Préparer ou offrir un
sacrifice_, _sacrifier_. SYN. Sacris operor; sacra facio, conficio; facio
absolute. USUS: Summo Jovi sacrificare. Cf. Sacra lito.
SĂCRĬFĬCŬLUS, i, m. _Sacrificateur_, _prêtre_. SYN. Qui sacra facit.
SĂCRĬLĔGĬUM, ĭi, n. _Pillage d’un temple_, _vol dans un temple_. SYN.
Furtum rei sacræ. USUS: Sacrilegio se obstringere. Cf. Sacrilegus.
SĂCRĬLĔGUS, a, um, _Qui dérobe des objets sacrés dans un temple_. SYN.
Impius, sacrorum omnium hostis ac prædo nefarius. PHRAS. Sacrilegus
erat, _c’était un voleur d’objets sacrés_. Fana expilavit; simulacra
sanctissima e delubris religiosissimis sustulit; per scelus et
latrocinium signa sanctissima nefario ausu sustulit; religiones maximas
violavit; templa depopulatus est; sacella suffodit, incendit, oppressit;
fana depeculatus est; templis antiquissimis impias et sacrilegas manus
afferre conatus est; templo sanctissimis religionibus consecrato manus
sacrilegas admovit, admolitus est. Templorum spoliator et expugnator;
sacrorum omnium hostis, religionumque prædo erat.
(Sacristia, æ, f. VULG.), _Sacristie, lieu où l’on serre les objets
sacrés et les ornements sacerdotaux_. Latine: Vestiarium templi;
sacrarium in quo reponitur sacer ornatus et instrumentum; locus
instrumenti sacri _vel_ supellectilis sacræ. (Sacrista _vel_ Sacristanus,
VULG.), _Sacristain_. Latine: Ædituus, custos ædis sacræ.
SĂCRO, as, avi, atum, are, a. _Consacrer_, _sanctifier par la
consécration_. SYN. Consecro, dedico, inauguro; religiosis cerimoniis
augustius aliquid facio.
SĂCRŌSANCTUS, a, um, _Déclaré inviolable, sacré_. SYN. Religione ac lege
inviolatus. USUS: Sacrosanctum in republica esse nihil potest, nisi quod
populus sanxisset, _il ne peut y avoir de consacrées (inviolables) dans
la république que les sanctions du peuple_. Ut sacrosancti viderentur.
Sacrosanctam vacationem habere.
SĂCRUM, i, n. _Sacrifice_. SYN. Sacrificium, res divina. USUS: Sacris
initiari. Sacra polluere. Sacrum facere. Cf. Missa, Sacra.
SÆPE, _Souvent_. SYN. Frequenter, crebro, identidem, sæpenumero,
frequens. PHRAS. Sæpe in foro est, _il est souvent au forum_. Multum in
foro est; sæpenumero, totos dies, frequentissime in foro versatur; raro a
foro abest; quam sæpissime in foro est; forum urget assiduus; frequens in
foro est; forum frequentat assidue, aut ut rectius dicam, illic habitat.
USUS: Sæpe et multum; semel et sæpius hoc mecum cogitavi. Semel atque
iterum ac sæpius. Nimium sæpe id mihi venit in mentem.
SÆPĔNŬMĔRO, _Souvent_, _plus d’une fois_. SYN. Sæpe.
SÆVĬO, is, ĭi, ītum, ire, n. _Sévir, exercer sa fureur contre qqn_. SYN.
Sævitiam in aliquem adhibeo, exerceo; crudelitatem in aliquem exerceo,
adhibeo; in humiliores libidinose crudeliterque consulo; fœde in captos
exerceo victoriam.
SÆVĬTĬA, æ, _vel_ sævĭtĭes, ĕi, f. _Fureur_, _cruauté_, _rigueur_,
_dureté_. SYN. Crudelitas. )( Clementia. USUS: Adhibere in famulos
sævitiam. Cf. Crudelitas.
SÆVUS, a, um, _Cruel_, _inhumain_. SYN. Crudelis, ferus. USUS: Sævi
turbines exstitere. Cf. Crudelis.
SĀGA, æ, f, _Prophétesse_, _magicienne_. USUS: Saga anus.
SĂGĀCĬTAS, ātis, f. _Finesse_, _pénétration d’esprit_, _sagacité_. SYN.
Calliditas, solertia. EPITH. Incredibilis, tanta. USUS: Incredibili ad
investigandum sagacitate præditus. Cf. Solertia.
SĂGĀCĬTER, _Avec finesse_, _pénétration_, _subtilement_. SYN. Callide.
USUS: Tu illud sagacissime præsensisti. Sagacius odorari.
SĂGĀTUS, a, um, _Vêtu d’un sayon._ USUS: Galli sagati et togati.
SAGAX, ācis, omn. gen. _Qui a l’esprit pénétrant_, _sagace_, _habile_.
SYN. Callidus, acutus, prudens. USUS: Sagax ad perspicienda pericula.
Sagaces canes quod acute sentiant, _chiens à l’odorat subtil_. Homo,
animal providum, sagax, multiplex. Mens acris et sagax. Cf. Ingeniosus,
Acies, Perspicax.
SĂGĪNA, æ, f. _Action d’engraisser_, _nourriture_, _aliments_. SYN.
Cibus, offa ad saginandum apta. USUS: Plebem non auctoritate, sed sagina
sibi conciliat, _il se concilie la multitude, non par l’autorité, mais
par l’attrait des bons morceaux (plutôt par de bons repas que par de
bonnes raisons)_.
SĂGĪNO, as, avi, atum, are, a. _Engraisser_. USUS: Sanguine saginatur.
SĂGITTA, æ, f. _Flèche_. SYN. Jaculum quod manu _aut_ balista jacitur.
USUS: Sagittas emittere. Ingentem vim sagittarum infundere ratibus. Ictus
sagitta.
SĂGITTĀRĬUS, ĭi, m. _Archer_. SYN. Barbari sagittarii.
SĂGŬLUM, i, n. _Petit manteau militaire_.
SĂGUM, i, n. _Manteau militaire_. SYN. Vestis militaris index belli, ut
toga pacis. USUS: Saga sumere; ad saga ire, quod fiebat tumultus causa,
_revêtir le manteau de guerre_, _c. à d._, _prendre les armes, s’armer
en guerre (c’est ce que faisaient, en signe de guerre, tous les Romains,
même ceux qui ne partaient pas, excepté les consulaires)_.
SAL, sălis, m. _Sel_. USUS: Multos modios salis simul edendos esse amicis
aiunt. Commercium salis. Urbanitatis lepos, quo tanquam sale perspergatur
oratio, _grâce, finesse dont on assaisonne le discours_.
SĂLĀRĬUS, a, um, _Relatif au sel_. USUS: Vectigal ex annona salaria
statuerunt, _du produit annuel de la vente du sel_.
SĂLĔBRA, æ, f. _Terrain raboteux_, _mauvais chemin_; _en parl. du style_,
_inégalité_, _rudesse_, _aspérité_. SYN. Locorum offensiones, loca aspera
et inæqualia. USUS: Ejus oratio sine salebra, ut sedatus amnis decurrit,
fluit. Hærere in salebra, _demeurer embourbé_. Incidere in salebram.
SĂLĔBRŌSUS, a, um, _Raboteux_, _rude_, _inégal_. SYN. Asper, multas
salebras habens.
SĂLES, ĭum, m. pl. _Finesse_, _bons mots_, _railleries mordantes_. SYN.
Joci, facetiæ, urbanitas. EPITH. Barbari, salsiores, veteres, urbani.
USUS: Specimen humanitatis, salis, leporis et suavitatis, _modèle de
politesse_, _d’esprit enjoué_, _etc._ Urbani sales in dicendo plurimum
valent. Cf Facetiæ, Jocus.
SĂLĬCĒTUM, i, n. _Saussaie_, _lieu planté de saules_. SYN. Locus salibus
consitus.
SĂLĪNÆ, ārum, f. pl. _Salines_, _mine de sel_. SYN. Loca ubi sal
conficitur.
SĂLĪNUM, i, n. _Salière_. SYN. Salillum, vas in quo sal reponitur.
SĂLĬO, is, ŭi, saltum, ire, n. _Sauter_, _bondir_. USUS: Salire de muro.
Cor mihi salit, _mon cœur palpite_.
SĂLĪVA, æ, f. _Salive_. SYN. Sputum.
SĂLIX, īcis, f. _Saule_. Genus arboris.
SALSĀMENTĀRĬUS, ĭi, n. _Marchand de salaison_. SYN. Qui salsamenta facit
_aut_ vendit.
SALSĀMENTUM, i, n. _Poisson salé_, _salaison_. SYN. Quod sale conditum
est in diuturnum usum et cibum.
SALSĒ, _Avec esprit_. SYN. Facete.
SALSUS, a, um, _Fin_, _spirituel_, _ingénieux_, _mordant_. SYN. Facetus.
ADV. Omnino. USUS: Accedunt salsiores joci quam veterum Atticorum,
_il faut ajouter ces saillies, ces traits d’esprit plus piquants que
l’atticisme même_. Homo salsus, facetus. Cf. Facetus.
SALTĀTĬO, ōnis, f. _Action de danser_, _danse_. USUS: Intempestivi
convivii, multarum deliciarum extrema comes est saltatio.
SALTĀTOR, ōris, m. _Danseur_, _mime_, _pantomime_. EPITH. Calamistratus.
USUS: Histrioni actio, saltatori motus est certus datus.
SALTĀTŌRĬUS, a, um, _De danse_. USUS: Cum saltatorium illum versaret
orbem, _ronde_, _danse en rond_.
SALTĀTŬS, ūs, m. _Danse religieuse_. SYN. Saltatio.
SALTEM, _Du moins_, _au moins_. SYN. At saltem, at certe, tamen, minimum.
USUS: Fratres saltem exhibe.
SALTO, as, avi, atum, are, n. _Danser_. SYN. Moveo me ad numerum; motus
do non indecoros; choros agito; tripudiis solemnique saltatu me exerceo;
choreas duco. ADV. Palam. USUS: Nemo fere saltat sobrius. Aiunt saltare
eam commode et elegantius quam probam deceret.
SALTŬŌSUS, a, um, _Riche en forêts_. SYN. Saltibus plenus. USUS: In loca
saltuosa recessit exercitus.
SALTŬS, ūs, m. _Endroit boisé servant de pâturage_, _bois_, _forêt_. SYN.
Silva. USUS: De saltu agroque communi vi detruditur.
SĂLŪBRIS, e, omn. gen. _Salutaire_, _salubre_, _sain_. SYN. Salutaris,
utilis, sanitatem afferens, incorruptus. )( Pestilens. USUS: Salubris
an pestilens annus futurus sit, _si l’année sera saine ou malsaine_.
Sententiam dixit saluberrimam et necessariam. Summa salubritate et
amœnitate locus, sed aquis saluberrimus.
SĂLŪBRĬTAS, ātis, f. _La qualité salubre_, _salubrité_. SYN. Affectio
sanitatem afferens. )( Pestilentia. USUS: Hostiarum exta, quorum ex
habitu et colore tum salubritatis, tum pestilentiæ signa percipiuntur,
_les entrailles des victimes, dont l’étât et la couleur annoncent la
nature salubre ou malsaine de l’air_.
SĂLŪBRĬTER, _D’une manière saine salutaire_. USUS: Ubi refrigeraberis
salubrius?
SĂLUM, i, n. _Mer_. USUS: Ærumnoso navigabam salo. In salum nave evectus,
_ayant cinglé en pleine mer_.
SĂLUS, ūtis, f. _Conservation de la vie_, _bien-être_, _santé_;
_prospérité_, _salut_. SYN. Incolumitas, sanitas, requies, bonum. )(
Exitium. EPITH. Afflicta, bona, cara, communis, desperata, dubia, dulcis,
prope fatalis, improvisa, infestior, integra, magna, multa, perpetua,
perspicua, plurima, posterior, precaria, publica, summa, universa,
utilis. PHRAS. Salutem tuam strenue defendi, _j’ai défendu votre vie
avec courage_. Ut caput tuum incolume esset; ut capiti tuo famæque
consuleretur; ut salvum te præstarem, quanta potui contentione, egi;
salutem tuam pro virili parte tueri allaboravi; salutis tuæ tuta atque
integra conservatio semper mihi cordi fuit; salutis tuæ semper primam
rationem duxi, habui; nunquam non tuæ saluti studiose consului, servivi;
saluti tuæ nusquam defui. USUS: 1. Agebatur ea in re salus reipublicæ.
Petebat a te salutem respubl. Per te ejus salus afflicta est. Saluti ejus
defuisti. Saluti consulere, servire, saluti esse, salutem dare, ferre,
afferre. Salutem alicui reddere, restituere; ad salutem vocare, reducere.
Salutem alicujus a principe deprecari. Salutem accipere, recuperare,
retinere. 2. Salutandi ratio, _salut_, _salutations_. Tulliolæ meæ
salutem dices, nuntiabis, mittes, imperties, adscribes. Salute accepta
redditaque, _après avoir échangé des compliments_, _après s’être
mutuellement salués_. 3. (Relinquo, valedico, VULG.), _abandonner_. Ego
vero multam salutem et foro dicam, et curiæ.
SĂLŪTĀRIS, e, gen. com. _Salutaire_, _utile_, _bon_, _efficace_. SYN.
Salubris. USUS: Consilium, remedium salutare. Civis beneficus et
salutaris. Salutaris severitas. Cf. Salubris.
SĂLŪTĀRĬTER, _Utilement_, _avantageusement_. SYN. Salubriter, utiliter.
SĂLŪTĀTĬO, ōnis, f. _Salutation_, _salut_. SYN. Consalutatio,
persalutatio. EPITH. Aptior, communis, grata, gratiosior. USUS:
Salutationibus multum temporis consumitur. Salutatio inter exercitus
facta. Ubi salutatio amicorum defluxit, litteris me involvo, _dès que mes
amis ont fini leurs salutations, je me plonge dans mes livres_.
SĂLŪTĀTOR, ōris, m. _Celui qui vient saluer_, _client_. SYN. Deductorum
magis officium est, quam salutatorum, _ceci est plutôt l’office de ceux
qui accompagnent le candidat, que de ses clients_.
SĂLŪTO, as, avi, atum, are, a. _Saluer_. SYN. Salutem dico, nuntio;
consaluto, persaluto, salutationem facio, salute aliquem impertio. ADV.
Benigne, liberius, maxime, negligenter, plane. PHRAS. (Saluta illum
meo nomine, VULG.), _saluez-le en mon nom_. Salutem illi meis verbis
annuntia, nuntia; salute illum verbis meis imperti; salutem ei a me
velim dicas; salvere illum verbis meis jube; amico a me multam salutem.
USUS: Domus te nostra tota salutat. Salutare benigne, comiter appellare
unumquemque.
SALVĔO, es, ere, n. (_Formule de salutation._) _Bonjour_, _saluer_. USUS:
Vale, salve. Dionysium velim salvere jubeas, _salue Denys pour moi_.
Salvebis a meo Cicerone, _salut de la part de mon cher Cicéron_.
SALVO, as, avi, atum, are, a. _Sauver (latin des bas temps)_. SYN. Cedo
in tutum, in tutum me demigro; salutem do, fero, affero; salutem reddo,
salvum præsto, saluti sum. PHRAS. 1. Salvavi patriam, _j’ai sauvé la
patrie_. Patriam servavi; ab exitio vindicavi; patriæ incendium exstinxi;
patriæ salutem attuli, peperi, dedi. Opera mea stat patria. Cadentem,
labentem patriam sustinui, confirmavi, excepi. Ego salus patriæ fui; a
me salutem accepit patria; patriam ab exitio, a pernicie, ab interitu, a
peste eripui, liberavi, tutatus sum. Sanavi patriæ mala; incolumitatem
patriæ attuli; pestem abstuli; graviter laboranti patriæ opem tuli; a
patria perniciem depuli. 2. Salvavit se tamen, _il se sauva enfin, il
échappa_. In tutum cessit; in tutum emigravit; discrimen effugit; e
periculo elapsus est; in tutum evasit; discrimen evasit; receptum tamen
in loca tutiora habuit; ex discrimine emersit; salutem expedivit; in
loca tutiora se recepit. 3. (Pauci salvantur, VULG.), _peu d’hommes se
sauvent, font leur salut_. Pauci salutem æternam consequuntur; cœlo
potiuntur; salute æterna donantur; beatæ immortalitatis compotes fiunt;
beatorum sedibus potiuntur. Cf. Cœlum, Beatus. USUS: Iterum salvabo
rempublicam, si cessero.
SALVUS, a, um, _Conservé_, _bien portant_, _sain et sauf_. SYN.
Incolumis, integer, conservatus. PHRAS. Salvo honore, salva venia, _sauf
votre respect_, _avec votre permission_. Honos sit auribus; quod pace
vestra dictum sit; verbo sit venia; si fas est ita loqui; præfandus mihi
ea in re honos est. USUS: Salvis legibus, vectigalibus, sociis. Cæsar
salvum te cupit. Status fortunarum salvus et incolumis mansit. Salva et
integerrima sunt omnia ad exercitum, _tout à l’armée est dans un état
excellent_.
SĀNĀBĬLIS, e, gen. com. _Guérissable_. SYN. Quod ad sanitatem reduci
potest. USUS: Animus, morbus, malum sanabile.
SĂNĂTĬO, ōnis, f. _Guérison_. SYN. Sanitas, salus. EPITH. Certa, propria.
USUS: Eorum malorum in una virtute posita est sanatio. Cf. Remedium.
SANCĬO, is, xi, nctum et sancitum, cire, a. _Rendre inviolable_,
_sanctionner_. SYN. Fero, decerno, constituo, scisco, confirmo. ADV.
Diligenter, in posterum, penitus. USUS: Solon capite sanxit, ne quis,
etc. De servis acerbum supplicium sanxit Cæsar. Ut vestram in posterum
auctoritatem sanciret. Edicto sanxit prætor. Id lege communi et jure
gentium sancitum est. Cf. Decerno.
SANCTĒ, _Religieusement_. SYN. Auguste. USUS: Pie sancteque DEUM colere.
SANCTĬMŌNĬA, æ, f. _Sainteté_, _honneur_, _probité_. SYN. Sanctitas.
EPITH. Summa. USUS: Quid mihi cum illa sanctimonia tua? Cf. Virtus.
SANCTĬO, ōnis, f. _Sanction d’une loi_. USUS: Sanctiones fœderum,
pactorum.
SANCTĬTAS, ātis, f. _Pureté de mœurs_, _piété_, _sainteté_. SYN.
Sanctimonia, sanctitudo. EPITH. Patria, vetus. USUS: Deos placatos
efficit sanctitas, pietas, religio. Sanctitas est scientia colendi
Numinis. Exemplum veteris sanctitatis Cato. Cf. Probitas, Virtus.
SANCTĬTŪDO, ĭnis, f. _Sainteté_. SYN. Sanctitas. USUS: Sanctitudo
sepulturæ.
SANCTUS, a, um, _Honorable_, _respectable_, _pur_, _saint_; _loyal_,
_vertueux_. SYN. Augustus, religiosus, castus, inviolatus; summa virtute,
pietate, religione. PHRAS. Vir erat plane sanctus, _cet homme était très
religieux_. Exemplum erat raræ innocentiæ, spectatæque virtutis; quo
nemo integrior sanctiorque in civitate; summa erat in DEUM pietate ac
sanctimonia; excellebat in eo rara morum sanctitas; vitæ sanctimonia in
paucis eminebat. Cf. Pius, Probus, Religio, Virtus. USUS: Qui sancti? qui
casti? nisi qui meritam diis immortalibus gratiam justis honoribus et
memori mente persolvunt, _quels sont les hommes pieux et religieux, sinon
ceux qui témoignent leur gratitude aux dieux immortels par de justes
hommages?_ Nullum est officium tam sanctum, tam religiosum, tam solemne,
quod non avaritia violet. Nulla sancta societas, nec fides regni est.
Sancti, ōrum, m. pl. _Les Saints du ciel_. PHRAS. 1. Cœlo jam recepti;
cœlestium agminibus inserti; quos in cœlum merita extulerunt; quibus
ruinæ cœlestes instauratæ, et viduata magnam partem civibus suis urbs
illa cœlestis ac beata, quasi deductis coloniis iterum completa est;
quibus præmia, quæ exprimi nullis verbis possunt, eaque sempiterna in
cœlo constituta sunt; quos ex infinita mortalium multitudine selegit
DEUS, quo vitam puram et castam agentes in terris, postea beati ævo
sempiterno fruerentur in cœlo; qui pro salute æterna decertantes,
cœlestibus et immortalibus coronis digni judicati sunt; virgines quæ
æstuantem in corporibus flammam restinguere, et pudicitiæ suæ florem
illibatum cœlo intulerunt; purpurati suo sanguine victores qui per
mortes et vulnera regi suo præclarum testimonium dederunt; innumerabiles
alii, qui e domandis cupiditatibus afflictandisque corporibus quotidie
desudarunt. Cf. Beatus, Anima. 2. Sanctos colere, _honorer les saints_.
Præcipuo quodam cultu ac honore venerari; eximio cultu ac præcipua
religione sanctis deservire; ad sanctorum opem, fidem, clientelam
confugere; in eorum fidem ac patrocinium se conferre; præcipua erga
sanctos religione ferri, teneri. Cf. Colo, Honos.
SĀNĒ, _Sans doute_, _en vérité_, _certainement_; _beaucoup_,
_extraordinairement_. SYN. Oppido, sane quam, licet. USUS: Acutus sane
homo et probatus. Sane quam illum puduit. Hæc sint falsa sane: invidiosa
tamen non sunt.
SANGUĬNĀRĬUS, a, um, _Sanguinaire_, _avide de sang_. SYN. Sitiens
sanguinem, crudelis.
SANGUĬNĔUS, a, um, _De sang_, _sanglant_, _ensanglanté_.
SANGUĬNŎLENTUS, enta, entum, (poet.) _Sanglant_, _ensanglanté_. SYN.
Sanguine atratus, respersus, fœdatus; sanguine lubricus; cruentus.
SANGUIS, ĭnis, m. _Sang_. SYN. Vitalis in animante succus; cruor. EPITH.
Ater, civilis, communis, decolor, domesticus, incorruptus, multus,
paternus, plurimus, pristinus, quotidianus, timidus, tribunitius, verus.
USUS: 1. Sanguinem incisa vena mittere, detrahere; venam ferire, solvere,
incidere et sanguinem e brachio mittere, _pratiquer une saignée_.
Sanguinis detractio, _saignée_. Cucurbitulis vitreis sanguinem extrahere,
_poser des ventouses_. Sanguinis ex naribus cursus, _saignement de
nez_. Sanguis emittitur, sequitur, manat, _le sang coule_. Sanguinis
multum exasperatis faucibus reddidit, rejecit, _il a vomi du sang_.
Sanguis suppressus est, stetit, constitit, _arrêter, étancher le sang_.
Hauriendus aut dandus est sanguis. Respersæ fando nefandoque sanguine
aræ. Plus in fuga sanguinis factum quam in dimicatione. 2. Cognatio,
_race_, _origine_, _descendance_, _liens de parenté_. Magnam vim habet
maternus paternusque sanguis. Transalpini sanguinis cognatio. 3. TRANSL.
Iniquo judicio sanguinem exsorbere, _enlever le sang, la fortune par un
jugement inique_.
SĂNĬES, ēi, f. _Sang corrompu_, _humeur_. SYN. Putridus corruptusque
sanguis aut humor. USUS: Saxa sanie taboque respergere.
SĀNĬTAS, ātis, f. _La santé (du corps comme de l’esprit)_. SYN. Salus,
valetudo bona, integra valetudo, integritas valetudinis, corporis bona
habitudo, firma corporis constitutio, firma corporis affectio. USUS: 1.
Corporis temperatio, cum ea congruunt inter se quibus constamus, sanitas
est. Homo integerrima et incorrupta sanitate. 2. Ratio, consilium rectum,
_raison_, _bon sens_. Suum quemque scelus de sanitate deturbat. Oratione
ad sanitatem aliquem revocare. Ad sanitatem redire. Sanitas animorum
posita est in tranquillitate quadam ac constantia. Cf. Sanus.
SANNĬO, ōnis, m. _Bouffon_, _plaisant_. USUS: Quid tam ridiculum quam
sannio? ore, vultu, imitandis moribus, voce, corpore denique ridetur
ipso, _quoi de plus risible que le bouffon? c’est sa bouche, son visage,
ce sont ses imitations grotesques, sa voix, toute sa personne enfin qui
provoquent le rire_.
SĀNO, as, avi, atum, are, a. _Guérir_, _rendre la santé_. SYN. Curo,
medeor, sanum facio, ad sanitatem reduco, revoco; salutem do, reddo,
restituo; morbum depello; morbo libero. ADV. Celeriter. PHRAS. 1. Ego te
sanavi, _je vous ai guéri_. Ego te ad pristinam valetudinem revocavi;
ego te jacentem, male affectum ad pristinam sanitatem perduxi; meo
beneficio ad sanitatem versus es; pristinas vires recepisti, recuperasti,
confirmasti; ego sanitatem attuli; mea opera in pristinum valetudinis
statum restitutus es. 2. Sanatus est tandem, _il est enfin guéri_.
Cessit tandem morbus remediis; vis morbi levata est; morbo levatus est;
concessit dolor medicamentis; recreatus a morbo est, convaluit; sanitatem
recepit, recuperavit; morbus depulsus est. Cf. Morbus, Convalesco,
Confirmo. Usus; Rempublicam ægram curare, confirmare, sanare. Horum
voluntates nefarias nullis remediis sanare potui.
SĀNUS, a, um, _Sain_, _en bon état_, _bien portant_. SYN. Firmus, valens,
integris viribus, qui firmo est corpore, qui incorrupta est sanitate;
salubris, salvus; sanæ mentis, sani consilii. )( Ægrotus, insanus,
furiosus. ADV. Bene, male, vix satis. PHRAS. 1. Sanum te ac integrum
quamprimum videre cupio, _je désire vous voir le plus tôt possible en
bonne santé_. Firmum te ac valentem; viribus integris sensibusque;
morbo defunctum videre quamprimum cupio; vires tibi et colorem redire
vehementer cupio; nihil laboro nisi ut salvus sis; belle habeas, corpus
tuum allevetur; ut morbo defunctis corpus habeas salubrius; tanta
prosperitate valetudinis utaris quæ medicamentis nullis indigeat; ne quæ
diuturni morbi reliquiæ redeant; confirmatum e morbo videre quamprimum
cupio. 2. Vide ut sanus permaneas, _prenez soin de vous conserver bien
portant_. Non solum salutis, sed virium etiam et coloris rationem habere
te volo. Valetudini tuæ diligenter consule; depone omnia, et corpori
servi; indulge valetudini tuæ; cura ut firma sis corporis affectione;
veterem imbecillitatem abjicias; ut quæ valetudini tuæ maxime conducunt,
diligenter adhibeas; ut sanum te præstes et sospitem; ut bonam corporis
habitudinem retineas; operam da ut etiam atque etiam valeas; valetudinem
tuam cura diligenter; tu, velim, ut valetudinem tuam confirmes. Cf.
Valetudo. USUS: Sanum aliquem facere. Sana ac salva respublica. Nihil in
ejus oratione, nisi sanum et sincerum, _il n’y avait rien dans sa diction
qui ne fut sobre et sain_. Homo sanæ mentis, sani consilii.