Juvat præteritorum meminisse, _on aime à se souvenir du passé_. Juvat
hic, quoad longissime mens potest respicere, spatium præteriti temporis
repetere; vetera illa et jam pene obliterata commeminisse placet;
juvat hic superioris ætatis memoriam; vetustatis imaginem et reliquias
repetere. USUS: Præterita mutare non possumus. Præteritorum memoria,
providentia futurorum.
PRÆTERFLŬO, is, ere, n. et a. _Couler au-delà_, _auprès_, _le long
de_. SYN. Præterlabor, elabor, prætergredior. USUS: Animus præsentem
voluptatem percipit, venientem prospicit, nec præteritam præterfluere
sinit, _et ne laisse pas se perdre toute trace du plaisir passé_.
PRÆTERGRĔDĬOR, ĕris, gressus sum, grĕdi, d. n. et a. _Porter ses pas
devant_, _passer devant_. SYN. Præterlabor.
PRÆTERLĀBOR, ĕris, lapsus sum, labi, d. n. et a. _Couler devant_, _le
long de_. SYN. Præterfluo, prætervolo.
PRÆTERMISSĬO, ōnis, f. _Omission_. USUS: Formæ, in quas genus dividitur
sine ullius prætermissione, _les espèces sont les parties dans lesquelles
le genre se divise, sans en omettre aucune_.
PRÆTERMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. _Laisser passer_, _négliger_. SYN.
Prætereo, relinquo, omitto, negligo. ADV. Necessario, omnino. PHRAS. Ut
ista prætermittam, _pour ne point parler de ces choses_. Ut silentio
id præteream; ut missum faciam; ut silentio involvam; ut silentio
premam illud; ut verbum de hoc non faciam; ut silentio partem hanc
totam prætervehar; ut silentio percurram cætera; ut de re tota taceam,
sileam; ut rem omnem tacitam relinquam; ut de hoc nihil. Cf. Prætereo.
USUS: Nihil prætermisi. Quantum eniti potui, nullum hominis amantissimi
officium prætermisi. Diem nullum, quin de te cogitarem, prætermisi. Cf.
Omitto.
PRÆTERQUAM, _Outre_, _excepté_, _si ce n’est_. SYN. Præter, extra, extra
quam. USUS: Hæc, præterquam tibi, omnibus fuere jucunda. Videris id mihi
facere, præterquam res tua postulat. Campanos omnes liberos esse jussit,
extra quam _seu_ præterquam, qui hostes essent. Extra unam mulierem
præterque ejus prolem, nulli præterquam tibi hostis pepercit. Præterquam,
quod fieri non potuit, ne fingi quidem valebat.
PRÆTERVECTĬO, ōnis, f. _Action de passer à cheval, en voiture ou sur un
bâtiment_. SYN. Vectio.
PRÆTERVĔHOR, ĕris, vectus sum, vĕhi, p. _Passer outre_. USUS: Sirenes
morabantur eos qui prætervehebantur, _les Sirènes arrêtaient ceux qui
passaient devant elles (sur un navire)_. Insulam totam est prætervectus.
Non est prætervecta aures vestras oratio, sed animis totis insedit,
_ce discours n’a pas seulement effleuré vos oreilles, mais s’est gravé
profondément dans vos âmes_.
PRÆTERVŎLO, as, are, n. et a. _Voler au-delà_, _passer outre_, _ne faire
qu’effleurer_. SYN. Prætereo, præterfluo. USUS: Prætervolat oratio. Id me
fugit et prætervolavit. Non prætervolabo ista, sed dilatabo.
PRÆTEXO, is, xŭi, xtum, ere, a. _Prétexter_, _alléguer_. SYN. Prætendo.
PHRAS. Valetudinis causam inertiæ prætexit, _pour excuser sa mollesse,
il prétexta des raisons de santé_. Per causam curandæ valetudinis
inertiæ suæ patrocinatur; valetudinem obtendit, prætendit, causatur, sed
inertiam esse, nemo non intelligit; per simulationem, speciem, causam
valetudinis curandæ, inertiæ se dat; causam interponit, interserit,
valetudinem tentari; obtentu, simulatione, specie, nomine valetudinis
inertiæ suæ servit. USUS: 1. Nemo exercitum petit, nisi triumphi
cupiditatem prætexat, _sans avoir le désir du triomphe_. 2. Omnia quæ
fiunt, natura lenioribus principiis prætexuit, _la nature a préparé par
des commencements presque insensibles tout ce qui se fait_. Cf. Causor,
Excuso.
PRÆTEXTA, æ, f. _Manteau bordé de pourpre que portaient les premiers
magistrats et les enfants de naissance libre jusqu’à 17 ans_. SYN. Toga
prætexta. USUS: Pueri togam sumentes prætextam abjiciunt.
PRÆTEXTĀTUS, a, um, _Revêtu de la prétexte_. SYN. Adolescens, qui nondum
virilem togam sumpsit. EPITH. Grandis, magnus. USUS: Scin, te prætextatum
decoxisse? _Sais-tu qu’avant d’avoir quitté la prétexte, tu avais
abandonné ton bien à tes créanciers?_ Prætextatus pupillus.
PRÆTOR, ōris, m. _Préteur_, _magistrat romain chargé de rendre la
justice et de commander les troupes étrangères_. SYN. Qui cum imperio
prætorio est. EPITH. Æquus et sapiens, cupidus bonæ existimationis,
gravissimus, improbus, infestus alicui, integerrimus, honestissimus,
fortissimus, laboriosus ac diligens, mediocris, mercenarius, nequissimus,
inertissimus, palæstricus, proximus, pulcher ac beatus, sapiens, severus,
turpissimus, improbissimus, urbanus. Prætores amicissimi, innocentes,
justissimi, jurati. USUS: Prætores jus dicunt, exercent judicia, causas
cognoscunt. Postulare aliquem apud Prætorem.
PRÆTŌRĬĀNUS, a, um, _Relatif au préteur_, _du préteur_. USUS: Comitia
prætoriana, _comices pour l’élection des préteurs_.
PRÆTŌRĬUM, ĭi, n. _Prétoire_, _tente du général_, _tribunal du gouverneur
de province_. SYN. Domus prætoria. EPITH. Certum.
PRÆTŌRĬUS, a, um, _Prétorien_, _relatif au préteur_. USUS: Cohors,
Provincia, classis prætoria.
PRÆTŪRA, æ, f. _Dignité et fonctions de préteur_, _préture_. SYN.
Prætoris munus, dignitas. EPITH. Acerba, multis indigna, misera,
innocentissima diligentissimaque.
PRÆŪRO, is, ustum, ere, a. * _Brûler qqche par le bout_. USUS: Hastæ,
sudes præustæ, _lances_, _pieux brûlés par le bout_.
PRÆVĀRĬCĀTĬO, ōnis, f. _Prévarication_. USUS: Prævaricatio et accusatoris
corruptela ab reo. Cf. Falsus.
PRÆVĀRĬCĀTOR, ōris, m. _Prévaricateur_; _avocat qui a de secrètes
intelligences avec la partie adverse_. SYN. Accusator pecunia corruptus,
_item_: Reus, corrumpens pecunia judicium. USUS: 1. Prævaricatoris nomen
significat eum, qui in contrariis causis quasi varie esse positus,
videatur, _on appelle prévaricateur un homme qui varie pour ainsi
dire entre les deux parties adverses_. Prævaricator causæ publicæ. 2.
Corruptor. Piso prævaricator Catilinæ, _faux accusateur de Catilina_.
PRÆVĀRĬCOR, aris, atus sum, ari, d. _Être de connivence avec_. SYN.
Colludo. ADV. Turpissime. USUS: Non defendere, sed prævaricari
accusatione videbatur, _il semblait qu’au lieu de défendre l’accusé, il
fut de connivence avec l’accusateur_.
PRÆVĔHOR, eris, ctus sum, hi, d. * _Passer_, _(voler, chevaucher)
devant_. USUS: Equites per obliqua campi prævecti fugientibus se
obtulere, _les cavaliers lancés obliquement à travers la plaine_.
PRÆVĔNĬO, īs, vēni, ventum, ire, n. et a. _Prévenir d’avance_,
_précéder_, _empêcher_. SYN. Præverto, anteverto; præripio. PHRAS. Malum
præveniri oportet, _il faut prévenir le mal_. Occurrendum malo est; malum
_vel_ malo prævertere convenit; præoccupanda est vis mali; occupanda
malorum remedia; præmoliendum est aliquid, quo malum avertatur; præcipere
consilio prudentiaque debemus, quæ arcendo malo opportuna erunt. USUS:
Fecisset, ni casus aliquis aut occupatio consilium prævenisset.
PRÆVERTO, is, ti, versum, ere, a. _Prévenir_; _préférer_. SYN. Anteverto,
prævenio. USUS: Fuga supplicium prævertere. Pietatem omnibus rebus
præverti decet. Cf. Prævenio.
PRÆVĬDĔO, es, vīdi, vīsum, ere, a. * _Voir à l’avance_, _prévoir_. SYN.
Prospicio; animo prospicio, cogitatione præcipio, præsentio, præcaveo.
ADV. Multo ante, maxime. PHRAS. 1. Dudum hoc prævideram, _depuis
longtemps je l’avais prévu_. Conjectura, mente, cogitatione prospexeram;
res tota mihi prævisa et præcauta fuerat; dudum ista præsenseram; dudum
cogitatione præceperam; animus mihi divinatione quadam ista suggesserat;
horum præmeditatione majorum dudum adversus dolorem me præmuniveram;
odorabar ego ista dudum et mente augurabar. Cf. Præsagio. USUS: Qui
semper animo excubat, multa prævideat necesse est.
PRÆVĬUS, a, um, _Qui précède_. USUS: Stella auroræ prævia, _astre
précurseur de l’aurore_.
PRÆVŎLO, as, avi, are, n. _Voler devant, en avant_. USUS: Grues in tergo
prævolantium colla reponunt, _les grues qui sont derrière appuient leur
cou sur celles qui précèdent_.
PRAGMĂTĬCUS, a, um, _Homme versé dans les questions de droit_,
_jurisconsulte_. SYN. Vir in agendis rebus versatus, expertus. USUS:
Pragmatici homines cavere jubent. Tu si quid pragmaticum habes, scribe.
Cf. Actuosus.
PRANDĔO, es, di, sum, ere, n. et a. _Déjeuner_. USUS: Caninio consule
neminem aiunt prandisse, _on dit que sous le consulat de Caninius,
personne ne déjeuna_. (_Nommé après midi, Caninius avait déposé, le matin
suivant, ses fonctions de consul._) Cf. Cœno.
PRANDĬUM, ĭi, n. _Déjeuner qu’on prenait ordinairement vers midi_. USUS:
Aliquem ad prandium vocare, invitare, _inviter_. Alicui ad prandium
condicere, _s’inviter à déjeuner chez qqn_. Prandium parare, præbere,
dare, apparare, anteponere, _préparer_. Prandio aliquem accipere lauto et
magnifico, _recevoir_.
PRANSOR, ōris, m. * _Convive_, _invité_. USUS: Prandium anteponere
pransoribus.
PRĀTUM, i, n. _Pré_, _prairie_. USUS: Pratorum viriditas. Prata herbis
convestita.
PRĀVĒ, _De travers_, _mal_, _défectueusement_. USUS: Ille vero prave,
male, nequiter.
PRĀVĬTAS, ātis, f. _Irrégularité_, _défaut_, _vice_, _méchanceté_,
_dépravation_. SYN. Vitium, deformitas, perversitas. EPITH. Tanta,
perinsignis. USUS: Ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem
pravitatemque veniamus. Alieni oris pravitatem et distortionem imitari,
_contorsion de la bouche_, _grimaces_. Quæ te tanta pravitas mentis
tenet? quo pravitatis errore imbutus es? quis hominem de hac pravitate
deducet? Malitia, Pravitas.
PRĀVUS, a, um, _Difforme_; _perverti_, _dépravé_. SYN. Perversus,
distortus. )( Rectus. USUS: Si quæ in membris prava, debilita a, imminuta
sunt. Recti pravique partes. Ut inter rectum ac pravum, sic inter verum
et falsum interest. Cf. Malus, Nequam.
PRĔCĀRĬO, _Par la prière_, _à titre de grâce_, _de faveur_. SYN. Prece
_vel_ precibus. USUS: Precario aliquid possidere.
PRĔCĀRĬUS, a, um, _Précaire_, _passager_. USUS: Petere salutem precariam
ab aliquo. Facere quæstum precarium.
PRĔCĀTĬO, ōnis, f. _Prière_. EPITH. Externa, similis, solemnis, summa.
USUS: Illa solemnis comitiorum precatio. Simili precatione Agamemnon usus
est. Precationem peragere. Cf. Preces, Precor.
PRĔCĀTOR, ōris, m. * _Celui qui prie_, _intercesseur_. USUS: Ne tibi
precatorem aut aram paraveris.
PRĔCES, cum, f. pl. _Prière_, _instances_, _supplication_. SYN. Precatio,
obsecratio, obtestatio, rogatus, rogatio. EPITH. Diuturnæ, faciles,
fraternæ, justæ, longæ, miseræ atque luctuosæ, quotidianæ, sceleratæ.
USUS: Nec prece, nec gratia, _ni par prière_, _ni par faveur_. Sceleratæ
preces et nefaria vota. Precibus agere cum populo. Precibus aliquid
petere. Preces audire; precibus cedere. Preces superbe repudiare.
PRĔCOR, aris, atus sum, ari, d. n. et a. _Prier_, _supplier_; _souhaiter
à qqn qqche_. SYN. Precibus peto, preces adhibeo, peto, imploro,
deprecor, supplico, quæso; precibus veneror, imploro. ADV. Male
alicui. PHRAS. 1. DEUM precemur, ut reipublicæ in hac perturbatione
temporum sit propitius, _prions le Seigneur, pour que, au milieu de
tant de révolutions, il ait pitié de l’État_. Vota pro communi salute
nuncupemus; vota faciamus ad DEUM; ad vota nos vertamus, supplicatum
eamus pacemque Superum exposcamus; precibus a DEO petamus; obsecrationes
in templis faciamus, manus ad cœlum tollentes precemur; strati ante
aras veniam irarum cœlestium finemque malorum exposcamus; ad preces
obtestationesque convertamur, supplicationibus votisque DEUM fatigemus,
ut exitium ab urbis tectis ac mœnibus avertat. Cf. Oro. 2. Non frustra
DEUM precatus est, _il n’a pas prié DIEU en vain_. Non incassum missæ
ad DEUM preces; non frustra vota pro salute suscepta sunt; non frustra
ad DEUM vota vertit; non frustra rem tantam DEO precibus commendavit;
annuit precationi DEUS votaque rata habuit. 3. Iter tibi bene vertat,
precor, _puisse votre voyage être heureux!_ Istud tibi iter feliciter
evenire volo; iter tibi DEUM fortunare volo; proficiscere optimis
ominibus; quod tibi bene vertat; quod bonum, felix faustumque sit,
iter ingredere! Superi approbent, quod agis quodque acturus es; bene
ac feliciter eveniat, quod nunc ingrederis iter! proficiscere bonis
auspiciis; Superique omnes omnia tibi optata afferant. 4. DEUS te diu
incolumem conservet, precor, _je prie DIEU qu’il vous conserve longtemps
en bonne santé_. DEUS te longissimo tempore salvum ac sospitem præstet;
precor cœleste Numen, ut te quam diutissime superstitem ac sospitem
esse jubeat; ut ætatem quam longissime extendat; DEUM ego vehementer
oro, ut incolumem te clementissime conservet; DEUM quæso, ut vitæ meæ
superstes sis; ut te sospitet ad ultimam usque senectutem; servet te
DEUS; DEUM oro, ut incolumem te superstitemque diu habeamus. 5. Male
precandi formulæ, _formules d’imprécations_: Quod tuo capiti male sit!
Dii te perdant! Dii tibi male faciant; Dii tibi irati sint! Jupiter te
tuosque pessimo leto afficiat, pessimis exemplis interficiat! Abi in
malam rem! Quin abis in malam crucem, pestem, cruciatum? Iratis diis
omnibus abito! Abi malis omnibus et exsecrationibus omnium! 6. Omnes tibi
male precantur, _tout le monde vous souhaite du mal_. Tibi pestem omnes
exoptant et exsecrantur; perire te malis modis omnes volunt; caput tuum
diris devovent. USUS: Quid precamur deos? Utinam eveniant quæ precaris.
Omnes tibi cives salutem atque incolumitatem precantur. A DEO bona
precari. Si unquam vobis mala precarer, etc. Cf. Rogo.
PRĔHENDO, is, di, sum, ere, _vel_ per Sync. PRENDO, is, di, sum, ere, a.
_Saisir_, _prendre_, _surprendre_. SYN. Capio, prenso. USUS: Crassum manu
prehendit.
PRĔMO, is, pressi, pressum, ere, a. _Presser_, _serrer de près_. SYN.
Urgeo. ADV. Mordicus caput, valde causam, vehementius, probe aliquem,
leniter. USUS: 1. Quæ necessitas te premebat? Bello, inopia, ære alieno
premi. Odio communi et invidia premi. 2. Occulto, _couvrir_, _cacher_.
Odium, dolorem, iram premere.
PRENSĀTĬO, ōnis, f. _Brigue_. SYN. Ambitio. EPITH. Aliena, præpropera.
PRENSO _vel_ PRĔHENSO, as, avi, atum, are, a. _Saisir fortement_;
_solliciter_, _briguer_. SYN. Ambio. PHRAS. Nullum in prensando studium
prætermittit _il brigue les emplois avec un soin remarquable_. Tam
prehensat diligenter, quam qui maxime; diligentissima ejus est prensatio;
in prensandis hominibus nemo est te diligentior; imminet tantæ spei adeo
ut nullum in prensando officium intermittat; in prensandis, rogandis,
appellandis civibus studium ac diligentiam adhibet, quam licet, maximam;
agit de ea re cum civibus diligenter et assidue. Cf. Ambio. USUS: Prensat
sine fallaciis, sine fuco, more majorum.
PRESSĒ, _Brièvement_, _en peu de mots_. USUS: Presse, anguste, breviter
dicere, definire. Cf. Breviter.
PRESSŬS, ūs, m. _Pression_. SYN. Compressio. USUS: Ipso pressu oris et
sono.
PRĔTĬŌSĒ, _Richement_, _magnifiquement_. SYN. Magno pretio, eleganter,
artificiose, operose. USUS: Vasa magnifica, pretiose cælata.
PRĔTĬŎSUS, a, um, _Précieux_, _d’un grand prix_, _d’une grande valeur_.
SYN. Magni pretii, multorum sumptuum. PHRAS. 1. Pretiosam bibliothecam
habeo, _j’ai une bibliothèque précieuse_. Magni pretii libris refertam
bibliothecam habeo; caro constant, qui bibliothecam meam efficiunt libri;
bibliotheca mihi est a rari operis libris et multo pretio commendata;
caro emi, qui bibliothecam meam ornant libros. 2. Pretioso ornatu induta
erat, _elle était parée de vêtements de grand prix_. Auro et purpura
insignis, gemmis adornata incedebat; vestis illi erat auro gemmisque
distincta; aureas armillas magni ponderis gemmatosque magna specie
annulos habuit; nihil ei deerat eorum, quæ hominibus sancta caraque ac
magni pretii esse solent, et prima ducuntur. USUS: Pretiosa vestis,
horti, vasa.
PRĔTĬUM, ĭi, n. _Prix_, _valeur_. SYN. Merces, præmium. EPITH. Certum,
incertum, magnum, pactum, parvum, summum, tantum. USUS: Certum rei _seu_
merci pretium statuere, constituere. Certum pretium pacisci. Habet ea res
maximum pretium. Maximi est pretii. Mercari aliquid magno pretio. Pretio
et mercede duci ad faciendum aliquid. Constitutum pretium solvere, dare,
persolvere, enumerare, pendere. Jacent agrorum pretia, tanta est annonæ
vilitas, _les terres se donnent pour rien_. Nullo pretio me induci sinam,
_je ne me laisserai entraîner par aucun salaire_. Operæ pretium facere,
_faire qqche qui en vaille la peine_. Cf. Æstimo.
PRĪDEM, _Il y a déjà longtemps_. SYN. Dudum.
PRĬDĬE, _Le jour d’avant_, _la veille_. SYN. Ante eum diem. )( Postridie.
USUS: Pridie quam has litteras dedi, usque ad pridie calendas Septembres.
Ad pridie idus Maii. Pridie ejus diei venit.
PRĪMĀRĬUS, a, um, _Qui est un des premiers, des plus considérables_.
SYN. Principum aliquis. )( Posterior. PHRAS. Primarius civis Romanus,
_un des premiers citoyens de Rome_. Romani nominis longe princeps; inter
primores, optimates et capita civium, auctoritate atque opibus longe
primus; lumen et ornamentum suæ civitatis; princeps senatus Romani; qui
excellentem apud suos dignitatis gradum tenet; qui inter capita rerum
erat Romæ. Cf. Princeps, Primus. USUS: Vir, senator, locus primarius.
PRĪMĬGĔNĬUS, a, um, _Primitif_, _primordial_.
PRĪMĬPĪLUS, i, m. _Centurion de la première compagnie des triaires_. SYN.
Primæ cohortis Centurio.
PRĪMO, _D’abord_, _au commencement_. SYN. Primum, initio, principio. )(
Post. USUS: A primo visum est.
PRĪMORDĬUM, ĭi, n. _sæpius_: PRĪMORDĬA, ōrum, n. pl. _Commencement_,
_origine_. SYN. Principium, causa præcurrens. EPITH. Majus, princeps.
USUS: A diis capienda sunt agendi primordia.
PRĪMŌRES, um, omn. gen. _Qui est en avant_, _au bout_. SYN. Summæ _vel_
extremæ quæque res. USUS: Primoribus labris aliquid degustare, _effleurer
qqche du bout des lèvres_. Cf. Optimates.
PRĪMUM, _D’abord_, _premièrement_. SYN. Primo, a primo. USUS: Ut primum
attigit forum. Cum primum veni. Ut modo primumque nascentia.
PRĪMUS, a, um, _Premier_. SYN. Primarius, princeps. )( Postremus. ADV.
Facile municipii, longe civitatis. PHRAS. 1. Primus filiorum (VULG.
Primogenitus), _le premier né_, _l’aîné_. Maximus stirpis; maximo natu
filius; liberorum natu maximus. 2. Primus ille sit qui reliquis senior
est, _que le plus âgé soit le premier_. Priores partes, primas partes,
primum locum habeat, teneat, obtineat; primas partes agat; agmen ducat,
qui ætate potior; princeps ac signifer ille sit, qui natu major inter
cæteros. USUS: Genere, nobilitate, opibus sui municipii facile primus.
Primus in suam familiam consulatum intulit. Vir magnus in primis, cum
primis locuples. Primas tibi sapientiæ defero. Primo quoque tempore te
exspecto.
PRINCEPS, cĭpis, m. _Le premier_, _le plus considérable_; _chef_,
_auteur_; _prince_, _souverain_. SYN. Primus, primarius, dux, caput,
auctor, inventor, qui principatum tenet, obtinet; qui primos ordines
ducit, qui honestissimum dignitatis locum tenet. PHRAS. 1. Est Princeps
hereditarius, _il est le prince héritier_. In spem imperii genitus; Regni
heres; regiæ juventutis princeps. 2. Creatus est S. R. Imperii Princeps,
_il a été élu empereur du Saint-Empire Romain_. In Principum dignationem
pervenit; in amplissimum S. R. Imperii Principum Ordinem cooptatus,
adscriptus, relatus est; ad amplissimum Imperii Principum Ordinem
aggregatus est; Principatus titulos in familiam suam intulit; auctus
est honore S. R. I. Principum. USUS: 1. Rerum caput et orbis princeps
Roma. Princeps philosophiæ. Cicero in eloquentia princeps. Principem
locum tenere. Profiteri se principem et auctorem senatui. 2. Primus
ordine temporeque, _le premier, par rapport au rang et au temps_. Sicilia
princeps se ad Romanos applicuit. Qualitatum aliæ sunt principes, aliæ ex
iis ortæ. Herodotus princeps hoc genus ornavit.
PRINCĬPĀLIS, e, gen. com. _Premier_, _principal_. SYN. Princeps. USUS:
Causæ principales aliæ, aliæ adjuvantes, _parmi les causes, les unes sont
principales, les autres secondaires_.
PRINCĬPĀTŬS, ūs, m. _Premier rang_, _primauté_; _domination_, _pouvoir_.
SYN. Dominatus, primæ. EPITH. Divinus, præstans, regius. USUS:
Principatum petere, concupiscere, appetere. Principatum eloquentiæ alicui
deferre, dare, tribuere. Delere principatum et auferre. Cf. Potestas,
Guberno, Ditio.
PRINCĬPĬO, _Au commencement_, _dans le principe_; _primitivement_,
_d’abord_. SYN. Primo, initio, primum omnium. USUS: Principio omnibus
animantibus est insitum, ut, etc.
PRINCĬPĬUM, ĭi, n. _Commencement_, _origine_, _principe_. SYN. Initium,
primordium, origo. )( Exitus, Finis. EPITH. Accuratum, immortale,
naturale, ultimum, acutum, breve et longum, optimum, parvum, non bene
provisum et diligenter exploratum, solidum et expressum, suspiciosum,
tardum, verecundum; non elatis intensum verbis, sed acutum sententiis.
USUS: 1. Omnium rerum magnarum principia a diis sunt petenda, ducenda.
Hujus rei ego nec principium invenire, nec evolvere exitum possum.
Omnium rerum principia parva suis progressionibus augentur. A principio
instituere aliquid idque perficere. Principium natum est a me. 2.
Causa efficiens, auctor, _source_, _principe_. Principii nulla est
origo, _un principe n’a pas de commencement_. Omnium causarum unum est
naturale principium. 3. Rudimentum, elementum, seminarium, _éléments_,
_principes_. Nunc juris principia videamus. Naturæ principia quibus
parendum. Fuit hoc principium et velut seminarium urbis. Cf. Initium,
Inchoo, Incipio, Origo.
PRĬOR, ōris, gen. com. _Qui est le premier_, _précédent_, _antérieur_.
)( Posterior. SYN. Primus. USUS: 1. Ita priori posterius, posteriori
superius non jungitur, _si vous acceptez le premier de ces principes, il
faut abandonner le second_; _si vous posez le second, le premier tombe_.
Priori loco causam dicere. 2. Superior, transactus, _dernier_, _passé_.
Priori æstate, anno.
PRISCĒ, _A la manière antique_, _sévèrement_, _durement_. SYN. Antique,
horride, aspere, prisco more. USUS: Severe, graviter, prisce agere cum
aliquo.
PRISCUS, a, um, _Ancien_, _vieux_, _antique_. SYN. Antiquus. USUS: Verba
prisca et obsoleta. Veteres et prisci viri. Cf. Antiquus.
PRISTĬNUS, a, um, _Précédent_, _premier_, _ancien_. SYN. Vetus, antiquus,
prior. USUS: Ut pristinam tuam gloriam consequare.
PRĬUS, _Avant_. SYN. Ante. USUS: Nihil prius mihi faciendum putavi.
PRĬUSQUAM, _Avant que_. SYN. Antequam. USUS: Priusquam illa attingam. Id
ego sensi, priusquam loqui cœpisti.
PRĪVĀTIM, _En particulier_. SYN. Proprie, clam; seorsim a reliquis. )(
Publice. PHRAS. Privatim de re agemus, _nous causerons de cette affaire
en particulier_. Inter parietes domesticos disceptator adero; privato
consilio de re statuemus; privata seductaque a conscientia plurimum
consilia miscebimus; in secreto, inter parietes nos continebimus, nihil
ut in publicum effluat. Cf. Clam. USUS: Beneficia singulis privatim dare.
Privatim se tenuit. Cf. Privatus.
PRĪVĀTĬO, ōnis, f. _Privation_, _absence_. USUS: Dolori non voluptas
contraria est, sed doloris privatio, _ce qui est contraire à la douleur
est non pas le plaisir, mais l’absence de douleur_.
PRĪVĀTUS, a, um, _Qui concerne un particulier_, _privé_. SYN. Domesticus,
suus, proprius. )( Publicus _seu_ qui cum potestate et imperio est.
EPITH. Furiosus, opulentus, potens, plurimus. PHRAS. Est privatus civis,
_c’est un homme privé_. Æquo cum cæteris jure in civitate vivit; suarum
rerum est; est unus multorum _vel_ de multis; in magistratu non est; omni
curatione publicæ rei vacat. USUS: Res privata et publica. Bellum in
privatam curam, privata arma versum est.
PRĪVIGNA, æ, f. _Belle-fille_.
PRĪVIGNUS, i, m. _Beau-fils_. USUS: Mulier in privignorum funus nupsit.
PRĬVĬLĒGĬUM, ĭi, n. _Loi exceptionnelle_, _qui concerne un particulier_,
_décret_; _ordonnance en faveur d’un particulier_. EPITH. Tyrannicum,
injustum, nefarium. PHRAS. (Privilegium habet ab oneribus publicis,
VULG.), _un privilège le dispense de participer aux charges publiques_.
Omnium rerum onerumque publicorum immunitatem habet; immunis est a
publicis vectigalibus; immunitate nominatim affectus, donatus est;
exsolutus legum earum vinculis, quæ vectigalia imperant; data est illi
immunitas a publicis vectigalibus; legum earum omnium facta est illi
venia, quæ de vectigalibus latæ sunt. Cf. Eximo, Dispenso. USUS: Leges
privatas hominibus irrogare; in privatos leges ferre; id est enim
privilegium. Privilegia irrogare. Privilegium tulit, ut si sacra Bonæ Deæ
accessisses, exulares. Tyrannica privilegia. (Unde Privilegium _pro_:
gratia legis facta, _privilége_, _vulg. est_.) _Pro_: Privilegiatus,
VULG., _privilégié_, latine dices: Exsolutus legum vinculis; solutus
legum verecundia.
PRĪVO, as, avi, atum, are, a. _Priver_, _dépouiller de qqche_. SYN. Orbo,
spolio, exuo, excludo, exspolio expertem facio. )( Augeo, orno. ADV.
Indignissime, in perpetuum, crudelissime, paulo amplius. PHRAS. 1. Bonis
omnibus privatus est, _il a été dépouillé de tous ses biens_. Ornamentis
omnibus nudatus; præsidiis omnibus exutus; bonis funditus eversis, e
patrimonio tanquam e naufragio nudus expulsus est; inanis, egens patriis
bonis deturbatus, ejectus, abire, cedere coactus est. 2. Tot amicis me
privari vehementer doleo, _je regrette beaucoup d’être privé de tant
d’amis_. Tot amicorum jacturam graviter molesteque fero; tot amicis
orbatum, spoliatum, destitutum me sine gravissimo dolore intueri non
possum; fieri non potest, quin sim miserrimus, talibus amicis orbatus,
quales nulli unquam erunt, et ut arbitror et confirmare possum, nulli
certe fuerunt. Quis me tot ab amicis orbum, non miserrimum esse fateatur?
Quæ mihi reliqua esse potest vitæ cupiditas, cum tot amicis caream; cum
eos amicos, quos fidelissimos expertus sum, desiderem; cum tot amicos
uno tempore mihi ereptos esse videam. Cf. Eripio, Adimo. USUS: Aliquem
civitate, suo jure privare.
PRO, _Pour_. SYN. Loco. USUS: 1. Hæc pro certis ad te scribo. Jam
pro herede se gerit. Jam pro damnato habebatur. Unus mihi Cato pro
millibus, _Caton à mes yeux en vaut mille_. 2. Propter, _pour_, _à
cause de_. Pœnam pro peccato metuit. Pro jure amicitiæ id a te peto.
Pro consulari auctoritate te moneo. Is a me pro summis suis virtutibus
valde observatur. 3. Secundum, pro ratione, _suivant_, _eu égard à_, _en
comparaison de_. Hunc pro dignitate satis laudare non possum. Reliqua pro
tua prudentia, pro tempore, pro re nata curabis, _selon tes lumières_,
_dans ta sagesse_. Pro opibus, pro virili parte juvabo, _selon mes
forces_. Id pro mea consuetudine, breviter. 4. Alicujus gratia, causa,
_pour_, _en faveur de_. Hoc non pro me sed contra me est. Venditare
aliquid pro suo. Pro aliquo decernere. Pro se quisque certabat, _chacun
selon ses moyens, dans la mesure de ses forces_; _chacun pour soi_. 5.
Ante, _devant_. Pro tribunali; pro æde Castoris sedens. Pro templis
omnibus, _devant tous les temples_. 6. Cum comparativis, _en comparaison
de_, _en proportion de_. Turba majorem, quam pro numero, speciem gerens.
Sella, quam pro habitu corporis, excelsior.
PRŎĂVUS, i, m. _Père du grand-père ou de la grand’mère, bisaïeul_. SYN.
Avi paterni _vel_ materni. EPITH. Privatus.
PRŎBĀBĬLĬS, e, gen. com. _Croyable_, _admissible_, _probable_. SYN.
Verisimilis, credibilis. )( Incredibilis. ADV. Leviter, maxime, sane,
omnino. USUS: 1. Probabile est, quod fere fieri solet aut in opinione
positum est. Probabilem facti rationem reddere, _motif plausible_. Causam
alicujus reddere probabilem. 2. Laudandus, tolerabilis, _louable_, _bon_.
Probabilis orator, _orateur estimable_. Probabile ingenium, discipulus
probabilis, _excellent disciple_.
PRŎBĀBĬLĬTAS, ātis, f. _Probabilité_, _vraisemblance_. SYN.
Verisimilitudo. EPITH. Captiosa, magna. USUS: Multa sunt, quæ nos aliqua
probabilitate fallunt.
PRŎBĀBĬLĬTER, _Probablement_. SYN. Credibiliter. USUS: Ex quo potest
probabiliter confici.
PRŎBĀTĬO, ōnis, f. _Approbation_, _assentiment_. SYN. Approbatio. )(
Improbatio. EPITH. Gratuita, locuples, grata. Non ob probationem datum
est pretium, cum multa sint improbata.
PRŎBĀTOR, ōris, m. _Approbateur_. SYN. Approbator. USUS: Nihil interest
inter suasorem facti et probatorem.
PRŎBĀTUS, a, um, _Éprouvé_, _bon_, _excellent_. SYN. Spectatus. USUS:
Vita spectata et probata. Cf. Probus.
PRŎBĒ, _Bien_, _comme il faut_. SYN. Recte, præclare. USUS: Quod cum
probe scirem, tenerem. De ea re probe curasti.
PRŎBĬTAS, ātis, f. _Bonté_, _honnêteté_, _probité_, _droiture_. SYN.
Bonitas, integritas, virtus. PHRAS. Probitatem qui habet, nihil præterea
ad felicitatem requirit, _l’homme vertueux n’a rien qui manque à son
bonheur_. Unam qui colit virtutem, ei deesse ad felicitatem nihil potest.
Bene sentire recteque facere satis est ad bene beateque vivendum.
Quicumque rationem ducem in vita sequitur, ei ad felicitatem ampla
maximeque certa patet via. Boni mores et honestæ rationes felicitatem
pariunt. Felicitas integritate comparatur; si quis in colenda probitate
totus est, feliciter admodum ac beatissime cum illo agitur. USUS: Tanta
vis est probitatis, ut eam vel in hoste diligamus.
PRŎBO, as, avi, atum, are, a. _Applaudir à_, _être satisfait de_;
_approuver_, _accepter_; _prouver_, _démontrer_. SYN. Approbo, assentior;
confirmo, fidem facio, argumentis tueor. ADV. Admodum, brevi, fastidiose,
lente, maxime, mirifice; nimium, non perfacile, plane, plane non,
prorsus, recte, vehementer, valde, vulgo, magis magisque, non sane,
imprimis, multum. PHRAS. Probare crimen non potuit, _il ne put prouver
le crime_. Convincere illum criminis, crimen planum facere, certis
argumentis firmare non potuit; non satis docuit hæc ab eo commissa; id
quidem efficere, cum multa argueret, non potuit, ut de crimine constaret;
ex ejus tot criminationibus liquere non potuit criminisne reus esset;
fidem facere ejus criminis suis argumentis non potuit. USUS: 1. Libros
meos, ut spero, tibi valde probabo, _mes livres, je l’espère, seront
de votre goût_. Quis est, qui non probet, non laudet, non in eadem
voluntate ac opinione sit? _Qui n’approuve, qui ne loue?_ 2. Satisfacio,
_obtenir du succès_. Qua in legatione ita se omnibus probavit. 3.
Argumentis tueor, stabilio; confirmo, fidem facio, _prouver_, _démontrer
la vérité de_. Quod tibi probare non poteris, alteri ne persuaseris.
Id vel severissimis disceptatoribus probabo. Nullam rem defendit, quam
non probaret nullam oppugnat, quam non everteret. Cf. Approbo, Laudo,
Assentior.
PRŎBRŌSUS, a, um, _Ignominieux_, _infâme_, _honteux_. SYN. Ignominiosus.
USUS: Probrosum crimen, factum. Cf. Probrum.
PRŎBRUM, i, n. _Action honteuse_, _infamie_. SYN. Dedecus, convitium,
maledictum. EPITH. Paternum, magnum, privatum. PHRAS. 1. Probrum alicui
objicere, _accuser qqn d’infamie_. Objectare probrum; probri insimulare
aliquem; probra inferre, ingerere; probra in aliquem jacere, maledictis
probrisque vexare. Cf. Convitium, Calumnia. 2. Probro alicui vertere,
_reprocher à qqn une action honteuse_. Probro aliquid dare alteri; in
probri loco ponere; crimini dare. Cf. Dedecus. 3. Probro sibi aliquid
ducere, _regarder qqche comme honteux_, _déshonorant_. Ignominiæ loco
aliquid ferre; in contumeliam accipere; in contumeliam vertere. USUS:
Id tibi probro futurum est. E paternis probris emergere. Cf. Ignominia,
Dedecus.
PRŎBUS, a, um, _Bon_, _vertueux_, _honorable_, _honnête_. SYN. Bonus,
moratus, bene institutus, spectatus, probatus, integer, frugi,
religiosus, castus, antiquus, purus, sanctus, modestus. )( Improbus.
PHRAS. Pauci sunt probi, _peu d’hommes sont honnêtes_. Pauci sunt, qui
probitatem colant, ament, sequantur; qui suum studium in probitate
ponant, paucos invenies. Probati mores a paucis hodie coluntur; virorum
recti exempli, et quibus vita cum virtute traducatur, quibus in pretio et
amore sit morum integritas, quam exiguus est numerus? Abest a plerisque
mortalium laudata illa morum probitas. Cf. Bonus. USUS: Probus et bene
moratus filius. Probum navigium. Cf. Conscientia bona, Pius.
PRŎCĀCĬTAS, ātis, f. _Audace_, _impudence_, _insolence_. SYN. Petulantia.
USUS: Non enim procacitate linguæ vitæ sordes eluuntur. Cf. Petulantia.
PRŎCĀCĬTER, _Avec hardiesse_; _effrontément_, _insolemment_. USUS:
Flagitatum stipendium procacius, quam ex more et modestia militari erat,
et probra in tribunos jacta.
PRŎCAX, ācis, omn. gen. _Audacieux_, _effronté_, _impudent_. SYN.
Petulans, temerarius. USUS: Scio te non esse procacem in lacessendo, _je
sais que tu n’es point un agresseur insolent_. Cf. Petulans.
PRŌCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. _Aller en avant de qqche ou de
qqn_; _s’avancer_, _marcher_, _partir_; _avancer_, _faire des progrès_;
_aller bien ou mal_, _arriver_. SYN. Progredior, prodeo, exeo, gradum
infero; proficio; evenio. ADV. Bene, longius in dando et credendo; minus,
diutius, contrarie, multum, non ita multum, obviam, longissime, parum,
paulum, prospere, temere, pulcherrime. USUS: 1. Ætate multum processit.
A primis ad ultima procedere. Longius processit et in ipsum Pompeium
invehi cœpit. In medium procedere atque in concionem prodire. Procedere
in publicum. Tota urbs illi obviam processit. 2. Proficio, _faire des
progrès_. Procedere in virtute et doctrina. Honoribus processit. Longe
ad virtutem processit doctrina et natura. 3. Evenio, cado, _réussir bien
ou mal, avoir telle ou telle issue_. Non satis e sententia res procedit.
Quid agam, cui nihil procedit, eaque, quæ cogitata sunt diligentisime,
deterrime cadunt. Omnia ei belle, pulcherrime procedunt. (_Pro_: durius
procedere cum aliquo, VULG.), _user de mauvais procédés envers qqn_,
latine: Graviter, crudeliter, male consulere in aliquem, de aliquo.
PRŎCELLA, æ, f. _Tempête_, _bourrasque_. SYN. Tempestas. EPITH.
Horribilis. USUS: Imbres, nimbi, procellæ, turbines. Tu procella patriæ,
turbo pacis. Vitare procellas temporum. Equestrem procellam excitare,
_faire une charge de cavalerie_. Cf. Tempestas.
PRŎCELLŌSUS, a, um, _Orageux_. USUS: Venti procellosi.
PRŌCĔRES, um, m. pl., _Les chefs_, _les nobles_, _les princes_. SYN.
Principes.
PRŌCĒRĬTAS, ātis, f. _Forme allongée_, _taille élancée_; _élévation_.
SYN. Longitudo. )( Brevitas. USUS: Proceritates arborum admirantur.
PRŌCĒRUS, a, um, _Haut_, _élevé_, _élancé_. SYN. Longus. USUS: Procerum
et tenue collum, _cou long et mince_. Cf. Magnus, Longus.
PRŌCESSŬS, ūs, m. _Marche_, _progrès_. SYN. Progressus. EPITH. Longior,
tardus. USUS: Gradus tuos et quasi processus dicendi velim cognoscere,
_je voudrais savoir par quels degrés ce talent s’est formé et suivre
chacun de vos pas dans la carrière de l’éloquence_. Tantos processus in
dicendo faciebat, ut evolare, non excurrere videretur, _il faisait tant
de progrès qu’il paraissait plutôt voler que courir_.
PRŌCĬDO, dis, cĭdi, ere, n. _Tomber_. SYN. Pronus cado, procumbo. USUS:
Ad pedes alicujus procidere. Cf. Cado, Corruo.
PRŌCINCTŬS, ūs, in. _Action de se ceindre_; _état de troupes prêtes
à combattre_. SYN. Sine ritu solemni, ut in castris. USUS: Facere
testamentum in procinctu sine tabulis, _faire son testament sur le champ
de bataille ou quand on est sur le point de partir pour la guerre_.
(_Pro_: In procinctu operis, _en train de faire qqche_), rectius dicitur:
In ipso rei gerendæ articulo. Cf. Expedio.
PROCLĀMĀTOR, ōris, m. _Déclamateur_, _criailleur_, _mauvais avocat_. SYN.
Præco, cantor, rabula.
PROCLĀMO, as, avi, atum, are, a. _Crier fortement_, _pousser des cris_.
SYN. Vociferor. USUS: Adsunt, proclamant, fidem hujus implorant.
PROCLĪVIS, e, gen. com. _Enclin à_, _prêt à_, _disposé à_. SYN.
Propensus, facilis; pronus. )( Laboriosus. USUS: Adolescentia proclivior
est ad libidinem. Incitata semel in proclive labuntur. Dictu quidem
proclive est, sed effectu arduum. Cf. Facilis.
PROCLĪVĬTAS, ātis, f. _Pente_; _penchant_, _inclination_. SYN. Facilitas.
USUS: Proclivitas ad varios mores, varia vitia.
PROCLĪVĬTER, _En pente_; _aisément_, _facilement_. USUS: Facilius et
proclivius ad laudem nobilitatis perveniunt.
PRŌCONSUL, ŭlis, m. _Proconsul, celui qui ayant été consul à Rome était
envoyé comme gouverneur en province_. In provinciam missus cum potestate
consulari.
PROCRASTĬNĀTĬO, ōnis, f. _Renvoi au lendemain_, _ajournement_. EPITH.
Odiosa. USUS: In rebus gerendis tarditas et procrastinatio odiosa est.
PROCRASTĬNO, as, avi, atum, are, a. _Renvoyer au lendemain_, _différer_,
_ajourner_. SYN. Differo, tardo, rem longius duco. Cf. Differo, Moror.
PROCRĔĀTĬO, ōnis, f. _Procréation_, _génération_. SYN. Proles, progenies.
EPITH. Carissima. USUS: Carissimam suam quisque procreationem habet.
PROCRĔĀTOR, ōris, m. _Celui qui crée_, _qui engendre_. SYN. Genitor.
USUS: Ille procreator mundi DEUS, _DIEU, créateur de l’univers_.
PROCRĔO, as, avi, atum, are, a. _Procréer_, _engendrer_, _produire_. SYN.
Creo, pario, gigno, vitam trado, liberos suscipio. USUS: Multiplices
fetus procreant. Procreare alicui periculum. Cf. Creo.
PRŌCŪDO, is, di, sum, ere, a. _Former_, _façonner_. SYN. Exacuo.
PRŎCUL, _Au loin_, _loin_, _de loin_. SYN. Longe, longius. PHRAS. Procul
a nobis abest, _il est loin de nous_. Magno locorum intervallo disjuncti
sumus; disjunctissimis terris habitamus; in ultimis terris habitamus;
in ultimis terris, in extremis terræ finibus, apud homines in extremis
terrarum finibus positos, nimia longinquitate locorum remotus degit;
magnis intervallis distamus; longe ab domo excitus, in ultimas terrarum
oras devectus, quas natura longe submovit regiones, colit. Eo ablegatus
est, unde nec nomen, nec fama ejus accedere ad nos possit; inter nos
multa maria regionesque intersunt. Cf. Longinquitas. USUS: Cœlestia
procul sunt a nostra cognitione. Procul remotus a vero. Procul ab omni
metu. Procul videre, auscultare aliquid. Procul a patria. Cf. Remotus,
Disto.
PRŌCUMBO, is, cŭbŭi, cŭbĭtum, ere, n. _Se pencher en avant_, _tomber_.
USUS: Fessus via procubuit. Cf. Genu.
PRŌCŪRĀTĬO, ōnis, f. _Action d’administrer_, _de régir_,
_administration_. SYN. Curatio, administratio, gubernatio. EPITH.
Frumentaria, magna, plena, quæstoria. USUS: 1. Aliquem ad civitatis,
negotii procurationem vocare, procurationi præficere; procurationem
alicui committere, _confier à quelqu’un une administration_.
Procurationem multarum rerum habere, _avoir une vaste administration_.
Aliquem a procuratione amovere; liberare aliquem procuratione, quæ illum
multis officiis implicatum et constrictum tenebat, _délivrer qqn d’une
administration qui l’enlaçait dans un réseau d’affaires et de devoirs_.
2. Expiatio, _cérémonie pour détourner une chose funeste, expiation_.
Constituendæ, faciendæ nobis sunt procurationes et observationes. Cf.
Administratio.
PRŌCŪRĀTOR, ōris, m. _Agent_, _intentant_, _directeur_, _procureur_.
SYN. Qui aliena negotia procurat; alieno præpositus negotio; alieni
juris vicarius; qui aliquid nostri negotii gerit; qui res domesticas
dispensat; qui curationem ac dispensationem rerum habet, suscepit. EPITH.
Æquus, diligens, familiaris, propinquus, necessarius, voluntarius,
villicus. USUS: Cum villicos procuratores dedissem. Procuratores ludorum.
Procuratoris negligentia factum est ut, etc.
PRŌCŪRO, as, avi, atum, are, n. et a. _Soigner_, _avoir soin_, _s’occuper
de_. SYN. Curo, administro, guberno, gero. PHRAS. Rem meam diligenter
procura, _occupez-vous soigneusement de mon affaire_. In rerum mearum
procuratione nihil diligentiæ prætermittas, velim; rei istius curatio,
ut cordi tibi sit, etiam atque etiam a te peto; tu si me amas, omnia
dispicies remque ut tuam, summa fide geres. Cf. Administro, Curo, Gero,
Facio. USUS: 1. Hereditatem, negotia, rationes alicujus procurare,
_être l’homme d’affaires de qqn_. 2. Expio, _détourner un mal par des
expiations_. Vide ut ea prodigia procurentur et expientur.
PRŌCURRO, is, curri, cursum, ere, n. _S’élancer en avant_, _avancer_;
_faire des progrès_. SYN. Excurro. USUS: Sed ut productus studio ultra
procurras, _tu ailles plus loin_, _tu fasses de nouveaux progrès_. Cum ab
stationibus procurreretur.
PRŌCURSĀTĬO, ōnis, f. _Combat d’avant-garde_, _escarmouche_. USUS: A
quibus per procursationem commissa pugna.
PRŌCURSĀTOR, ōris, m. _Soldats d’avant-garde_. SYN. Breve certamen cum
procursatoribus fuit.
PRŌCURSO, as, are, n. _Courir en avant_, _escarmoucher_. USUS:
Procursantibus a statione, qui lacesserent.
PRŌCURSŬS, ūs, m. _Marche en avant vive attaque_. USUS: Tumultuario
prœlio ac procursu magis militum quam ex præparato certatum.
PRŌDĔO, is, ĭi, ĭtum, ire, n. _Aller en avant_, _s’avancer_. SYN. Exeo,
in medium procedo. ADV. Obviam, necessario. PHRAS. 1. Hostes e latebris
prodivere, _les ennemis s’élancèrent de l’embuscade_. E latebris erupere,
prosiluere; e latebris in apertum campum prævolarunt; consurrectum
est repente e latebris et in patentem ad conspectum undique campum
prolata signa; hostes ab suis quisque latebris pariter exorti, repente
exsistebant; cuniculus delectis militibus plenus armatos repente edidit;
militum ingens manus repente ex dumosis tumulis exsistebat palamque
armata volitabat. 1. (Res tota prodiit, VULG.), _tout est connu_.
Patefacta omnia et in medium prolata; ut mora temporis interposita
illustrantur omnia et erumpunt, ita detecta quoque fraus est. Res tota
in lucem extracta, in lucem prolata est. Haud ita res latuit, quin in
conscientiam multorum brevi tempore efferretur; quin secretum omne brevi
tempore effunderetur. Cf. Exeo, Vulgo, Manifesto. USUS: In publicum
prodire; in concionem, in lucem, in aciem prodire. Prodire obviam alicui.
PRŌDĬGĒ, _Avec prodigalité_, _profusion_. SYN. Effuse.
PRŌDĬGĬUM, ĭi, n. _Prodige_, _phénomène_, _merveille_. SYN. Monstrum,
portentum, ostentum. EPITH. Fatale, exitiosum, importunum, recens,
religiosum. USUS: Clodius fatale portentum prodigiumque reipublicæ,
_Clodius, ce monstre et ce fléau de la république_. Hæc sunt prodigiis
similia. Cf. Miraculum.
PRŌDĬGO, is, ēgi, actum, ere, a. _Dissiper_, _prodiguer_, _dépenser_.
SYN. Consumo, effundo, ultra modum erogo. Cf. Prodigus.
PRŌDĬGUS, a, um, _Qui prodigue_, _qui gaspille follement_, _prodigue_;
_dépensier_. SYN. Profusus, effusus, nimius; nepos luxuriosus,
dissolutus, perditus, luxu profligatus. PHRAS. 1. Prodigus rerum
suarum, si quisquam alius, _prodigue de ses biens, comme pas un, plus
que personne au monde_. Homo largitor et prodigus; alieni appetens,
sui profusus; homo perdita nequitia et insolens in aliena re, in quo
tamen, pecuniæ an famæ minus parceret, non facile discernas. Quis in
largitione effusior, qui post effusos cum probro ac dedecore immensos
sumptus, pecuniæ sic illudat, tanquam in summa abundantia omnibus
copiis fortunisque afflueret? Quæ ista tam profusa luxuries, post
fractas eversasque opes, post patriam rem comestam ac perditam? Vides
hunc hominem? decoxit et patrimonium omne profundo ventre circumfert.
2. Patrimonium suum omne prodigus absumpsit, _il a dévoré en prodigue
tout son patrimoine_. Patrimonium omne per luxum effudit, comedit,
devoravit; patriam rem perdidit, confecit, dissipavit; relictas a patre
fortunas per luxum consumpsit, dilapidavit; rem familiarem pecuniamque
omnem per luxuriam profudit, effudit, adedit, exhausit; rem omnem
paternam confregit; per luxum ac nequitiam laceravit. Cf. Nepos. USUS: In
honoribus decernendis prodigus ac fere nimius.
PRŌDĬTĬO, ōnis, f. _Dénonciation_, _trahison_. EPITH. Grata, scelerata.
USUS: In proditionis crimen vocari. Proditionis consilia agitare. Cf.
Prodo.
PRŌDĬTOR, ōris, m. _Traître_. SYN. Desertor, oppugnator patriæ, qui
proditionis consilia agitat. EPITH. Vetus, nefarius. USUS: Patriæ
exstinctor, imperii proditor.
PRŌDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. _Faire sortir_, _produire_, _émettre_;
_trahir_, _livrer_. SYN. Trado, mando, commendo, edo, scribo, aperio,
manifesto, manifestum facio, indictum facio; patriæ exitium molior.
ADV. Inposterum, nefarie, false, temere. PHRAS. 1. Hostibus omnia
prodidit, _il découvrit tout à l’ennemi_. Rem omnem ad hostes protulit,
pertulit; rem omnem hostibus enuntiavit; arcana consilia ducum cum
hostibus communicavit; earum rerum indicium illo auctore ad hostes
permanavit. Nihil eorum omnium clam hostibus fuit, indice servo et
civium dissensiones foras efferente. 2. Diu se prodere noluerunt, _ils
refusèrent longtemps de se faire connaître_. Diu cunctati animos nudari;
diu tergiversati promere, quæ in animo laterent; multis agendum erat,
palam ut facerent tandem, quæ sentirent; haud levis erat operæ, ut quæ
staret ipsis sententia, aperirent, in aperto esset. USUS: 1. Prodere
posteris memoriam alicujus facti. Quod est memoriæ litteris, litterarum
monumentis proditum. Liberis perniciosum exemplum ad imitationem prodere.
2. Pronuntio, dico, creo, _nommer à un emploi_, _créer_. Consulem
prodere. 3. Oppugno, vexo perfide, desero, fidem violo, ad adversarios
transeo, _trahir perfidement_, _faillir à_; _laisser sans défense_,
_priver de tout secours_. Fidem suam, salutem alicujus, conscios, patriam
prodere. Tu nos repente relinquas? deseras? ad adversarios transeas?
prodas? oppugnes?
PRODRŎMUS, i, m. _Sorte de vent de nord-nord-est, qui souffle huit jours
avant le lever de la canicule_. SYN. Præcursor.
PRŌDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. _Faire avancer_, _pousser_; _produire
au dehors_. SYN. Duco, in longius duco, profero; educo, extraho, in
publicum, in conspectum do. ADV. Longius ab homine, vitam mirabiliter,
doctrinam, ultra quam satis est, coram, valde. USUS: 1. Convivium,
sermonem longius, in multam noctem producere. Vitam, bellum producere,
_traîner en longueur_. Conditionibus aliquem, verbis, falsa spe
producere, _amorcer_, _leurrer qqn et le bercer d’un faux espoir_. 2.
Educo, adduco, in conspectum do, in conspectu constituo, _conduire en
avant_, _faire avancer_. Copias in aciem, testes ad judices, aliquem
in conspectum et concionem populi producere. 3. Gigno, creo, suscipio,
procreo, progenero, prosemino, _produire_, _mettre au jour_, _engendrer_.
Pater simillimum sibi filium produxit. Cf. Profero.
PRŌDUCTĒ, _En allongeant_; _en faisant la syllabe longue_. )( Breviter.
PRŌDUCTĬO, ōnis, f. _Allongement_. )( Brevitas. USUS: Productio verbi,
syllabæ, temporis.
PRŒLĬOR (PRÆ), aris, atus sum, ari, d. _Combattre_, _livrer bataille_.
SYN. Prœlio dimico, pugno, certo; prœlium facio, committo, cieo; acie
certo; dimicationem facio; manus confero; ad certamen descendo; prœlium
ineo. ADV. Acriter, vehementer. Cf. Certo, Pugna, Prœlium.
PRŒLĬUM (PRÆ), ĭi, n. _Combat_, _lutte_, _bataille_. SYN. Pugna,
dimicatio, certamen. EPITH. Calamitosum, difficile, magnum, fatale,
firmissimum, maximum, rectum, secundum. Prœlia acerrima, multa, plurima,
præclara. PHRAS. Prœlium committere, _engager le combat_. Totis copiis
cum hoste contendere; instructa acie confligere; arma conferre; acie
_vel_ armis contendere; manus conserere; signa, manus, pedem conferre;
armis concurrere; armis, ferro, acie decernere; prœlium conserere;
prœlium facere; prœlio decertare, contendere, confligere. Cf. Pugna,
Certamen, Pugno. USUS: Prœlium in certum diem pronuntiare, _désigner le
jour de la bataille_. Prœlio hostem lacessere; ad prœlium elicere hostem,
prœlium ciere, _combattre_, _exciter au combat_. Prœlium inire, incipere,
conferre; prœlium inferre; in prœlium ruere, _commencer le combat_.
Prœlium facere, edere, committere, pugnare; contendere, confligere,
decertare prœlio, _combattre_. Prœlium conficere; prœlio defungi, _faire
son devoir dans une bataille_. Prœlium sustinere, _supporter le choc
des ennemis_. Prœlium dirimere, _mettre fin au combat (séparer les
combattants)_. Prœlium intermittere; prœlio abstinere, supersedere,
_s’abstenir de combattre_. Prœlio excedere, _quitter le champ de
bataille_. Elabi e prœlio, _s’échapper du combat_. Prœlium renovare,
redintegrare, restituere, et rem proclinatam adjuvare, _recommencer
l’action_, _regagner une bataille à peu pris perdue_.
PRŎFĀNO, as, avi, atum, are, a. _Profaner_, _souiller_. SYN. Violo,
polluo, profano ritu tracto. USUS: Profanare dies festos.
PRŎFĀNUS, a, um, _Non consacré_, _profane_, _commun_. SYN. Nihil habens
religionis, a religione remotus. )( Consecratus, sacer, religiosus. USUS:
Cum omnia illa ex sacris profana fecisset. Locus profanus.
PRŎFECTĬO, ōnis, f. _Départ_. SYN. Discessus, iter. )( Reditus, reversio.
EPITH. Misera, præceps, inutilis, periculosa, subita. USUS: Consilium
profectionis et reversionis meæ accipe. Cf. Iter.
PRŎFECTO, _Certainement_. SYN. Certe, quidem.
PRŎFĔRO, fers, tŭli, lātum, ferre, a. _Produire_, _publier_, _émettre_,
_énoncer_, _dire_. SYN. Recenseo, dico, prodo, promo, adduco, commemoro.
ADV. Absurde, foras, jam dudum, latius diem, longius fines officiorum,
immoderate. PHRAS. 1. Multa in medium protulit, _il fit connaître bien
des choses_. Multa in lucem protulit, patefecit; in lucem extraxit,
manifesta fecit; in aspectum lucemque protulit; ex occultis tenebris in
lucem extraxit; occultissima quæque aperuit et exprompsit. 2. Tellus
omnis generis herbas et fructus profert, _la terre produit des herbes
et des fruits de tout genre_. Terra flores ac fruges fundit, profundit
ager herbas; omnis generis fruges procreat; quotannis novis frugibus
induitur; seges ex agro quotannis lætissima provenit; gignendæ herbæ non
alius aptior est locus; quidquid alluit vicinus amnis, floribus vestitur.
USUS: 1. Aliquid in medium, in lucem proferre. Sua merita, leges, testes
proferre (VULG. allegare). 2. Produco, prorogo, differo, longius rem
duco, _étendre_, _prolonger_. Fines imperii, limites regni proferre.
Judicii diem proferre. Audaciam suam ultra proferre.
PRŎFESSĬO, ōnis, f. _Déclaration publique de la personne, du nom,
etc._ SYN. Certa confessio et denuntiatio apud prætorem eorum quæ quis
possideret. USUS: 1. Jugerum subscriptio ac professio. 2. Promissio,
pollicitatio, _promesse_. Sciebam fructuosam mihi fore tuæ voluntatis
professionem. 3. Facultas, _profession_. Vis oratoris ipsaque dicendi
professio, _le nom de l’orateur et l’art de la parole dont ils font
profession_. (Professionem in religione facere, VULG.), _faire profession
dans un ordre religieux_. Latine: Solemni a perpetua votorum sponsione
se obstringere, obligare; vota solemni ritu nuncupare. Conceptis verbis
publicaque sponsione se DEO in perpetuum consecrare, dedicare; conceptis
ex sacri sodalitii formula verbis sacramentum DEO dicere; sacramenti
solemnis sponsione sacræ se familiæ adstringere.
PRŎFESTUS, a, um, _Non férié_, _ordinaire_. USUS: Dies profesti, _jours
de travail_.
PRŌFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, n. et a. _Avancer_, _faire des
progrès_. SYN. Procedo, progressum facio; valeo, possum, prosum. ADV.
Aliquantum, multum, necessario multum, permultum; plurimum lepore,
facetiis. PHRAS. Multum in philosophia profecit, _il a fait de grands
progrès dans la philosophie_. Multum processit; magnos in philosophicis
progressus habuit; magnas progressiones fecit; doctior fit in dies et
naturæ intelligentior; ad summi philosophi laudem profecit; magnos in
philosophia progressus effecit. USUS: Nihil ea re ad summam profectum
puto. Nulla res tantum ad virtutem proficit quam... _rien ne forme mieux
à la vertu que_.... Contentio tam diu sapiens est, quam diu proficit
aliquid, _la discussion est sage, aussi longtemps qu’elle est utile_. Si
modo in dicendo profeci.
PRŎFĬCISCOR, ĕris, fectus sum, isci, d. n. _Partir_, _aller en voyage_.
SYN. Discedo, iter facio. ADV. Celeriter, clam, communiter suspiciones
ex negotio, copiose, cupide, festinanter, inde, unde, longe a sedibus
suis, mature, non ita multo post, obviam, privatim quoquam, protinus a
disciplina, publice, recte, separatim, tandem aliquando, tarde. PHRAS.
Athenas in Græciam cogito proficisci, _je songe à me rendre à Athènes,
en Grèce_. Athenas in Græciam iter facere, ire cogito; Athenas accedere,
me recipere cogito. Iter Athenas in Græciam dirigo; Athenas in Græciam
trajicere, excurrere Athenas in Græciam cogito; Athenas in Græciam
transire est animus; Athenas concedere, iter inire; in Græciam tendere;
Athenas petere, iter convertere in Græciam cogito. Cf. Iter. USUS: 1.
Roma in Asiam profectus. 2. Auctor sum, _provenir_, _sortir de_, _tirer
son origine de_. Multa a me beneficia in illum profecta sunt. Ea doctrina
ab Aristotele est profecta.
PRŎFĬTĔOR, eris, fessus sum, eri, d. _Déclarer publiquement_,
_promettre_, _offrir_. SYN. Polliceor, præbeo. ADV. Amplius, apertissime,
palam, vere. USUS: 1. Ad aliquid operam suam profiteri. Contra facere,
quam quis professus aut pollicitus sit. Suscipere et profiteri magnum
aliquid. Triduo me jurisconsultum profitebor. 2. Doceo, _enseigner_,
_être professeur_. Qui profitetur philosophiam, gravem personam sustinet.
3. Præ me fero, jacto me, glorior, _se vanter_, _se glorifier_; _faire
profession de_. Grammaticum se, sapientem, oratorem profiteri. Tantam
facultatem consecutum me non profiteor. 4. Possessionum mearum modum
magistratui denuntio, significo, _faire la déclaration officielle de_,
_déclarer_. Quisque, quantum habeat prædæ, manubiarum, aratores jugerum
modum apud prætorem profiteantur, _que chacun déclare ce qu’il a tiré du
butin, des dépouilles, etc._
PROFLĪGĀTUS, a, um, _Abattu_, _anéanti_; _corrompu_, _dépravé_. SYN. Homo
omnium profligatissimus ac perditissimus. Cf. Perditus.
PROFLĪGO, as, avi, atum, are, a. _Renverser_, _abattre_, _terrasser_.
SYN. Affligo, prosterno, depello, exturbo campo copias. USUS: Hostium
copias, rempublicam profligare ac perdere. Cf. Perdo.
PROFLŬENS, entis, omn. gen. _Qui coule_; _cours d’eau_, _rivière_,
_ruisseau_. SYN. Fluvius, flumen, torrens. USUS: 1. Eum in profluentem
abjici jussit. 2. Liquidus, expeditus. Expedita et profluens oratio.
Adject.
PROFLŬENTER, _Abondamment_. SYN. Abundanter, copiose.
PROFLŬENTĬA, æ, f. _Flux_, _abondance_. SYN. Affluentia, abundantia,
copia. EPITH. Inanis. USUS: Oratoriam vim inanis quædam profluentia
imitatur.
PROFLŬO, is, xi, xum, ere, n. _Couler_, _découler_. SYN. Mano, emano.
USUS: Cujus ore melle dulcior profluebat oratio, _la parole coulait de
ses lèvres plus douce que le miel_. Mosa profluit ex monte Vogeso, _la
Meuse prend sa source dans les Vosges_.
PRŎFŬGĬO, is, fūgi, ere, n. _Fuir_, _s’enfuir_. SYN. Perfugio,
transfugio. ADV. Clam, plane. USUS: Filius domo ad me profugit. Extorrem
in exilium profugere. Cf. Fugio.
PRŎFŬGĬUM, ĭi, n. _Asile_, _abri_. SYN. Perfugium, portus.
PRŎFŬGUS, a, um, _Fugitif_, _exilé_. USUS: Ænea duce profugi sedibus
incertis vagabantur, _les Troyens, chassés de leur patrie, erraient, sous
la conduite d’Énée, sans avoir de demeure fixe_. Cf. Fugitivus.
PRŎFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. _Verser_, _répandre_; _perdre_,
_prodiguer_. SYN. Effundo. ADV. Sæpe et multum. USUS: Profundere
patrimonium suum, _dissiper son patrimoine_. Laborem omnem, omnes
ingenii vires profundere et perdere. Vitam, sanguinem, animum pro aliquo
profundere. Magnam vim lacrimarum profundere. Profundere se in aliquem.
Odium suum intus inclusum in aliquem profundere. Lacrimæ se profundunt.
Voluptates prima ætate compressæ se nonnunquam subito profundunt, _les
passions, enchaînées dans le premier âge, font tout à coup explosion_.
Cf. Effundo.
PRŎFUNDUS, a, um, _Profond_, _élevé_. SYN. Altus. PHRAS. Vallis profunda,
_vallée profonde_. Vallis in immensam altitudinem depressa; vallis
infinita altitudine; vallis inexsuperabilis altitudinis. USUS: Fossæ
profundæ multos pedes altæ. Spelunca profunda et multos pedes humi
depressa. Scrobes profundæ in altitudinem quinque pedum fodiebantur.
PRŎFŪSĒ, _Sans modération_, _en désordre_. USUS: Consul obstitit profuse
tendentibus suis in castra, _le consul arrêta les siens qui rentraient en
désordre dans le camp, il s’opposa à ceux qui rentraient en désordre_.
PRŎFŪSUS, a, um, _Excessif_, _immodéré_, _extrême_. SYN. Immoderatus,
immodestus, prodigus, nimius. USUS: Quanti et quam profusi sumptus.
Profusæ epulæ. Hilaritas profusa. Cf. Nepos, Prodigus.
PRŌGĔNĔRO, as, are, a. * _Produire_, _engendrer_. USUS: Aquilæ columbam
non progenerant. Cf. Genero.
PRŌGĔNĬES, ēi, f. _Postérité_, _descendants_, _lignée_. SYN. Proles,
genus. EPITH. Divina, optima, tanta. USUS: Veteres se progeniem deorum
dicebant.
PRŌGIGNO, is, gĕnŭi, gĕnĭtum, ere, a. _Produire_, _engendrer_. SYN.
Procreo, gigno.
PROGNĀTUS, a, um, _Engendré_, _issu_. SYN. Natus. Cf. Filius.
PROGNOSTĬCON, ostĭci, n. _Signe d’une chose quidoitarriver_, _pronostic_.
SYN. Conjectura, signum, rei futuræ divinatio. Cf. Divinatio.
PRŌGRĒDĬOR, ĕris, gressus sum, grĕdi, d. _Marcher en avant_, _avancer_,
_s’avancer_. SYN. Progressionem _vel_ progressum facio, procedo; serpo.
)( Regredior. ADV. Impune, longius, sensim, pedetentim, nusquam,
paululum. PHRAS. Longius quam voluissem progressus sum, _je me suis
avancé plus loin que je n’aurais voulu_. Eo accessi, unde receptum vix
habeo; latius opinione evagatus, elatus sum. Cancellos, quos mihi ipse
circumdedi, egressus sum; lineas transii, transilii. Cf. Proficio. USUS:
Multorum dierum iter jam progressus. Quo pervenire potuit hominis furor,
progressus est. Progredi in virtute, _faire des progrès dans la vertu_.
PRŌGRESSĬO, ōnis, f. _Accroissement_, _augmentation_, _progrès_. SYN.
Progressus. EPITH. Admirabilis. USUS: Progressionem ad virtutem aiunt
fieri, non item levationem vitiorum.
PRŌGRESSŬS, ŭs, _Progrès développement_. SYN. Progressio, processus.
EPITH. Firmus, præceps, constans. PHRAS. 1. Progressu temporis, _par
la marche du temps_. Progrediente ætate; progressu ætatis; procedente
tempore. 2. In tanto progressu rerum, _dans une si heureuse succession
d’événements_. In tanto impetu cursuque rerum; tam secundis omnibus;
tam læta in re; rebus tam belle fluentibus; cum cursum res tenerent
suum. Cf. Status, Successus. USUS: Qui rerum causas earumque progressus
sciunt, _connaissent les causes des choses, le principe et la suite des
événements_. Magnos in studiis progressus fecit. A progressu arcere.
PROH _vel_ PRO! _Oh!_ _O!_ _Ah!_ USUS: Pro scelus!
PROHĬBĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. _Retenir_, _empêcher_; _défendre_,
_prohiber_, _interdire_. SYN. Inhibeo, veto, impedio, interdico,
intercludo, excludo, obsto, non permitto. ADV. Acriter, diutius,
omnino, nec semel, sed sæpius, maxime. PHRAS. Nihil hominem prohibebit
quin insanire pergat, _rien n’empêchera cet homme de continuer à
déraisonner_. Non religio, quam nullam habet, non verecundia a furore
arcebit; non magnitudo pœnæ a maleficio submovebit; nihil furentis
impetum continebit. Cf. Coerceo, Cohibeo, Refreno. USUS: Aditu,
provincia, sepultura aliquem prohibere. 2. Arceo, submoveo, repello,
_garantir_, _préserver_, _défendre_. Vim hostium ab oppido, ignes a
navibus, a tectis fures prohibere. 3. Tueor, _protéger qqn_. Aliquem
injuria, periculo, convitiis, calamitate prohibere.
PRŌJECTĬO, ōnis, f. _Action d’allonger_. SYN. Porrectio. USUS: Projectio
brachiorum, _allongement_, _extension des bras_.
PRŌJECTUS, a, um, _Jeté en avant_, _étendu_. SYN. Abjectus, porrectus.
USUS: 1. Brachium projectum. Cum esset projectus inhumatus. Urbs in altum
projecta. Insula in portus ostium projecta. 2. Impudens, profligatus,
contumax, _porté à_, _enclin_; _excessif_. Projectus ad audendum, _homme
prêt à tout oser_. Projecta audacia, _audace effrénée_. Projecta et
effrenata cupiditas. Cf. Audax.
PRŌJĬCĬO, is, jeci, jectum, ere, a. _Jeter_, _repousser_, _chasser_. SYN.
Rejicio, expello. ADV. Foras. USUS: 1. Quando tandem hanc pestem urbs
evomet forasque projiciet? 2. Negligo, amitto, _abandonner_, _mépriser_.
Se, libertatem ac vitam projicere. 3. Abjicere, se, _se jeter aux pieds
de qqn_, _tomber_. Se ad pedes alicujus projicere. 4. Proripio, _se
produire avec impétuosité_. Quæ libido se non proripiet ac projiciet aut
occultatione proposita aut impunitate? _Jusqu’où ne s’emportera pas le
torrent des débauches honteuses, dès qu’on aura la garantie du succès ou
de l’impunité?_ Cf. Abjicio.
PRŎIN, PRŎINDE, _De là_, _donc_, _par conséquent_. SYN. Itaque. USUS:
Proin aut exeant aut quiescant. Proinde bono animo sis. Proinde, ut se
res habuerit. Proinde, quasi isti aliter sentiant.
PRŌLĀBOR, ĕris, psus sum, labi, d. n. _Tomber_. SYN. Delabor, corruo,
ruo. ADV. Longius. USUS: 1. Timore prolabi. 2. Venio, accedo, _arriver_,
_se laisser aller à_. Libenter ad eum sermonem delapsus sum. Cf. Labor.
PRŌLAPSĬO, ōnis, f. _Chute_, _faux pas_. SYN. Lapsus, lapsio. USUS: Viam
tam lubricam vix sine prolapsione conficies.
PRŌLĀTĬO, ōnis, f. _Ajournement_, _délai_, _prorogation_. SYN. Dilatio.
USUS: 1. Judicii prolationem impetravit. 2. Commemoratio, _mention_,
_citation_. Exemplorum prolatio fidem facit. Cf. Mora.
PRŌLĀTO, as, avi, atum, are, a. _Ajourner_, _différer_. SYN. Procrastino,
differo, longius duco. USUS: Illud malum sustentando et prolatando vix
opprimi potest, _on peut à peine étouffer ce mal à force de patience et
de temps_. Cf. Differo.
PRŌLECTO, as, avi, atum, are, a. _Attirer_, _provoquer_. SYN. Allecto,
allicio. Cf. Allicio.
PRŌLES, is, f. _Rejeton_, _enfant_, _postérité_. SYN. Progenies, soboles.
EPITH. Ferrea.
PRŌLĒTĀRĬUS, a, um, _Prolétaire_, _citoyen de la dernière classe_. SYN.
Vilis, plebeius. USUS: Sermo proletarius, _langage des gens du peuple_.
Cf. Tenuis, Ignobilis.
PRŌLIXĒ, _Largement_, _abondamment_. SYN. Large, liberaliter, cumulate.
USUS: Id mihi prolixe pollicitus est et promissis prolixe celeriterque
stetit.
PRŌLIXUS, a, um, _Large_, _libéral_, _bienveillant_. SYN. Liberalis,
benignus. USUS: 1. Aninus, natura polixa, benefica. 2. Facilis,
expeditus, _favorable_, _heureux_, _bon_. Cætera spero tibi omnia prolixa
fore. Cf. Longus.
PRŎLŎGUS, i, m. _Prologue_. SYN. Præfatio, exordium.
PRŌLŎQUOR, ĕris, cŭtus sum, qui, d. n. et a. _Exposer_, _raconter_,
_dire_. SYN. Profiteor, loquor. Cf. Loquor.
PRŌLŪDO, is, si, sum, ere, n. _Préluder_, _s’exercer_. SYN. Speciem
exhibeo. Cf. Præludium.
PRŌLŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. * _Emporter_, _entraîner_; _laver_,
_s’humecter_. USUS: Tempestas ex omnibus montibus nives proluit,
_entraîne les neiges de toutes les montagnes_. Vino se proluit.
PRŌLŪSĬO, ōnis, f. _Prélude_, _préambule_. SYN. Præludium, proœmium.
PRŌLŬVĬES, ēi, f. _Débordement_, _inondation_. SYN. Eluvies, eluvio.
EPITH. Mira. USUS: Mira Romæ proluvies, magna vis aquæ.
PRŌMĔRĔO, es, ūi, ĭtum, ere, et.
PRŌMĔRĔOR, eris, ĭtus sum, eri, d. _Mériter_. SYN. Mereor. ADV. Optime.
Cf. Mereor.
PRŌMĔRĪTUM, i, n. _Mérite_. SYN. Meritum, beneficium. EPITH. Universum
majus. Cf. Meritum.
PRŌMĬNĔO, es, ūi, ere, n. _Être saillant_, _proéminent_, _faire saillie_.
SYN. Projicior, emineo. USUS: Tecti pars projecta, quæ prominet. A tota
acie prominens. Id factum in memoriam ac posteritatem prominebit, _se
prolongera, s’étendra jusqu’à la postérité la plus reculée_.
PRŌMISCŬĒ, _En commun_, _indistinctement_, _pêle-mêle_. SYN. Sine
discrimine. PHRAS. Omnes promiscue cæsi, _tous furent massacrés sans
distinction_. Nullum ætatis discrimen ira fecerat in cædibus; promiscua
omnis ætatis ordinisque cædes facta est; modum ira non habuit promiscue
in omnes versa. Sævitum in omnes nullo discrimine; ferrum effugere nemo
potuit; non ætas, non sexus quemquam victoris iræ subduxerat; non ætatis,
non sexus verecundia a belli injuria quemquam prohibuit; ne imbelli
quidem ætati temperatum. USUS: Promiscue et communiter datum. Poterunt
iis uti promiscue.
PRŌMISCŬUS, a, um, * _Mêlé_, _confondu_. SYN. Mistus, confusus, incertus.
USUS: Connubia, cædes promiscua. Divina atque humana promiscua habere,
_mêler toutes les choses divines et humaines_.
PRŌMISSĬO, ōnis, f. _Action de promettre_, _promesse_. SYN. Pollicitatio.
EPITH. Perniciosa. USUS: Promissione auxilii aliquem solari. Cf.
Promissum.
PRŌMISSUM, i, n. _Promesse_, _chose promise_. SYN. Fides, receptum.
EPITH. Uberius, majus. Promissa cruenta, tetra, scelerata, diis
hominibusque invisa; nec diuturna, nec salutaria, honesta, integra,
gloriosa, plena lætitiæ, plena pietatis, firma, certa, rata, inutilia,
multa. PHRAS. 1. Volo ut promissa serves, _je veux que vous teniez
vos promesses_. Volo ut stes promissis; fidem exsolvas; fidem tuam
liberes; promissa solvas, exsolvas; promisso satisfacias; solvas quod
promisisti; re præstes quæ pollicitus es; velim, ut cum tuis verbis
facta consentiant; promissa tua exitus confirmet; persolvas, dependas
quod promisisti. 2. Dabo operam ut promissis faciam satis, _je ferai
en sorte de tenir ma promesse_. Dabo operam, ut præstem fidem meam; ut
fidem tibi probem meam, fidem non deseram; fidei ne desim; ut exsequar,
efficiam quod promisi; promissa præstem, promissa exitu confirmem;
ut a meis verbis exitus non dissentiat; ut verba res confirmet; ut a
promissis pactisque ne discedam. 3. Turpe est promissa non servare, _il
est honteux de ne pas garder ses promesses_. Fidem, promissa fallere;
frangere promissum, fidem; mutare fidem; a pactis promissisque discedere,
recedere; fidem deserere; fidei deesse; inania, irrita promissa reddere;
fraude liberare animum nolle. USUS: Cæsar multa multis promissa fecit.
Promissis suis tenetur. Multi ab eo promissa repetunt, exigunt,
flagitant, expetunt. Promissa servabo, solvam, exsolvam, persolvam;
promissa efficiam; promisso satisfaciam.
PRŌMITTO, is, misi, missum, ere, a. _Promettre qqche à qqn_, _donner à
espérer_. SYN. Polliceor, spondeo, recipio, promissum facio, fidem meam
obligo; profiteor, paciscor, offero, defero, constituo. ADV. Affirmate,
quasi DEO teste, bene, benignissime, exploratius, honeste, honorifice,
large, liberalissime, prolixe alicui, separatim, prompte. PHRAS. 1.
Promisit mihi omnia, _il m’a promis monts et merveilles_. Oneravit me
ingentibus promissis; dextram fidemque dedit; auctor fuit, nihil mihi
quod in rem meam sit, defuturum; aureos montes mihi pollicitus est. 2.
Hoc tibi sancte promittere possum, nulla in re me tibi defuturum, _je
vous promets sur mon honneur que je vous accorderai tout ce qui sera
en mon pouvoir_. A me omnia in te studia atque officia, quæ quidem ego
præstare potero, velim exspectes. Præsto me tibi semper fore existimes,
planeque tibi persuadeas velim. Hoc tibi confirmo ac re præstabo, nullum
me studii aut officii genus, quod in rem tuam sit, _vel_ quod ad laudem
dignitatemque tuam pertinere videatur, ullo esse loco prætermissurum. Si
quid valebo, valebo tibi. Fidem do, nihil in te studii, nihil officii,
quod e re tua sit desiderari me passurum. Cf. Polliceor. USUS: 1. Quod
promitto, præstabo. Prolixe de sua voluntate polliceri. Alicui ad cœnam
promittere. 2. Alo, _laisser croître_. Barbam promittere.
PRŌMO, is, prompsi, promptum, ere, a. _Tirer_, _retirer_, _faire sortir
de_. SYN. Profero. USUS: Pecuniam ex ærario, vestem ex armario, libros e
bibliotheca promere. Animus semper ex se aliquid promit, quod delectat.
PRŌMONTŌRĬUM, ĭi, n. _Montagne qui s’avance dans la mer_, _cap_,
_promontoire_. SYN. Mons in mare projectus; lingua in altum excurrens.
PRŌMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. _Faire avancer_, _pousser en avant_.
SYN. Proveho, perduco. PHRAS. 1. Multos promovit ad honores, _il en
a élevé_, _poussé beaucoup aux honneurs_. Ad dignitates perduxit; ad
honores extulit, honoribus auxit, ornavit; ad maxima fastigia provexit;
multis hunc fortuna dedit amplificatorem dignitatis suæ. Multi ejus
opera crevere; in altiorem locum ascendere; altiorem dignitatis gradum
ejus beneficio consecuti sunt; per eum in amplissimum locum pervenere;
in altissimo gradu positi sunt; evolarunt ad summum gradum; ad honores
ejus opera processere; in principum dignationem venere; ejus gratia ad
id fastigii sunt extracti; ab humili ordine ad sublimem gradum promoti;
ad magna et honorata ministeria, ejus suffragatione producti; in magnum
fastigium emersere; eo magnitudinis processere. 2. Ad summam dignitatem
promotus est, _il a été élevé à la plus haute dignité_. Honoribus
longissime processit; ex infima fortuna ad summum fastigium provectus
est; e tenebris extractus ac in lucem famamque provectus est; secundo
cursu ad summum fastigium evectus est; in summo fastigio positus est;
eo magnitudinis processit, quæ omnium temporum dignitatem ac gratiam
antecederet; ex infima fortuna crescendi occasionem nactus, gradum ad
summa quæque fecit. Cf. Gradus, Dignitas, Honor. USUS: Sedulo movens
sese, nihil promovet. Ibi te videbo et promovebo, _là je vous verrai
et il faudra bien que vous me promettiez (de venir vous asseoir à ma
table)_.
PROMPTĒ, _Sans hésitation_, _avec empressement_. SYN. Alacri animo, sine
cunctatione.
PROMPTUS, a, um, _Apprêté_, _disposé_; _prêt_, _dispos_, _prompt à_.
SYN. Paratus, expeditus, alacer, hilaris, ardens, erectus; expositus,
propositus, in promptu. ADV. Æque. PHRAS. 1. Promptus sum ad te juvandum,
_je suis prêt à vous aider_. Aderit opitulandi studium, quod in te semper
habui; omnis cunctatio aberit, ubi studii in te locum mihi aliquem esse
intellexero; ipsum nomen amicitiæ mirabilem mihi alacritatem addet ad te
omnibus in rebus juvandum. Quæ mihi animi incitatio atque alacritas est
innata, ea amicitiæ studio incensa, prompta tibi est et expedita. 2. Res
in promptu est, _la chose est sous la main_. Res ad manum est; sub manum
est; in manu est. USUS: Prompta et parata in respondendo celeritas, ad
jocandum hilaritas. Ore ac vultu alacri ac prompto intueri. Quod animo
sentio, et vultu et lingua promptum habeo, _mon visage, mes paroles sont
l’expression fidèle de ma pensée_. Promptissimus homo et experiens. Cf.
Paratus, Expedio.
PRŌMULGĀTĬO, ōnis, f. _Promulgation_, _publication_. EPITH. Nefaria,
fatidica. USUS: Leges promulgatione latæ, antequam scriptæ.
PRŌMULGO, as, avi, atum, are, a. _Publier officiellement_, _faire
connaître_, _promulguer_. SYN. Edo, prodo, publice propono. ADV.
Nominatim, publice, separatim. USUS: Rogationem, legem promulgare,
_porter une proposition de loi devant le peuple_. De salute alicujus vel
honore, de constituendo imperatore promulgare.
PRŌMULSIS, ĭdis, f. _Entrée de table_, _plat d’entrée_. SYN. Potio mulsi
condita.
PRŌMUS, i, m. _Cellerier_, _sommelier_. SYN. Cellarius, qui cellæ præest.
PRŎNĔPOS, ōtis, m. _Arrière petit-fils_.
PRŌNŌMĬNĀTĬO, ōnis, f. _Antonomase_, _fig. de Rhét_.
PRŌNUNTĬĀTĬO, ōnis, f. _Déclaration_, _publication_. SYN. Prolatio;
propositio legis. EPITH. Dulcis, vera et falsa. USUS: 1. Nondum lege
et prænuntiatione damnatus. 2. Oratorum munus moderandi vocem, _débit
oratoire_, _action_. Quis cantus moderatæ orationis pronuntiatione
dulcior? 3. Dictum, enuntiatio, _proposition_. Omnis pronuntiatio aut
vera aut falsa est Cf. Pronuntio.
PRŌNUNTĬĀTOR, ōris, m. _Celui qui expose_, _qui raconte_, _narrateur_.
EPITH. Grandis, sincerus. USUS: Thucydides pronuntiator sincerus.
PRŌNUNTĬĀTUM, i, n. _Proposition_, _énoncé d’un jugement_. SYN. Effatum,
axioma.
PRŌNUNTĬO, as, avi, atum, are, n. et a. _Dire_, _annoncer_, _publier_;
_réciter_, _déclamer_. SYN. Dico, edico; lingua nuncupo, litteras
appello. ADV. Amplius, memoriter. PHRAS. Orator is egregie pronuntiat,
_cet orateur déclame parfaitement_. Orator eximia est in dicendo
pronuntiatione; sonus in illo dulcis, litteræ nec expressæ putidius, nec
oppressæ. Non exprimit litteras putidius, nec obscurat negligentius.
Verba non exiliter exanimata exeunt, non inflata et quasi anhelata
gravius; sonus vocis et appellandarum suavitas litterarum gratiam
dicentis augent. Lenis appellatio litterarum et emendata, cum suavitate
vocum explanatio quid leporis habeant, in nullo magis quam in illa
cernitur. Sono vocis utitur ita recto et simplici, ut nihil ostentationis
aut imitationis afferre videatur; verba dicentis sic expressa sunt, ut
suis litteræ quæque sonis enuntientur. USUS: Memoriter multos versus
pronuntiare. Pugnam in posterum diem, victorum nomina, militibus certa
præmia pronuntiare, _annoncer le combat pour le lendemain, promettre des
récompenses aux soldats_.
PRŌNUS, a, um, _Incliné_, _penché en avant_. SYN. Flexus, inclinatus. )(
Supinus. USUS: Motus corporis pronus. Cf. Inclino.
PRŎŒMĬUM, ĭi, n. _Exorde_; _préface_, _introduction_. SYN. Exordium,
principium orationis. EPITH. Novum, mercenarium. USUS: Longum et alte
petitum proœmium. Exordium habet proœmium et insinuationem.
PRŎPĀGĀTĬO, ōnis, f. _Propagation_, _agrandissement_. SYN. Procreatio,
amplificatio. USUS: Propagatio imperii, vitæ, temporis, miseriarum.
PRŎPĀGĀTOR, ōris, m. _Propagateur_. SYN. Amplificator.
PRŎPĀGO, as, avi, atum, are, a. _Propager_, _multiplier_; _prolonger_,
_perpétuer_. SYN. Profero, produco, amplifico, dilato. PHRAS. Malum
latius propagatur, _le mal se répand de tous côtés_. Mali contagio
latius in dies serpit; plures jam imperii provinciæ mali contagione
contaminatæ sunt; patet id mali genus latius, quam credi possit; ad
plures reipublicæ partes pertinet, manat, vulgatur, disseminatur in dies
latius et corroboratur; alpes ascendit, provincias non jam finitimas,
sed remotissimas occupat ac involvit. Cf. Contagio. USUS: Vitam
propagare victu ferino. Gloria ejus latissime propagata est. Ad memoriam
propagandam et posteritati prodendam. Cf. Amplifico.
PRŎPĀGO, ĭnis, f. _Provin_, _bouture de vigne_. SYN. Vitis ad sobolem
suppressa. USUS: Ne propago lædatur alterius radicibus, _que le provin ne
soit pas blessé par les racines d’une autre vigne_.
PRŌPĂLAM, _Ouvertement_, _publiquement_. SYN. Palam, in aperto, in
propatulo. Cf. Palam.
PRŌPĂTŬLUS, a, um, _Libre_, _ouvert_, _exposé à la vue de tout le monde_.
SYN. Apertus. USUS: In propatulo, more ferarum vivere, _en plein air_.
PRŎPE, _Près_, _dans le voisinage_. SYN. Propter, juxta. )( Longe,
procul, remote. PHRAS. Hostis prope est, _l’ennemi n’est pas loin_. Haud
procul abest; in ipsis prope portis est; in conspectu est; in foribus
est; tergo imminet; vix teli jactum abest; modicis spatiis distat;
cervicibus incumbit; supra caput est; in propinquo est. Cf. Vicinus.
USUS: 1. Prope urbem, ripam. Propius a me abest. Propius urbem movere
castra. 2. Pene, fere, propemodum, quasi, _presque_, _à peu près_. Prope
centum annos natus. Ille, prope dicam, insanit. Cf. Propemodum.
PRŎPĔDĬEM, _Au premier jour_, _bientôt_, _très prochainement_, _sous
peu_. SYN. Brevi. USUS: Propediem te videbo. Cf. Brevi.
PRŌPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. _Pousser en avant_, _devant soi_;
_chasser_, _mener_. SYN. Impello, propulso. ADV. Paulum remis. USUS:
Hostium impetum; navem remis propellere. Cf. Pello.
PRŎPĔMŎDUM, _Presque_, _à peu près_. SYN. Prope, fere. PHRAS. Acies
nostra propemodum in fugam versa est, _nos troupes furent presque mises
en fuite_. Haud procul abfuit, quin terga verteret nostra acies; nihil
propius factum est, quam ut in pedes se conjiceret acies tota; jam in
eo res erat, ut in fuga sibi pretium poneret acies nostra; accisæ res
erant; inclinata res erat, vix ut sustineri jam posses, quin effusam in
fugam converteretur miles noster; jam ad fugam spectabant omnia. USUS:
Propemodum manere in instituto meo mihi videor. Cf. Pene.
PRŌPENDĔO, es, di, sum, ere, n. _Avoir la prépondérance_; _l’emporter_;
_pencher_, _incliner_; _pencher pour_. SYN. Inclino, incumbo, aliquo
animum inclino. PHRAS. Omnes eo propendebant, _tous penchaient pour
cet avis_. Sententiæ omnium eo inclinabant; inclinabat animus, mente
atque animo in eam partem trahebantur. Naturali quodam studio, naturæ
inductu eam partem sequebantur, in eam partem præcipites erant. Cf.
Inclino. USUS: Summa voluntatis inclinatione ad nos propendet, _une
forte inclination le fait pencher vers nous_. Quocumque incubuerint ac
propenderint, impellam.
PRŌPENSĒ, _Avec bienveillance_, _de grand cœur_. SYN. Exanimo, libenter,
sponte, summa voluntate.
PRŌPENSĬO, ōnis, f. _Penchant_, _propension à_. SYN. Inclinatio
voluntatis, proclivitas. USUS: Summa in virtutem aut vitia propensio. Cf.
Inclino.
PRŌPENSUS, a, um, _Porté_, _enclin à_. SYN. Proclivis. USUS: Ad
lenitatem, misericordiam natura propensus. Sua sponte ad dicendum
propensus. Cf. Inclino, Propendeo.
PRŎPĔRANTĬA, æ, f. * _Hâte_, _diligence_, _précipitation_. SYN.
Properatio.
PRŎPĔRĀTĬO, ōnis, f. _Hâte_, _diligence_, _précipitation_. SYN.
Festinatio.
PRŎPĔRĔ, _En hâte_, _promptement_, _vite_. USUS: Propere se recepit.
PRŎPĔRO, as, avi, atum, are, n. _Se hâter_, _se dépêcher_, _faire
diligence._ SYN. Festino, accelero, celeritate utor, maturo. ADV.
Magnopere, necessario, protinus, vehementer. PHRAS. 1. Properandum est
domum, _il faut se hâter de retourner chez soi_. Accelerandus gradus
est; ventis remisque in patriam iter maturandum; omni festinatione
domum properandum; quantum accelerari potest, iter maturandum est;
cursu magis quam itineris modo domum contendendum est; præcipitandum
iter est; festinatio, celeritas in repetenda patria adhibenda est;
maturato opus est. 2. Hæc properans scripsi, _j’ai écrit ces choses à
la hâte_. Præpropera festinatione hæc exaravi; approperato opere hæc in
chartam conjeci; quod ad alia festinaret animus, ista de properavi summa
festinatione. 3. Non potui melius scribere, quia properandum erat, _je
n’ai pu mieux écrire parce que je devais me hâter_. Festinatio curam
exemit nitidius scribendi; festinantius scribendum erat, quam ut opera
pingendis litteris dari posset. Otii tantum non erat; non vacabat tantum
boni temporis, ut non vacillantes interdum litterulæ, aut minus compositæ
exirent. USUS: Remis et velis in patriam properare. Sive retardabis sive
properabis. Cf. Festino.
PRŎPĪNO, as, avi, atum, are, a. _Offrir à boire à qqn_; _en gén. donner_,
_offrir_, _livrer_, _abandonner_. SYN. Trado, effero.
PRŎPINQUĬTAS, ātis, f. _Parenté_. SYN. Agnatio, conjunctio sanguinis,
affinitatis necessitudo; vicinitas. )( Longinquitas. EPITH. Maxima,
pia. USUS: 1. Pietate propinquitas colitur. Cum illo maximis vinculis
cognationis et propinquitatis conjunctus. 2. Vicinitas, _proximité_,
_voisinage_. Municipium propinquitate finitimum.
PRŎPINQUO, as, avi, atum, are, a. et n. _Approcher_, _s’approcher_. SYN.
Accedo propius, propinquior fio. Cf. Prope.
PRŎPINQUUS, a, um, _Proche_, _rapproché_, _voisin_; _parent_. SYN.
Vicinus, proximus, finitimus, citimus, cognatus, necessarius. )(
Longinquus. PHRAS. 1. Domus propinqua foro est, _la maison est tout près
du forum_. Foro imminet; in conspectu fori est; haud longe abest a foro;
a foro paucis vix passibus recedit Cf. Vicinus, Prope. 2. Propinquis
abundas, _vous avez beaucoup de parents_. Propinquis et affinibus flores;
a propinquis optime paratus, munitus es; cum multis tibi conjunctio
sanguinis intercedit; multos habes conjunctione sanguinis devinctos;
multi sunt cognationis, propinquitatis ac necessitudinis vinculis tecum
conjuncti; quorum cognatione teneris, multi sane sunt et illustres; quos
sanguine conjunctos habeo, populus sunt. Cf. Cognatus, Affinis. USUS: 1.
Loco, intervallo, spatio vicinus, _au proche_, _proche_. Propinqui horti
et finitimi. 2. Tempore, _qui est sur le point d’arriver_, _proche_,
_prochain_, _non éloigné_. Propinquam mortem denuntiat. 3. Cognatione,
amicitia, propinquitate conjunctus, _parent_, _proche_. Arctior
colligatio est propinquorum. 4. Natura proximus, _qui se rapproche de_,
_approchant_, _analogue_. Si qui motus propinqui his ac talibus animi
perturbationibus.
PRŎPĬOR, us, gen. com. _Plus près_, _plus intime_, _plus étroit_, _qui
touche de plus près_. SYN. Arctior, junctior, interior. USUS: Omnibus
sua pericula propiora videntur quam aliena. Causa fuit propior et exitu
similior. Propior est ejusdem generis, nationis, linguæ societas, arctior
interiorque conjunctio eorum, qui ejusdem sunt civitatis, _il y a une
société plus intime entre ceux qui, etc._
PRŎPĬTĬO, as, avi, atum, are, a. _Rendre propice_, _fléchir_, _apaiser_.
SYN. Propitium reddo, placo. Cf. Placo.
PRŎPĬTĬUS, a, um, _Propice_, _favorable_, _bienveillant_. SYN. Secundus,
præsens. )( Infestus, iratus. USUS: Ita mihi omnes deos propitios velim.
Cf. Benevolus, Placatus.
PRŎPŌLA, æ, f. _Vendeur_, _revendeur_, _marchand_. SYN. Qui mercatur a
mercatoribus, quod statim vendat.
PRŌPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. _Placer_, _mettre_, _poser devant_;
_représenter_, _proposer_, _présenter_. SYN. Pono, ante oculos mihi
constituo. ADV. Breviter, paulo post, vehementer, aliquando tandem,
amantissime quid, fidissime quid. PHRAS. 1. Nihil mihi præter salutem et
libertatem reipublicæ proposui, _je ne me suis proposé que le salut et
la liberté de la république_. Nihil mihi deliberatius est quam salutem
reipublicæ tueri; hoc unice intendo, hoc unum institui; me in hoc studium
præclare confirmavi; hoc unum destinatum habeo; hoc unum prosequi in
animo est; certum mihi est et deliberatum; hoc totis animis imbibi; fixum
hoc est in animo et destinatum, quem ad defendendam reipublicæ libertatem
impetum cepi, prosequar. Curas meas omnes ad communem omnium libertatem
intendi; ad libertatem reipublicæ meas cogitationes omnes contuli. Nihil
aliud a communi libertate quæsivi; nihil præter communem libertatem
curavi, spectavi, secutus sum; præter libertatem reipublicæ proposita
mihi res nulla fuit; ad hoc animum retuli meum; hoc spectabat animus; ad
hoc consilia, cogitationes totamque mentis aciem direxi. 2. Propone tibi
sæpius imaginem patris tui, _mettez-vous souvent devant les yeux l’image
de votre père_. Pone tibi ob oculos; statue, constitue tibi ob oculos,
ante oculos, imaginem patris tui; illam tibi in mente atque oculis
defige; subjice sub oculos, sub aspectum, imaginem patris tui; versetur
sæpe ob oculos imago clarissimi patris tui; obversetur oculis; ante
oculos versetur. 3. Proposui mihi firmiter, _je suis fermement résolu_.
Constitui mecum; in animum induxi; apud animum statui; animum induxi; in
animo est; deliberatum habeo; id certum mihi obstinatumque est; fixum
mihi destinatumque in animo est; obstinavi animo; ratum fixumque est,
certum mihi est; sententia stat. Cf. Statuo, Constituo. 4. Proponam
rem omnem populo, _je proposerai le tout au peuple_. Ad populum feram;
cum populo communicabo; populum de re tota certiorem faciam; populum
de re tota edocebo. USUS: Ediscendum aliquid publice proponere. Ab eo
quod tibi proposueris, minus aberrabis. Propone tibi duas leges, idque
contemplare animo, quod oculis non potes. Qui leges scribunt, utilitatem
sibi reipublicæ proponere debent. Rei alicujus imaginem et memoriam sibi
proponere.
PRŌPORTĬO, ōnis, f. _Proportion_, _rapport_, _similitude_. SYN.
Comparatio. USUS: Quod aer aquæ, hoc aqua terræ proportione reddit.
Habent hæ lineæ proportionem et comparationem, quam habent centum ad
sexaginta. Peræqua proportio, quod omnes partes inter se cum quodam
lepore consentiant. (Proportionaliter, VULG.), _proportionnellement_.
Latine: pro rata parte.
PRŌPŎSĬTĬO, ōnis, f. _Action de se mettre devant les yeux_, _de se
figurer_, _de se représenter_. EPITH. Ampla et splendida, infirma,
perspicua. USUS: Hujus vitæ propositio cogitatioque, _l’idée_, _la
perspective d’une telle vie_.
PRŌPŎSĬTUM, i, n. _Projet_, _plan_, _dessein_, _vue_, _intention_.
SYN. Mens, consilium, scopus, proposita ratio; susceptum consilium,
institutum. PHRAS. Propositum meum non mutabo, _je ne changerai pas mon
projet_. Non mutabo institutum meum; perstabo in proposito; manebo,
permanebo in suscepto consilio; tenebo, servabo institutum meum; a
proposito nec latum unguem discedam; perficiam, quod animo intendi;
destinata exsequar; nunquam ego me a suscepto consilio, a sententia
depelli, dimoveri patiar; retinebo, quam proposui, firmitatem animi, nec
latum unguem a proposito deflectam. Cf. Cogitationum scopus, Opinio,
Sententia. USUS: A proposito declinare et deflectere sententiam;
egredi, aberrare a proposito, _dévier de la ligne_, _s’éloigner de son
sujet_. Permanere in proposito susceptoque consilio, _persister dans sa
résolution_. Nulla re a proposito deterreor, _rien ne me fera changer
d’idée_. Ad propositum redire, reverti, _revenir à son sujet_. Cf.
Propono, Consilium.
PRŌPŎSĬTUS, a, um, _Proposé_, _projeté_, _posé comme but_. SYN.
Destinatus; expositus, objectus. USUS: Hoc mihi in omni vita propositum
est. Omnibus fortunæ telis proposita est vita nostra, _notre vie est
exposée à tous les traits de la fortune_.
PROPRÆTOR, ōris, m. _Propréteur_, _ancien préteur_, _envoyé comme
gouverneur dans les provinces où il n’y avait pas d’armée_. SYN. Cum
Prætoris potestate missus. Quæstor pro prætore, _questeur qui remplissait
dans une province les fonctions du préteur absent_.
PRŎPRĬĒ, _En propre_, _à titre particulier_. SYN. Privatim. )(
Communiter, publice, promiscue. USUS: 1. Quod me amas, tibi commune est
cum multis; quod ipse amandus es, proprie tuum est, _que tu m’aimes,
cela t’est commun avec beaucoup d’autres; que tu sois aimable toi-même,
c’est là ce qui n’appartient qu’à toi_. 2. Ad rem, legitime, vere,
_proprement_, _à proprement parler_. O hominem nequam! nihil enim magis
proprie dicere possum, _je ne puis trouver de terme mieux approprié_.
PRŎPRĬĔTAS, ātis, f. _Propriété_, _qualité_, _force_. SYN. Naturæ vis,
natura propria. USUS: Singularum rerum proprietates et naturæ.
PRŎPRĬUS, a, um, _Qui appartient en propre à_, _propre_, _particulier_.
SYN. Singularis, peculiaris; germanus, legitimus. ADV. Maxime. PHRAS. 1.
Laus ea tibi propria est, _cette gloire ne convient qu’à vous_. Hujus
gloriæ socium habes neminem; id quantum est, totum tuum est; nihil sibi
ex ea laude decerpere quisquam potest; nemo se in societatem ejus laudis,
in communionem ejus gloriæ offerre potest; hoc tibi præcipue a natura
datum est; est ea laus singularis plane et domestica, quæ a te orta, te
uno nititur. 2. Consulatus non tuum, sed familiæ proprium decus est,
_le consulat est la gloire propre non de vous, mais de votre famille_.
Consulatus honorem non tibi, sed familiæ debes. Ad familiam tuam, non
ad te pertinet, quidquid id splendoris est ex consulatu; non hoc tu
tibi, sed familia tibi tua præstitit. USUS: 1. Artis maxime proprium
est, creare et gignere. 2. Legitimus, germanus, certus, _particulier_,
_propre_. Certa et propria rei nota. Nomen, vocabulum rei proprium. 3.
Constans, _permanent_, _durable_. Illud perpetuum ac proprium manebit.
4. Mancipatus, _en propre_. Domini proprius, non usu tantum et fructu,
sed mancipio et nexu, _appartenant en propre à son maître, non seulement
pour la jouissance et les fruits, mais encore pour le fonds et la nue
propriété_.
PROPTER, _Pour_. SYN. Ob, pro. PHRAS. 1. Non propter quæstum id egi,
_je n’ai pas agi en vue du gain_. Non quæstus causa, non lucri nomine
ea feci. Ea in re non cupiditati serviebam; non aucupabar utilitatem;
non tam de mea re sollicitus, nec tam ad spem mercedis, quam ad fidem
et officium attendebam. Non avaritia, nec studio alio id officium
tibi præstiti; lucri ergo nunquam me huc demissurus eram; amicitiæ
id dederam, quidquid a me præstitum est. Ut ea præstarem, non quæstu
ducebar, movebar. 2. Unus propter alterum flebat, _ils pleuraient l’un
pour l’autre_. Alter de altero flebat; alter alterius vicem mœstus ac
sollicitus in lacrimis jacebat; materia luctus alter alteri exstitit;
lacrimas alter alteri impendit. 3. Propter acceptam injuriam alteri
semper erat infensior, _il était toujours son ennemi à cause de l’injure
qu’il en avait reçue_. Per causam acceptæ injuriæ, ab accepta injuria; ex
injuriæ recentis sensu, per memoriam acceptæ injuriæ semper infensiorem
gerebat animum. USUS: 1. Propter reliquæ ætatis peccata pœnas persolvo.
Legibus propter metum parere. Tironem propter humanitatem ejus amo. 2.
Prope, juxta, _près_, _auprès de_, _à côté de_. Prope flumen ambulare.
PROPTĔRĔA, A _cause de cela_, _pour cela_, _en conséquence_. SYN. Ideo,
idcirco, ex eo, ea re. USUS: Atque hæc propterea dixi.
PROPTĔRĔA QUOD, _A cause de cela_, _pour cela_. SYN. Ob eam rem, quod;
ob eam causam, quod; eo nomine, quod. USUS: Etsi hæc consolatio sera est
propterea quod, etc., _à cause de ce que_, _parce que_.
PRŌPŬDĬUM, ĭi, _Infamie_; _infâme_. SYN. Res pudenda. USUS: Propudium
illud ac portentum. Cf. Probrum.
PRŌPUGNĀCŬLUM, i, n. _Retranchement_, _boulevard_, _fort_. SYN.
Locus munitus. USUS: Leges propugnacula sunt, et muri, et præsidia
tranquillitatis publicæ, _les lois sont les boulevards de la tranquillité
publique_. Propugnaculum opponere, objicere; dejicere; propugnaculis
urbem defendere; adjutoria senectutis et propugnacula præparare.
PRŌPUGNĀTĬO, ōnis, f. _Défense d’un lieu_. SYN. Defensio. EPITH. Perpetua.
PRŌPUGNĀTOR, ōris, m. _Défenseur_; _champion_, _protecteur_. SYN.
Defensor. EPITH. Acerrimus, communis libertatis, studiosissimus, levior,
timidior. USUS: Communis libertatis propugnator acerrimus. Cf. Defensor.
PRŌPUGNO, as, avi, atum, are, a. _Combattre_, _protéger_, _défendre_.
SYN. Defendo, pugno. )( Oppugno. ADV. Acerrime. PHRAS. Patriam fortiter
propugnavit, _il défendit vaillamment sa patrie_. Acerrimus patriæ
propugnator ac defensor fuit; acerrimum se patriæ libertatis defensorem
præbuit, præstitit, ostendit. Hostibus patriæ sæpe suum corpus opposuit,
objecit; pro patria pugnavit strenue et summa cum fortitudinis laude.
Multa ille prœlia pro patria sustinuit; vires omnes ad salutem patriæ
contulit; pro salute patriæ defendenda nullum laborem, nullum capitis
discrimen defugit. USUS: Bestiæ pro partu suo acerrime propugnant. Pro
salute alicujus propugnare.
PRŌPULSĀTĬO, ōnis, f. _Action de repousser_, _d’écarter_. SYN. Depulsio.
PRŌPULSO, as, avi, atum, are, a. _Repousser_, _écarter_, _éloigner_.
SYN. Repello, arceo, depello, propello. USUS: Injuriam a se, impetum
inimicorum, frigus et famem propulsare. Cf. Pello, Arceo.
PRŎPȲLÆUM, i, n. _Vestibule_. SYN. Vestibulum. EPITH. Præclarum.
PRŌQÆSTOR, ōris, m., _Proquesteur_, _celui qui a exercé la questure_.
SYN. Quæstoria potestate præditus.
PRŌRA, æ, f. _L’avant d’un vaisseau_, _proue_. SYN. Anterior pars navis.
USUS: In navigio latera, carina, prora, puppis.
PRŌRĒPO, is, repsi, reptum, ere, n. _Sortir en rampant_, _paraître
lentement_. SYN. Ultra repo.
PRŌRĬPĬO, is, pŭi, reptum, ere, a. _Tirer dehors_, _entraîner_; _se
précipiter_. SYN. Repente me subduco. ADV. Repente se, undique se. USUS:
E curia proripuit, ejecit. Cf. Prodeo, Fugio, Evado.
PRŌRŎGĀTĬO, ōnis, f. _Délai_, _ajournement_. SYN. Prolatio. USUS: Utar
unius diei prorogatione.
PRŌRŌGO, as, avi, atum, are, a. _Prolonger qqche_. SYN. Produco, profero,
extraho, propago, differo. USUS: Imperium alicui, provinciam prorogare,
_confirmer_, _continuer qqn dans son gouvernement_. Cf. Differo.
PRORSUS, _Entièrement_, _tout à fait_; _sans restriction_. SYN. Penitus,
plane, omnino, omni ex parte, usquequaque, funditus, radicitus, sine ulla
exceptione. )( Nulla ex parte. USUS: Prorsus non est dubium. Cf. Plane,
Omnino.
PRŌRUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. et n. 1. a. _Faire sortir_,
_pousser_, _lancer_. 2. n. _Se lancer_, _se précipiter_, _sortir avec
impétuosité_; _éclater_, _se déchaîner_. SYN. Erumpo. USUS: Prorumpet
hominum audacia. Cf. Impetus, Erumpo.
PRŌRŬO, is, rŭi, rŭtum, ere, a. _Renverser_, _abattre_, _culbuter_. USUS:
Pars vallum vellere, pars aggeres proruere, pars fossas explere.
PRŌSĀPĬA, æ, f. _Parenté_, _race_, _famille_, _lignée_. SYN. Genus,
stirps. Cf. Genus.
PROSCĒNĬUM, ĭi, n. _Devant de la scène_, _lieu où les acteurs jouaient_.
SYN. Locus ante scenam.
PROSCINDO, is, scĭdi, scissum, ere, a. _Déchirer_, _ouvrir_, _fendre_.
USUS: Terram aratro proscindere.
PROSCRĪBO, is, psi, ptum, ere, a. _Faire connaître_, _publier_,
_proclamer par affiche_; _proscrire_. SYN. Proscriptionem facio, publico.
USUS: Familia Catonis tota proscripta est. Cf. Exilium.
PROSCRIPTĬO, ōnis, f. _Vente à l’encan par suite de confiscation_,
_proscription_. SYN. Damnatio, publicatio. EPITH. Acerbissima,
infortunata, mediocris, nova et multo crudelior, præclara, irrita. USUS:
Ferre, facere, instaurare proscriptionem de capite et bonis civium. Cf.
Exilium.
PROSCRIPTUS, a, um, _Proscrit_. SYN. Publicatus, neci addictus, in
exilium actus. Cf. Exul.
PRŌSĒMĬNO, as, avi, atum, are, a. _Semer_, _propager_, _multiplier_. SYN.
Procreo. USUS: Multæ familiæ Philosophorum a Socrate proseminatæ. Cf.
Semino.
PRŌSĔQUOR, ĕris, sĕcŭtus sum, sequi, d. a. _Suivre_, _accompagner_;
_poursuivre_. SYN. Sequor, insequor, subsequor, persequor. ADV. Longius.
USUS: 1. Discedentem lacrimis, animo, corpore, copiis prosecutus est.
Aliquem benevolentia prosequi. Bona existimatio eum usque ad rogum
prosecuta est. 2. Orno, afficio, _honorer_, _gratifier_, _combler de_.
Plausu aliquem, officiis alicujus memoriam prosequi. Vehementioribus
aliquem verbis prosequi, _poursuivre_, _accabler_. 2. Ago, tracto,
exsequor, _poursuivre_, _continuer (un discours, un récit)_, _achever_.
Non id prosequor longius. Laudes clarorum virorum prosequi. Jus suum
prosequi _vel_ exsequi, _réclamer_. 4. Comitor, _accompagner_, _suivre_.
Mirabilis eum civium benevolentia prosecuta est. Cf. Sequor.
PRŌSERPO, is, ere, n. _S’avancer en rampant_.
PRŌSĬLĬO, is, ŭi, ire, n. _S’élancer_, _sauter en avant_. SYN. Exsilio,
prorumpo. Cf. Erumpo.
PROSPECTO, as, avi, atum, are, a, _Regarder en avant_, _autour de soi_.
SYN. Prospicio, specto.
PROSPECTŬS, ŭs, m. _Vue_, _perspective_, _point de vue_. SYN. Locus
editus et apertus ad prospiciendum; specula. _Epith._ Præclarus,
pulcherrimus. PHRAS. 1. Prospectum impedire, _empêcher la vue_. Obstruere
luminibus; prospectui officere; officere luminibus. 2. Pulcherrimus est
prospectus, _ce point de vue est magnifique_. Locus unde liber prospectus
oculorum, etiam quæ procul recessere, emetiri possit; unde omnis ora
maris, late patente ex tam alto jugo prospectu, oculis subjicitur. USUS:
Nescio an magis tumulis et prospectu, an ambulatione delecter. Prospectu
in agrum capto.
PROSPĔCŬLOR, aris, atus sum, ari, d. n. et a. _Examiner_, _explorer_;
_observer_, _épier_. SYN. Speculor. USUS: Ad locum castris capiendum
prospeculatum misit, _il envoya qqn explorer le terrain pour choisir
l’emplacement du camp_.
PROSPER et _sæpius_: PROSPĔRUS, a, um, _Désiré_, _heureux_, _favorable_,
_prospère_. SYN. Secundus, felix, ad voluntatem fluens. USUS: Cum
prospero fortunæ flatu utaris. Prospera, æquabilis perpetuaque fortuna;
vitæ sine ulla offensione cursus prosperrimus. Cf. Felix.
PROSPĔRĒ, _Heureusement_, _à souhait_. SYN. Feliciter. USUS: Omnia tibi
prospere cedent, evenient, procedent.
PROSPĔRĬTAS, ātis, f. _Prospérité_, _succès_, _bonheur_. SYN. Res
secundæ, felicitas, secundus fortunæ status, prospera fortuna; vitæ sine
ulla offensione cursus prosperrimus. )( Adversæ res, fortuna sinistra.
USUS: Improborum prosperitates et secundæ res. Cf. Felicitas, Fortuna,
Bona.
PROSPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, n. et a. 1. n. _Donner son
attention_, _pourvoir à_. 2. a. _Voir de loin_, _découvrir_, _prévoir_.
SYN. Prævideo, præsentio; consulo, provideo. ADV. Æque, alte, ante, in
posterum, longe, multo, recte, multum. PHRAS. Suis commodis prospexit,
_il a songé à ses intérêts_. Commodis suis serviit, consuluit naviter; ex
re consultavit sua, res suas meliusculas fecit; constabilivit res suas
naviter; auxilia suis rebus undique circumspexit. Cf. Consulo. USUS: 1.
Animo, conjectura longe ante futuram reipublicæ tempestatem prospexi.
2. Consulo, _pourvoir_, _veiller à ce que_. Famæ, sociis, vectigalibus
prospicite. Cf. Prævideo, Provideo, Consulo.
PROSTERNO, is, strāvi, strātum, ere, a. _Renverser_, _terrasser_,
_abattre_. SYN. Abjicio, affligo, ad casum do, perdo, obtero, perverto.
PHRAS. Gigantem prostravit, _il a terrassé le géant_. In spatium ingens
ruentem porrexit corporis molem; ad terram dedit; in terram statuit; ad
terram afflixit. Cf. Dejicio. USUS: Hostem prosternere. Perfringere ac
prosternere omnia. Prosternere ac obterere malevolorum obtrectationes.
Abjicere et prosternere se ad pedes et supplicare alicui. Cf. Sterno.
PRŌSUM, des, fŭi, desse, n. _Être utile_, _servir_. SYN. Proficio,
utilitatem _vel_ fructum affero; præsidio sum; juvo. ADV. Admodum, multum
facetiis, necessario, posterius, vehementer. PHRAS. Multum mihi prodest,
_il me sert beaucoup_. In rem meam est; e re mea est; in rem mihi est;
multum affert, habet commodi. Cf. Utilis. USUS: Nec sibi nec aliis
prodest.
PRŌTĔGO, is, xi, ctum, ere, a. _Protéger_, _défendre_. SYN. Tueor,
defendo, tutor. PHRAS. Homo nequam a principe protegitur, _le prince
protège ce méchant homme_. Latet sub umbra magni principis, latet in
præsidio et tutela; hominem nefarium magnus princeps tutum præstat;
nequam homo in tutela est principis, qui ejus capitis custodiam nunquam
dimittit; præsidio homini nequam est nomen viri principis. Cf. Tueor.
USUS: Jacentem et spoliatum protegere.
PRŌTENDO, is, di, sum et tum, ere, _Tendre en avant_, _allonger_. SYN.
Prorogo. USUS: Comitia in alterum mensem protendimus, _nous avons remis
les comices au mois prochain_.
PRŌTĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. _Fouler_, _écraser_, _broyer_. SYN.
Conculco.
PRŎTERVĒ, _Effrontément_, _hardiment_; _fièrement_. SYN. Superbe,
fidenter. USUS: Proterve loqui.
PRŎTERVĬTAS, ātis, f. _Insolence_, _audace_, _effronterie_. SYN.
Petulantia. Cf. Petulans.
PRŎTERVUS, a, um, _Impétueux_, _violent_, _pétulant_. SYN. Petulans,
audax. Cf. Petulans.
PRŌTĬNUS, _Aussitôt_. SYN. Statim. USUS: Protinus Romam perge. Cf. Statim.
PRŌTRĂHO, is, xi, ctum, ere, a. _Différer_, _retarder_, _prolonger_.
SYN. Traho. PHRAS. Prœlium in noctem protrahere, _faire durer le combat
jusqu’à la nuit_. Prœlium in noctem conjicere; in noctem deducere;
extrahere diem pugnando; prœlium in noctem protendere. Cf. Mora.
PRŎTRŪDO, is, si, sum, ere, a. _Pousser violemment en avant_. SYN.
Impello, propello.
PRŌTURBO, as, avi, atum, are, a. * _Chasser_, _pourchasser_. SYN.
Repello. USUS: Hostem telis missilibusque proturbare, _repousser l’ennemi
à coups de traits et de pierres_. Cf. Pello.
PRŎUT, _Selon que_. SYN. Ut; perinde ut. USUS: Prout res tulerit, agam.
Pro re nata, prout res postulabit, consilium capiam.
PRŎVECTUS, a, um, _Avancé en âge_. SYN. Natu grandior. USUS: 1. Non
admodum grandis natu, sed tamen ætate provectior. 2. Progressus, _étant
avancé_. Longius, quam valuissem, provectus sum.
PRŎVĔHO, is, xi, ctum, ere, a. _Porter en avant_; _avancer_; _faire du
progrès_. SYN. Produco, promoveo. ADV. Longius, paulo longius, multum,
nec ita multum. USUS: Res nostræ ad optatum exitum provehuntur. Populari
aura lætissime provehitur. Cf. Progredior.
PRŎVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. _Résulter_, _se produire_; _avoir
lieu_, _arriver_. SYN. Exorior, venio. USUS: Nec quid proventurum sit
provident.
PRŌVENTŬS, ūs, m. _Production_, _fruit_, _récolte_, _moisson_. USUS:
Calamitatum et miseriarum proventus. Superioris anni proventus. Fructus
prædiorum ac proventus. Cf. Reditus.
PRŌVERBĬUM, ĭi, n. _Proverbe_, _dicton_. SYN. Adagium. EPITH. Contritum
vetustate, sermone; verum et vetus, laudatum, vulgare, commune. PHRAS.
Vetus est proverbium: Summum jus, summa injuria, _c’est un vieux dicton,
etc._ Vetus verbum est; in proverbii consuetudinem venit; tritum sermone,
decantatum, contritum vetustate proverbium est; jactatum vulgo proverbium
est; proverbii locum obtinet; in proverbio est; in proverbium abiit;
vulgo dici solet; vulgo dicitur; Summum jus, etc. ut aiunt, quemadmodum
aiunt, quomodo aiunt, quod vulgo dici solet, ut in proverbii loco
dicitur. USUS: Vetus laudatumque proverbium est; res est in communibus
proverbiis versata.
PRŌVĬDENTĬA, æ, f. _Providence divine_; _prudence_, _sollicitude_;
_prévision_. SYN. Numen, divinum imperium, consilium, prudentia, cura,
gubernatio, administratio. EPITH. Diligens et solers, divina, victrix
et moderatrix. PHRAS. Divina providentia mundus regitur, _c’est la
providence divine qui gouverne le monde_. Æternæ mentis numine atque
consilio universa pariter et singula gubernantur. DEI nutu atque
potestate summa pariter et ima administrantur. Res omnes cœlesti
dispensatione temperantur. Interest rebus humanis cœleste numen. DEI
immortalis nutu atque consilio omnia geruntur. DEO res humanæ curæ
sunt. Commoda vitamque omnium tuetur æternæ mentis numen. Terras et
maria contemplatur DEUS, rerumque omnium curam agit. Idem rebus humanis
consulit non modo universis, sed singulis. Cf. DEUS. USUS: Providentia
est, per quam futurum videtur, antequam eveniat, _par la prévision, on
voit une chose qui doit arriver, avant qu’elle n’arrive_. DEI providentia
mundus, ut constitutus est, ita regitur et administratur. Cf. Prudentia.
PRŌVĬDENTER, _Avec prévoyance_, _sagesse_, _prudence_. USUS: Ratio
providentissime constituta.
PRŌVĬDĔO, es, vīdi, vĭsum, ere, n. et a. 1. n. _Pourvoir à_, _veiller à_,
_aviser à_. 2. a. _Prévoir_, _pressentir_; _se précautionner_, _pourvoir
à_. SYN. Prospicio, consulo, medeor; prævideo, præsentio, præcaveo. ADV.
Ante, diligenter, divinitus, in posterum, longissime, magnopere, multum,
publice, sapienter, vehementer, bene, recte, fortuito, nihil. PHRAS. Ego
inimicorum insidias satis provideo, _je prévois assez les embûches de
mes ennemis_. Ego insidias inimicorum prope perspicio, odoror, cerno,
intelligo, prævideo, cognosco, sentio; non me latet, fugit, fallit,
præterit, quid insidiarum mihi paretur; obscuræ mihi non sunt, clam
mihi non sunt, quas inimici in me comparant insidias. Quos mihi laqueos
tendant video, novi, didici, comperi, detexi. Quæ inimici mei moliuntur
adversum me, mihi ignota minime sunt, mihi patent, aperta sunt, liquent,
me imprudente non fiunt; explorata mihi sunt ista, comperta, certa, nota,
clara, manifesta, perspicua, apprime cognita. USUS: 1. Providere saluti;
incommodis mederi. 2. Provideo, præsentio, _prévoir_, _pressentir_.
Rebus e sententia paratis, compositis, provisis. In posterum providere.
3. Præcaveo, _se précautionner_. Ante animus occupatur iracundia, quam
providere potuerit. Cf. Prospicio.
PRŌVĬDUS, a, um, _Prévoyant_, _prudent_, _sage_. SYN. Providens, cautus,
multum in posterum providens, sagax, prospiciens. PHRAS. Sapientes
providi sunt, _les hommes sages sont prévoyants_. Sapientia præditi
res futuras, ut præsentes, intuentur; tanquam oculis cernunt; longe
in posterum prospiciunt; conjectura res futuras assequuntur; ea quæ
impendent, tanquam ex aliqua specula prospiciunt. Sapientibus rerum
omnium summa cautio est atque provisio. Cf. Prudens. USUS: Homo animal
natura providum, sagax. Natura solers providaque utilitatum omnium. Cf.
Prudens.
PRŌVINCĬA, æ, f. _Province_. SYN. Regio bello occupata; munus, partes.
EPITH. Aliena, annua, antiquissima, fidelissima, proxima, apta,
explicata, aptissima, aquaria, citerior, clarissima, corruptior,
cuncta, egregia, expeditissima, fidelis et amica, fructuosissima
et opportunissima, non tam gratiosa et illustris quam negotiosa et
molesta, infesta alicui, legatoria, levis atque inops, libera a
prædonibus, locuples, referta, vetus, longa, maxima, misera, perdita,
nuda, officiosa, ornata, pacata per se et quieta, afflicta, plena
laboris, periculi, detrimenti, propinqua, recens, salva, splendida,
suburbana, plena optimorum sociorum, tribunitia, triumphalis, uberrima,
vectigalis, urbana. Provinciæ consulares, dignissimæ aliquo, finitimæ,
frumentariæ, novæ, gravissimæ, prætoriæ, totæ. USUS: 1. Provinciam
obtinere consulari imperio. 2. TRANSL. Munus, partes, negotium,
labor, opera, opus, _emploi_, _charge_, _fonction_, _administration_,
_gouvernement_. Provinciam sibi deposcere, _demander à être chargé d’une
chose_. Provinciam alicui aliquam decernere, dare, tribuere, conferre;
provinciæ aliquem præficere, _donner à qqn une charge_. Provinciam
capere, accipere, habere, sustinere, obtinere, gubernare, administrare,
obire, _obtenir une charge_. Provinciam deponere; provincia se abdicare,
_abdiquer un emploi_. Provinciam alicui abrogare, _enlever à qqn un
emploi_. In provincia versari, _être en charge_. Provinciam finire,
_terminer sa gestion_.
PRŌVINCĬĀLIS, e, gen. com. _Relatif à la province_, _de province_. USUS:
Viri, negotia, hospitia provincialia.
PRŌVĪSĬO, ōnis, f. _Empêchement_, _mesures préventives_. SYN. Remedium,
cautio. USUS: 1. Horum incommodorum summa cautio est atque provisio, ne
nimis cito diligere incipiamus. 2. Præsensio, _prévision_, _prescience_.
Multum potest provisio animi et præparatio ad minuendum dolorem.
PRŌVŎCĀTĬO, ōnis, f. _Appel à un juge supérieur_. USUS: Provocatio
patrona illa civitatis ac vindex libertatis. Ad populum provocatio esto,
_qu’il y ait un appel au peuple_.
PRŌVŎCĀTOR, ōris, m. _Provocateur_.
PRŌVŎCO, as, avi, atum, are, a. et n. _Provoquer_, _défier_; _en
appeler_, _faire appel_. SYN. Lacesso, voco, tento. )( Respondeo. ADV.
Vehementer. PHRAS. 1. Ad certamen provocavit, _il provoqua au combat_. Ad
pugnam lacessivit; magna verborum contumelia ad pugnam evocavit, excivit;
in certamen poposcit. 2. Provoco ad tribunos, _j’en appelle au tribunal
des tribuns_. Tribunos appello; tribunis disceptatoribus uti volo. USUS:
Aliquem ad pugnam provocare. Injuriis aliquem provocare. Ad Catonem
provoco.
PRŌVŎLO, as, avi, atum, are, n. _Voler_, _s’élancer_, _accourir_. USUS:
Ingenii clamore in locum aliorum ante signa provolant.
PRŌVOLVO, is, volvi, vŏlūtum, ere, a. _Rouler_;—se, _Se jeter aux
genoux_, _aux pieds de qqn_. USUS: In mediam viam aliquid provolvere. Ad
genua, ad pedes alicujus se provolvere.
PROXĬMĒ, _Dernièrement_. SYN. Nuperrime, postremo, paulo ante, nuper
admodum; in proximo. USUS: 1. Litteras, quas ad te proxime misi. 2.
Valde, prope, _le plus près possible_. Quam proxime hostem castra ponit.
Equites ad senatorem quam proxime accedunt.
PROXĬMUS, a, um, _Le plus proche_. )( Maxime remotus. USUS: 1. Ratione
temporis, _le plus rapproché_, _le plus récent_, _le dernier_. Consul
anno proximo. 2. Ratione loci, _le plus proche_, _le plus voisin_.
Proximus Pompeio sedebam. 3. Ratione dignitatis, meritorum, etc., _qui
se rapproche le plus_. Eques senatori dignitate proximus. Cf. Vicinus.
In proximo ædes conducere. Proximus a postremo, (penultimus, VULG.),
_avant-dernier_.
PRŪDENS, entis, omn. gen. _Prudent_, _sage_, _habile_, _expérimenté_.
RAD. contract ex Providens. SYN. Prudentia præditus, sapiens, multarum
rerum peritus; magni usus, magni consilii. ADV. Satis superque. PHRAS. 1.
Vir prudens est, _cet homme est prudent_. Et animo et consilio paratus;
sapientia præditus prope singulari: quo consideratiorem vix reperias;
ad perspicienda incommoda ac pericula insigni prudentia; qui consilio
plus quam fortunæ confidat; qui prudentia, tanquam divinatione quadam
utatur; qui considerate faciat omnia; sagax et cordatus; in existimando
solers admodum ac prudens; consideratus idem ac ab ingenii acumine
judiciique vi commendatus. 2. Esne prudens? _Êtes vous sage?_ Mentisne te
compotem esse dicam? mentene consistere, mente ego constare te credam? an
ratione uteris? an sanum est consilium? an satis a temeritate remotum?
consilione ac ratione satis firmatum est quod moliris? pectus tibi ego
sapere existimem? USUS: Vir peracutus, gravis et ad consilia prudens. Cf.
Provideo, Sapiens, Sapienter.
PRŪDENTER, _Avec sagesse_, _prudence_, _habileté_. SYN. Sapienter,
provide. PHRAS. Prudenter agendum est, _il faut agir prudemment_.
Consilio et ratione agendum, rationi hic dandus locus est; rationi
parendum, obediendum; magna circumspectione hic utendum est. USUS: Multa
prudenter prævisa. Cf. Sapienter.
PRŪDENTĬA, æ, f. _Prudence_, _sagesse_; _connaissance_, _habileté_.
SYN. Sapientia, consilium, ratio; intelligentia, menus acumen, vis
eximia mentis. EPITH. Civilis, communis, domestica, dulcis alicui,
eximia, fidelis, grata, valde grata, non indiserta, mediocris moderatrix
eloquentiæ, naturalis quædam, perspicua, præstans; non præstans sed prope
vulgaris et communis, simillima rerum omnium, singularis, summa, tanta,
vacua, vetus illa et excellens. USUS: Prudentia in delectu bonorum et
malorum cernitur, _la prudence se voit dans le discernement qu’on sait
faire du bien et du mal_. Prudentia in judicando et differendo. Hoc
sentire prudentiæ est, facere fortitudinis. Cf. Consilium, Sapientia,
Providentia.
PRŬĪNA, æ, f. _Gelée blanche_, _givre_, _frimas_. USUS: Aqua nive
pruinaque concrescit. Obrigescere pruina.
PRŪRĬO, is, ire, n. _Avoir un vif désir de faire qqche_, _griller_,
_brûler de_. USUS: Animus mihi prurit.
PSALLO, is, i, ere, n. _Jouer d’un instrument à cordes_. SYN. Fidibus
cano, lyram pulso. Hinc Psaltria.
PSEUDŎTHȲRUM, i, n. _Porte secrète ou dérobée_, _porte de derrière_. SYN.
Posticum; janua in aversa parte domus. USUS: Voluptates non janua, sed
pseudothyro intromissæ.
PŪBERTAS, ātis, f. _Age de puberté_, _virilité_. SYN. Pili, qui primi
puberibus efflorescunt.
PŪBES _vel_ PŪBER, ĕris, omn. gen. _Pubère_, _adulte_, _fait_, _déjà
grand_. SYN. Adolescens. USUS: Ad puberem ætatem. Nemo puber tum fuit qui
arma non caperet.
PŪBES, is, f. _Jeunes gens en état de porter les armes_, _adultes_. USUS:
Pube tenus. Omnis Italiæ pubes.
PŪBESCO, is, ere, n. _Entrer dans l’adolescence_, _grandir_, _se
développer_. Adolesco. USUS: Cum primum pubesceret Hercules, in
solitudinem abiit.
PŪBLĬCĀNUS, i, m. _Publicain_, _fermier d’un impôt public_. SYN. Qui
vectigal exercet et exigit. EPITH. Paulo cupidior, fortissimus, maximus,
novus, afflictus, amantissimus alicujus, non firmus, alicui amicissimus,
levis in exigendis vectigalibus, miser, molestus. USUS: Ordo publicanorum.
PŪBLĬCĀTĬO, ōnis, f. _Vente à l’encan_, _confiscation_. SYN. Proscriptio
bonorum.
PŪLĬCĒ, 1. _Au nom de l’état_, _aux frais_, _dans l’intérêt de l’état_.
USUS: Is prætor publice interfectus est, _fut mis à mort par l’ordre du
gouvernement_. Frumentum publice polliciti sunt, _au nom de l’état_.
Nemini meus adventus labori aut sumptui, neque publice neque privatim
fuit. Filiæ Aristidis publice alebantur, _aux frais de l’état_. 2. En
public, publiquement. SYN. Palam, vulgo. )( Privatim. PHRAS. Res publice
gesta, _choses faites en public_. Res in oculis omnium; ante oculos;
in luce, in publico; palam populo; in propatulo; propalam gesta. USUS:
Publice scripsit. Res tanta quæ publice gesta atque commissa sit. Cf.
Conspectus.
PŪBLĬCO, as, avi, atum, are, a. _Adjuger au trésor public, confisquer_.
SYN. Proscribo, præconi subjicio. PHRAS. Publicare bona alicujus,
_confisquer les biens de quelqu’un_. Addicere bona in publicum; hastam
ponere; hastæ subjicere; præconi _vel_ præconis voci bona subjicere;
facere bonorum proscriptionem; venditionem indicere; sub corona vendere.
USUS: Agros, domum publicare.
PŪLĬCUS, a, um, _Relatif au peuple_, _commun_, _public_. SYN. Communis.
PHRAS. 1. Prodire in publicum, _paraître en public_, _sortir_. In
concionem populi prodire; in publicum cœtum prodire; in solem ac pulverem
procedere; in civium conspectu, in luce habitare; velut in theatro
versari; in foro versari. 2. In publicum consulere, _s’occuper des
affaires publiques_. Ferre, proferre, quæ in rem communem sint, in medium
conferre; in medium consulere, quid optimum factu reipublicæ. 3. Tune in
publico comparere audes? _Comment oses-tu te montrer?_ Tu lucem aspicere
audes? Tu in foro, tu in urbe, tu in civium conspectu obversari audes?
Quæ ista est audacia, in publicum procurrere, obsidere vias, occurrere
in triviis, forum premere, in oculis habitare? Includi te domi, carere
publico, lucem non aspicere te oporteret. USUS: Proponere epistolam in
publico, _rendre une lettre publique_. De publico stipendium statuere.
De publico est elatus, _ses funérailles ont été faites aux frais du
trésor public_.
PŬDENS, entis, gen. com. _Qui a de la pudeur_, _modeste_, _réservé_,
_honnête_. SYN. Verecundus. USUS: Est in eo liberale ingenium, pudens,
pudicum.
PŬDENTER, _Avec réserve_, _avec modération_. SYN. Verecunde. USUS:
Pudenter vivere; pudenter appellare aliquem et rogare.
PŬDET, dŭit dĭtum est, ere, imp. _Avoir honte_, _rougir_. SYN. Pudore
afficior, erubesco. ADV. Sero et nequicquam. PHRAS. 1. Pudebat eum plura
proloqui, _il avait honte d’en dire davantage_. Erubuit ora vestra;
pudor eum pene subrusticus, ne plura diceret, deterruit, absterruit; ne
pluribus ageret, verecundia impediebatur; pudore fractus, confectus,
victus conticuit; plura dicendi verecundia fuit; verecundia motus,
præpeditus, deterritus plura non addidit. Tot hominum conspectus ruborem
ei incussit, loquendi verecundiam attulit; timentem jam et sui vix
compotem pudor quidam obstupefecit. 2. Reputantem ista pudere cœpit, _à
ce souvenir il commença à rougir_. Reputantem ista verecundia cepit;
animum verecundia subiit; reputanti ista jam dudum pudor versabat animum;
reputantem ista pudor facinoris angebat, nec aut vultum erigere aut loqui
jam sustinebat; facinoris recordatio verecundiæ fuit; plura meminisse
rubori fuit; facti recordatio hominem in ruborem dedit. 3. Nullius te rei
pudet, _vous avez perdu toute pudeur_. Os dudum perfricuisti; perfrictæ
frontis es; pudorem omnem abjecisti, exuisti, abstersisti; quidlibet
audendi nulla tibi jam verecundia; quæ jam tanta est magistratuum
auctoritas, quæ verecundiam tibi imponat? quæ te res, quis pudor a
licentia revocet? Pudor omnis jam dudum exulat; pudorem vivendi licentia
excussit; pudorem omnem non tam dimisisti, quam ejecisti. Cf. Impudens,
Impudentia. USUS: Sunt homines quos infamiæ suæ neque pudeat, neque
tædeat, _il y a des hommes qui ne sont ni honteux, ni fâchés de leur
infamie_. Quem non pudet, hunc pœna dignum censeo.
PŬDĪCĬTĬA, æ, f. _Pudicité_, _chasteté_. SYN. Pudor. EPITH. Aliena summa.
USUS: Parcat juventus pudicitiæ suæ, ne spoliet, expugnet, eripiat
alienam. Hunc nec pudicitia a cupiditate revocavit. Erubescunt pudici
etiam loqui de pudicitia. Cf. Verecundia.
PŬDĪCUS, a, um, _Pudique_, _chaste_, _vertueux_, _modeste_. SYN.
Verecundus, castus; homo virginali verecundia, pudentissimus et optimus.
USUS: Domus pudica. Cf. Verecundus.
PŬOR, ōris, m. _Pudeur_, _réserve_, _modestie_; _honneur_. SYN.
Verecundia, rubor, ingenuitas, integritas, modestia. )( Petulantia,
protervitas. EPITH. Honestus, mirificus, moderator cupiditatis,
periculosus, singularis, subrusticus, summus. USUS: Pudor est moderator
cupiditatis, ornamentum florentis ætatis. Si non famæ pudor, supplicii
metus te absterreat. Pudorem dimittere. Cf. Modestia, Verecundia.
PŬELLA, æ, f. _Jeune fille_. SYN. Virgo, muliebris sexus liberi.