NĀVĬCŬLĀTOR, ōris, m. _Armateur_. SYN. Navicularius.

NĀVĬGĀBĬLIS, e, gen. com. _Navigable, où l’on peut naviguer_. USUS:

Flumen navigabile.

NĀVIGĀTĬO, ōnis, f. _Navigation_. SYN. Navigationis cursus, cursus

navalis. EPITH. Bona, hiberna, odiosa, longa, hiemalis, portuosa,

perdifficilis, vehementior. USUS: Tandem e diutina navigatione in portum

veni.

NĀVĬGĬUM, ĭi, n. _Toute espèce de navire_, _vaisseau_, _bâtiment_,

_barque_. SYN. Navis. USUS: Proficisci probo navigio, bono gubernatore ac

tranquillitate. Cf. Navis.

NĀVĬGO, as, avi, atum, are, a. et n. _Naviguer_, _voguer_. SYN. Navi,

in navi vehor navem ago. ADV. Bellissime, bene, caute, commode,

considerate, diligenter, expeditius, explorate, feliciter, incommode,

omnino, periculose, prospere, quam cautissime, recte, strenue, tarde,

tardius, temere, tuto, ultro citroque. PHRAS. 1. Tempus est navigandi,

_c’est la saison de naviguer, de se mettre en mer_. Non solum nauta

significat, sed etiam favonius ipse insusurrat, navigandi tempus esse.

Anni tempus navigabile jam præbet mare; nacti idoneum tempus et ventum,

e portu exeamus. 2. Vix navigavimus ex portu, _à peine étions-nous

sortis du port_. Vix navim solvimus; vix oras resolvimus, anchoras

præcidimus, vellimus; vix conscendimus; vix anchoras præcidimus; vix e

portu exivimus; vix e conspectu terræ ablati sumus; vix malum ereximus,

vela pandimus; vix navi profecti sumus; vix in altum vela dedimus; vix in

altum provecta navis; vix anchoras sustulimus; a terra solvimus, vento

nos dedimus. 3. In Græciam navigat, _il fait voile pour la Grèce_. In

Græciam transmittit; in Græciam flectit; in Græciam cursum dirigit; in

Græciam transportatur, cursum tenet, navibus proficiscitur, trajicit; in

Græciam transvehitur, vela dat, vela facit. 4. Ex Austria in Hungariam

navigavit, _il descendit d’Autriche en Hongrie_. Secundo Danubio

descendit, defluxit in Hungariam; secundo flumine in Hungariam delatus

est; secundo flumine bellissime in Hungariam decurrit. 5. Cum prope

Africæ littora navigarem, _quand je côtoyais les rivages de l’Afrique_.

Cum oram Africæ legerem; navi præterveherem; Africæ littus raderem; cum

præter Africæ littus velis ferrer; cum Africæ littus præterveherer.

6. Genuam navigavi, _je suis allé par mer à Gênes_. Ad Genuam navibus

accessi; in portum Genuensem descensionem feci, exscensionem feci; navim

adverti Genuensem in portum; navim appuli, navi appulsus sum Genuensem ad

portum. Cf. Appello.

NĀVIS, is, f. _Vaisseau_, _navire_. SYN. Navigium. EPITH. Bona,

constrata, magna, idonea, inanis, instructa, ornata, longa, maxima,

oneraria, onusta, optima, parva, plena, postrema, pulcherrima, referta,

recta, rostrata, salva, tuta ac fidelis. USUS: Navim ædificare,

comparare, instruere, fabricare, ornare, _construire, équiper un

vaisseau_. Navim conscendere; in navem ascendere, se collocare, _monter

dans un navire_. Navem ex portu educere, _faire sortir un vaisseau du

port, lever l’ancre_. Navem subducere, _tirer un navire sur le rivage_.

Navim ad littus appellere, _toucher terre, aborder_. E navi egredi,

desilire, se projicere, _descendre de vaisseau_. Navem frangere, in ipso

portu evertere, ex maximis turbinibus ereptam in portu amittere, _faire

naufrage_. Navis tormentis hostilibus depressa interiit, _le navire a

péri sous les boulets ennemis_. Navis in vadum illisa est, _le vaisseau

a été brisé sur un écueil_. Naves in vadis afflictantur, eliduntur, _les

navires font naufrage contre les récifs_. Navim reficere laceratam,

colligere de integro, et ornare, _radouber un navire, le réparer_. Naves

firmare, et anchoris infrenare, _mettre le navire à l’ancre_. Naves in

anchoris exspectant, commorantur, _les navires sont à l’ancre_.

NĀVĬTAS, ātis, f. _Empressement_, _zèle_, _ardeur_, _activité_. SYN.

Industria, opera. )( Ignavia. USUS: Navitas tua et animus in rempublicam

est admirationi. Cf. Diligentia.

NĀVĬTER, _Avec zèle, ardeur_. SYN. Strenue. USUS: Naviter dicere,

pugnare. Cf. Diligenter.

NĀVO, as, avi, atum, are, _Faire qqchose avec zèle_; _rendre un service

à qqn_. SYN. Præsto, exhibeo. USUS: Operam alicui et studium navare.

Suffragia alicui, benevolentiamque navare. Navare atque venditare suam

operam alicui.

NĀVUS, a, um, _Empressé_, _soigneux_, _attentif_. SYN. Strenuus, impiger,

industrius. )( Ignavus. Cf. Diligens, applico.

NE, _Ne.... pas_, _non_. SYN. Ut ne, quo ne, neque. USUS: 1. Quidvis age,

dumne abieris. 2. Non, _ne_. Illud ne quis admiretur. 3. Neque, _pas

même_. Ne istius quidem laudis sum cupidus. Nullas a te litteras habeo,

ne famam quidem. 4. An, utrum, _si_. Humine, an sublime putrescat, nihil

interest.

NĔBŬLA, æ, f. _Brouillard_, _vapeur_. USUS: Quasi per nebulam aliquid

videre. Depulsa nebula diem aperuit.

NĔBŬLO, ōnis, m. _Vaurien_, _polisson_; _charlatan_; _dissipateur_. SYN.

Nugator, nequam, qui mendaciis et dolis nebulas offundit et tenebras.

EPITH. Certior, magnus. USUS: Hærebat nebulo, quo se verteret, non

habebat. Cf. Nequam, Malus.

NĔBŬLŌSUS, a, um, _Plein de brouillards_. SYN. Caliginosus. PHRAS.

Nebulosum erat, _l’air était plein de brouillards_. Humidi montes

effundebant caliginem, quæ universam rei faciem, quæ prospectum oculorum

auferebat; quæ liberum oculorum prospectum prohibebat. Nebulosum erat

cœlum et caliginosum; nebula erat ad multum diei, densa adeo, ut lucis

usum eriperet, non prospectu modo extra vallum adempto, sed propinquo

etiam congredientium inter se conspectu; orta ex lacu nebula campo quam

montibus densior sederat; prima luce densa nebula saltum omnem camposque

circa intexuit. USUS: Caliginosum, nebulosum cœlum.

NEC, _Non_, _ne pas_, _ni_. SYN. Non, neque. USUS: Nec bona, nec mala.

NECDUM, _Et pas encore_. SYN. Nondum.

NĔCESSĀRĬĒ _vel_ NĔCESSĂRĬO, _Nécessairement_, _forcément_, _par

nécessité_. SYN. Necessitate, ex necessitate, necessariis et maximis de

causis.

1. NĔCESSĀRĬUS, ĭi, m. _Parent_, _parente_, _ami_, _amie_. SYN.

Conjunctus, intimus, familiaris, necessitudine conjunctus, aliquem

necessitudine attingens. EPITH. Cari, honesti, paterni; communis,

conjunctus, inferior. USUS: Inter necessarios mihi conjunctissimus. Eos

necessarios habere oportet, quos ineunte ætate dileximus. Necessarius et

propinquus meus. Cf. Familiaris.

2. NĔCESSĀRĬUS, a, um, _Nécessaire_, _absolu_, _inévitable_, _forcé_.

SYN. Opus, fatalis. )( Voluntarius. ADV. Æque, maxime, eo magis,

vehementissime, summe. USUS: Necessarium est, quod imperatur:

voluntarium, quod permittitur. Leges fatales et necessariæ. Necessaria

consecutio. Cf. Necessitas.

NĔCESSE, _Nécessaire_, _forcé_, _indispensable_. SYN. Necessum,

necessarium, opus. ADV. Plane, quodammodo, valde. PHRAS. Necesse erat

id facere, _il était nécessaire de faire cela_. Casus erat fatalis et

necessarius; imposita mihi fuit necessitas id agendi; parendum erat

necessitati; serviendum erat necessitati; necessitas me ad ea detrusit;

ista experiri necessitas subigebat; coactus rerum necessitudine id

suscepi; necessitudo, quæ timidos etiam fortes reddit, eo me adegit;

necessitate adductus, compulsus id egi. Necessitas ultimum ac maximum

telum huc me adegit; ultima necessitas, id ut facerem, admonuit,

expressit; invitus hoc feci et necessitate pressus, adstrictus, coactus.

Id factum, quod sic tempus et necessitas flagitaret, quod sic usus

posceret, quod sic ratio postularet; consilium necessitas subjecit. Id

facere necesse habui. USUS: Comitas omnibus necesse est. Necesse non

habui scribere. Necesse puto. Cf. Opus, Decet, Necessitas.

NĔCESSĬTAS, ātis, f. _Nécessité_, _besoin absolu_. SYN. Necessitudo,

fatum, vis. EPITH. Crudelis, divina, fatalis, honesta, magna, multa,

nimia, nova, probabilis, summa, tanta. USUS: 1. Necessitatem alicui

imponere, afferre. Necessitate pressus. Ea mihi necessitas obvenit.

Necessitati parere, servire. Necessitatem effugere. In rationem versa

necessitas, _faire de nécessité vertu_. 2. Vinculum conjunctioque amoris,

_parenté_, _amitié_, _intimité_. Necessitatem amicitiamque violare. Cf.

Necesse.

NĔCESSĬTŪDO, ĭnis, f. _Liens étroits_, _rapports intimes_, _parenté_,

_amitié_. SYN. Familiaritas, amicitia, intima consuetudo, conjunctio,

necessitas. EPITH. Absoluta, certissima, communis, conjuncta,

fraterna, justa, levissima, magna, paterna, privata, recens, sanctior,

simplex, singularis, summa, tanta, vetus, magna, nova; simplices et

absolutæ. PHRAS. Necessitudinem cum aliquo facere, _lier amitié avec

qqn_. Conjungere necessitudinem cum aliquo; ad suam necessitudinem

adjungere aliquem; cum aliquo necessitudinem constituere; aliquem in

necessitudinem recipere. Cf. Amicitia. USUS: 1. Quos natura _aut_

voluntas necessitudine _aut_ benevolentia conjunxit. Vetus mihi cum

illo necessitudo intercessit. Necessitudinem cum aliquo habere; colere,

conservare necessitudinem. Necessitudine me attingit, _il est mon ami_.

2. Necessitas, _nécessité_. Necessitudo est, cui vi nulla obsisti potest.

In necessitudinem causam confere, _faire de qqche une nécessité_.

NEC NE, _Ou non_. SYN. An non. USUS: Sit missum, nec ne, nescio.

NĔCO, as, avi, atum, are, a. _Faire périr_, _tuer_. SYN. Necem affero,

occido, interficio. ADV. Manifesto, recte, acerbe, crudelissime. USUS:

Fame, verberibus aliquem necare. Cf. Interficio, Occido.

NECTAR, ăris, n. _Nectar_, _le breuvage des dieux_. SYN. Deorum

immortalium potus.

NECTO, is, nexui, nexum, ere, a. _Nouer_, _attacher_, _unir_, _joindre_.

SYN. Connecto, colligo. USUS: Videtis, quanta sit rerum series, ut alia

ex aliis nectantur.

NĒDUM, _Ce n’est pas pour que_, _bien loin de_, _à plus forte raison

non_. SYN. Non modo, ne dicam, ut ne addam. USUS: Optimis temporibus non

potuere, nedum istis miseris.

NĔFANDUS, a, um, _Impie_, _affreux_. SYN. Nefarius, detestabilis.

NĔFĀRĬĒ, _D’une manière impie, abominable, criminelle_. SYN. Turpiter,

scelerate. USUS: Nefarie, libidinose, crudeliter egit.

NĔFĀRĬUS, a, um, _Impie_, _maudit_, _scélérat_, _affreux_. SYN.

Sceleratus, consceleratus, scelestus, impius. ADV. Maxime. USUS: Scelus

nefarium facere. Cf. Sceleratus.

NĔFAS, _Tout ce qui est impie, illicite, injuste_; _sacrilége_. SYN.

Scelus detestandum, non fas. )( Licet. USUS: Nefas dictu. Aiebat id sibi

nefas esse. Tu nihil mihi nefas censes.

NĔFASTUS, a, um, _Malheureux_, _funeste_, _impie_. SYN. Nefarius, impius,

infelix. USUS: Quæ augur injusta, nefasta, dura, vitiosa dixerit, irrita

infectaque sunto.

NĔGANTĬA, æ, f. _Négation_, _proposition négative_. Vox technica. USUS:

Deinde addunt conjunctionum negantiam sic: non, si hoc est et illud; hoc

autem non, igitur illud.

NĔGĀTĬO, ōnis, f. _Action de nier_, _dénégation_. SYN. Infitiatio. USUS:

Negatio et infitiatio facti.

NĒGLECTĬO, ōnis, f. _Négligence_. SYN. Neglectus. )( Curatio.

NĒGLECTŬS, ūs, m. _Négligence_. SYN. Neglectio. USUS: Rem neglectui

habere. Cf. Negligo.

NĒGLĬGENS, entis, omn. gen. _Négligent_, _indifférent_, _insouciant_.

SYN. Socors, indormiens, dissolutus. )( Sedulus, diligens. PHRAS.

Negligens est in rebus suis, _il néglige ses affaires_. Rebus suis

plane indormit; segnis est ad imperata; dormitat in rebus suis;

solute, indiligenter, oscitanter agit omnia; cum maxima illum negotia

circumstent, sedet, et oscitatur; segniter, otiose, negligenter agit

omnia. Negligentia, inertia, pigritia est incredibili. Cf. Negligo. USUS:

Eum socors et negligens natura tardavit.

NĒGLĬGENTER, _Négligemment_, _sans soin_. SYN. Indiligenter, oscitanter,

pro cætera socordia.

NĒGLĬGENTĬA, æ, f. _Négligence, incurie, indifférence, etc._ SYN.

Indiligentia, pigritia, socordia, inertia, incuria. )( Diligentia. EPITH.

Agrestis et inhumana, diligens, diserta, non ingrata, mira, plena, summa,

turpis. USUS: Negligentia corrumpit animum. Fugere agrestem et inhumanam

negligentiam. Negligentiæ se dedere. Negligentia languere, obtorpescere.

Cf. Pigritia.

NĒGLĬGO, is, lexi, lectum, ere, a. _Ne pas faire attention à_, _ne pas

s’occuper de_, _négliger_. SYN. Mitto, non curo, curare omitto, leviter

fero, dissimulandum puto, contemno. )( Curo. ADV. Omnino, maxime,

necesse, plane, crudeliter. PHRAS. 1. Litteras olim diligenter cultas

nunc plane negligit, _il ne s’occupe plus des lettres qu’il cultivait

autrefois avec ardeur_. Litteras jam ad se nihil pertinere arbitratur;

non laborat jam de paranda doctrinæ fama, nec progressus sui in litteris

rationem ullam ducit; nulla illum de litteris cura jam tangit; obduruit

plane ad litteras. Famam ingenii plane abjecit; soluto et quieto in

tantis æmulantium studiis agit animo; animo ad litterarum studia est

omisso; nihil de studiis litterarum sollicitus est. Litteras nil pensi

habet. Jacet, refrixit ille discendi labor. Oblivio litterarum eum cepit;

summa apud eum rei maxime necessariæ incuria. Motam jam dudum remisit

industriam. 2. Negligit officium suum, _il néglige son devoir_. Cessat

in officio; claudicat in officio; deest officio, occasione, sibi; causam

suam ipse prodit; causam ipse suam damnat; abest illi cura, diligentia;

remisso ac languido est animo in rebus suis; languidius versatur in

opere. 3. Hæc omnia sunt ab iis neglecta, _ils négligent toutes ces

choses_. Nihil obedienter curatum; id totum pro cætera socordia actum;

dimissa maximarum rerum opportunitas; res tanta ex omnium cura est

omissa. 4. Negligant, per me licet, isti commoda publica, _qu’ils se

soucient peu, je le veux bien, des intérêts de la république_. Neglectui,

per me licet, sint istis commoda publica; pedibus, per me licet, ista

trahantur; fiat jactura istorum omnium, et salutis communis oblivio

capiat levissimorum hominum pectora. Dissolvantur instituta omnia, quibus

saluti publicæ cavetur; obterantur et conculcentur. Jaceant leges,

instituta majorum obsolescant, frigeant bonorum civium studia, langueant,

senescant: ego ista nec moveo, nec curo. Vilia habeantur, susque deque

habeantur publica commoda, ego ne manum quidem verterim. 5. Adeone

negligis sinistram famam? _Est-ce ainsi que vous vous inquiétez peu

d’une mauvaise renommée?_ Adeone parum abhorres sinistram de te famam?

adeone parvi facis? adeone parum pensi tibi est? nihil igitur pensi

habes, nihil laboras; nihil ad te pertinere arbitraris, quis hominum

de te sermo sit? adeone famam abjecisti? adeo nec bonæ, nec sinistræ

famæ cura cogitatioque te tangit ulla? USUS: Exempla majorum, leges,

auctoritatem senatus, religiones, jura publica neglexisti. Cf. Piger.

NĔGO, as, avi, atum, are, n. et a. _Nier_; _refuser_, _ne point

accorder_. SYN. Inficior, abnuo, denego, recuso. )( Affirmo, fateor,

promitto. ADV. Ad extremum, belle, jucunde, liquido, omnino, molestius,

palam, plane, præcise, prorsus, recte, valde, verius, usquam, vulgo.

PHRAS. 1. Negat se a te quidquam accepisse, _il affirme qu’il n’a rien

reçu de vous_. Pernegat, se quidquam a te accepisse, inficias it, præcise

negat; plane sine ulla excusatione præcidit; pari animi vultusque

constantia abnuit, tibi a se quidquam deberi. 2. Negat sibi omnes

delicias, _il se refuse toute satisfaction_. Genium ubique defraudat;

deliciis se fraudat omnibus; ab innocentibus etiam deliciis manum

abstinet. 3. Negat opem, _il refuse son secours_. Spe auxilii rogantem

frustratur. Cf. Nolo.

NĔGŌTĬĀLIS, e, gen. com. _Relatif à une affaire_. USUS: Pars negotialis

ea constitutione contenta.

NĔGŌTĬĀTĬO, ōnis, f. _Commerce_, _négoce_. SYN. Mercatura. EPITH. Vetus.

NĔGŌTĬĀTOR, ōris m. _Marchand_. SYN. Mercator. EPITH. Germanus, obscurus,

improbus. Cf. Mercator.

NĔGŌTĬŎLUM, i, n. _Petite affaire_. USUS: Erit aliquid negotioli.

NĔGŌTĬOR, aris, atus sum, ari, d. _Faire le commerce_. SYN. Negotium

gero; mercaturam facio, exerceo. Cf. Mercator.

NĔGŌTĬŌSUS, a, um, _Fort occupé_, _très affairé_. SYN. Plenus negotiorum.

USUS: Provincia est molesta et negotiosa.

NĔGŌTĬUM, ĭi, n. _Affaire_, _occupation_, _devoir_, _obligation_.

SYN. Res, munus, cura, labor, provincia, molestia. EPITH. Audax,

certum, jucundum, dignum, facetissimum, impudens, ineptum et græculum,

fortunatum, lautum, lentum, luteum, odiosum, salubre et honestum,

suspiciosissimum, turbulentum, vulgare et notum, molestum et operosum,

invidiosum, plenum laboris et periculorum, assiduitate molestum, a

dignitate alienum, expeditum, forense. PHRAS. 1. Multa habeo negotia,

_j’ai beaucoup d’affaires_. Multa me circumstant negotia; res mihi multæ

tractandæ sunt, et curandæ; maxima onera in republica sustineo. Multis

distineor laboribus; negotiorum mole obruor; procuratio quædam multis

officiis implicatum me tenet et constrictum; pluribus nunc curis sum

adstrictus; res suscepi plurimas et maximas; multis negotiis implicor;

tument, ut cum maxime, negotia; occupatissimus sum; multæ ad me quotidie

maximarum rerum procurationes deferuntur; multis quotidie urgeor,

impedior negotiis. 2. An tibi negotium facesso? _Est-ce que je vous crée,

vous suscite des embarras?_ An molestiam tibi exhibeo? An molestia te

afficio? An tibi mecum res est? An tibi negotium præbeo, exhibeo? An

gravis auribus tuis, an fastidio sum? Num que tibi ægritudo a me objecta

est? An negotii tibi aliquid a me seritur, conflatur? An alieno tempore

incommodus obversor? Num sermonis insolentia aures tuæ offenduntur? Cf.

Molestus. USUS: 1. Nullo negotio rem efficiam. Id non magni negotii est,

_cela n’est pas difficile_. Negotium alicui mandare, imponere, dare,

deferre; in negotium mittere; negotio aliquem præficere, præponere,

_préposer qqn à une affaire, l’en charger_. Negotium suscipere; negotium

attingere, contrahere, _entreprendre une affaire, s’en charger_. Negotium

administrare, curare, tractare, agere, obire, gerere, sustinere,

_s’occuper d’une affaire_. Negotium expedire, explicare, conficere,

transigere cum aliquo, _conclure une affaire avec qqn_. Multis negotiis

implicari, impediri, detineri, obrui, distineri, _être embarrassé dans

une multitude d’affaires_. E negotiis emergere, _sortir d’une affaire,

s’en tirer_. Negotio præesse, _être à la tête d’une affaire_. In negotio

versari, _être embarqué dans une affaire_. Negotia tueri, prendre soin

d’une affaire. Negotia fugere, se a negotiis removere, negotia deponere,

_fuir les affaires_. Negotium invertere, _changer les affaires_. Est

mihi tecum aliquid negotii, _j’ai affaire avec vous_. 2. Molestia,

_difficulté_, _embarras_. Negotium alicui facessere, præbere, exhibere,

_créer, susciter des embarras_. Cf. Res, Occupo.

NĒMO, ĭnis, m. _Personne_, _nul_. SYN. Nullus, nemo omnium, quis omnium?

)( Aliquis. ADV. Omnino. USUS: 1. Nemo de Senatoribus affuit. Te amo,

ut neminem. Magis te idoneum scio neminem. 2. Ullus, _quelqu’un_, _une

personne_. Contingit tibi, quod haud scio, an nemini.

NĔMŎRŌSUS, a, um, _Plein de bois_, _bien boisé_. USUS: Insula nemorosa.

NĔMUS, ŏris, n. _Bois_, _forêt_. USUS: Agros et nemora peragrare.

NEMPE, _Car_, _en effet_, _c’est-à-dire_, _sans doute_. SYN. Scilicet,

videlicet, nimirum, quippe, certe. USUS: Quibus autem hostibus? nempe,

qui, etc. Nempe igitur ea restant.

NĔO, nes, nēvi, nētum, nere, a. _Filer_. SYN. Fila duco, deduco, torqueo,

pensum carpo, manus lanæ admoveo, lanam in fila attenuo.

NĔPOS, ōtis, m. _Petit-fils_; _prodigue_, _dissipateur_. SYN. Qui ex

filio _vel_ filia natus; _item_: Prodigus. PHRAS. Est in patrimonio

nepos, _il est prodigue de son patrimoine_. Gurges est atque helluo,

natus abdomini suo. Patrimonium ejus profundæ libidines devorant. In vino

ac luxu, in suo fœtore ac vino jacet; patria bona lacerat, abligurit;

notos dies bibit, ludit, vomit. Totos dies in caupona delitescit, ad

vesperum perpotat, pergræcatur, voluptati obsequitur. Cf. Consumo,

Luxurio.

NEPTIS, is, f. _Petite-fille_. SYN. Ex filio _vel_ filia nata.

NEPTŪNUS, i, m. _Neptune, dieu de la mer_. SYN. Maris Deus.

NĒQUAM, omn. gen. indecl. _Mauvais_, _méchant_, _vaurien_. SYN. Homo

nihili, improbus, impurus. )( Frugi. PHRAS. Homo nequam et improbus,

_homme méchant et malhonnête_. Bipedum nequissimus, quo inertior nemo,

nemo ignavior proferri potest. Nemo est unquam inventus tam profligatus,

tam perditus, tam ab omni non modo honestate, sed etiam simulatione

honestatis remotus, relictus. Quæ nota domesticæ turpitudinis non

inusta est vitæ ejus? Nequissimus omnium qui sunt, quique unquam fuere,

mortalium. Officina nequitiæ, diversorium omnium flagitiorum. Cf. Malus,

Nequitia, Improbus.

NĒQUĀQUAM, _En aucune façon_, _pas du tout_, _nullement_. SYN. Nullo

pacto, nulla ex parte, minime, haudquaquam, neutiquam; minime gentium,

minime vero; fabulæ. USUS: Illud nequaquam præterire possum, quod, etc.

NĔQUE, _Non_, _ne ... pas_. SYN. Nec. USUS: Neque tunc peccavi, neque

modo.

NĔQUĔO, is, īvi, ĭtum, ire, n. _Ne pouvoir pas_, _n’être pas en état de_.

SYN. Non queo, non possum, non habeo, quemadmodum et integrum mihi non

est. USUS: Istud præterire nequeo. Cf. Possum.

NĒQUIDQUAM, _En vain_, _inutilement_. SYN. Frustra. USUS: Ea res mihi

nequidquam angorem attulit.

NĒQUĬTER, _Tristement_, _injustement_; _honteusement_. USUS: Ille prave,

turpiter, nequiter egit.

NĒQUĬTĬA, æ, f. _Mauvaise qualité_; _dissolution_; _honte_, _infamie_.

SYN. Flagitium, malitia, inertia. )( Frugalitas. EPITH. Insignis,

perdita, singularis, summa, victrix. USUS: Homo singulari nequitia

præditus. Summa nequitia et libidinum infamia. Officina nequitiæ. Cf.

Malus, Nequam, Improbus.

NERVŌSĒ, _Fortement_, _vigoureusement_, _énergiquement_. SYN. Enixe,

fortiter, valide, firmiter. USUS: Nervose disserere.

NERVŌSUS, a, um, _Nerveux_, _musculeux_; _fort_, _énergique_. SYN.

Fortis, robustus. )( Dissolutus. USUS: Quis Aristotele nervosior?

NERVUS, i, m. _Nerf_; _force_, _vigueur_, _énergie_. SYN. Torus, vis,

vires, robur. EPITH. Forenses, honesti. USUS: 1. Nervi in omne corpus

ducuntur. Nervorum implicatio toto corpore pertinens. 2. Nervi musici,

_corde (d’instrument)_. Nervi fidium ita sonant, ut a digitis sunt pulsi.

3. Virtus, vis, robur. TRANSL. _nerf_, _force_, _vigueur_. Quantum in tuo

animo roboris est, et nervorum! Contendere, intendere, adhibere nervos

omnes in re aliqua, _employer tous ses efforts pour une chose_. Incidere

nervos virtutis reipublicæ, _énerver le courage de la république_.

Pecunia belli nervus. Pecunia nervus rerum, _l’argent est le nerf de

tout_.

NESCĬO, is, ĭvi _vel_ ĭi, ĭtum, ire, n. _Ne pas savoir_, _ignorer_. SYN.

Ignoro, sum ignarus, inscius sum et rudis, id scientiam meam fugit, id

latet me, juxta cum ignarissimis ignoro. PHRAS. 1. Quis vero id nescit?

_Qui donc ne sait pas cela?_ Quis in ea re adeo hospes? cujus aures ita

peregrinantur? quis omnium tam est ignarus, tam rudis in Republ., tam

nihil de se cogitans? quem præterit, fugit? quem id fallere potest?

Quis in sua patria tam peregrinus est, et advena, ut rem adeo vulgatam

ignoret? Quis in tanta ignoratione rerum omnium versatur? Quis tanta

laborat inscientia, cui id incompertum esse possit? 2. Quid agam nescio?

_Je ne sais ce que je ferai_. Hæret aqua; nondum habeo exploratam _aut_

explicatam rationem consilii mei; res necdum est ad liquidum ratione

perducta; sententia mihi necdum stare potuit; incertum mihi est, quid

fieri conveniat. 3. Nesciente me factum est, _cela s’est fait à mon

insu_. Me ignaro, nec opinante; me inscio, imprudente me, insciente me,

me inconsulto factum est. Cf. Ignoro. USUS: Nemo in eo, quod nescit,

disertus esse potest. Homo nescio quis. Nescio quid timere videtur.

NESCĬUS, a, um, _Qui ne sait pas, qui ignore_. SYN. Inscius. USUS: Non

eram nescius quantum is, etc., _je n’ignorais pas combien celui-ci, etc._

Cf. Ignarus.

NEUTER, tra, trum, _Aucun des deux_, _ni l’un ni l’autre_. SYN.

Indifferens, nullarum partium, qui in neutram partem movetur, medius,

neutrius factionis, partis; qui medium quemdam cursum tenet; qui

ancipitem se et medium gerit; qui nihil magnopere ad ullam partem

inclinatur, qui ex ancipiti temporum mutatione pendet, a studio partium

alienus. Neutralis, VULG. )( Alter, uterque. USUS: In neutram partem

commoveri. Neuter vestrum mihi carior est. Neuter anguis, nec mas, nec

femina.

NEUTĬQUAM, _En aucune façon_, _nullement_. SYN. Nequaquam.

NEUTRO, _Ni d’un côté ni de l’autre_. SYN. In neutram partem. USUS:

Tempus teritur neutro inclinata spe.

NEX, nĕcis, f. _Mort violente_, _meurtre_. Mors violenta. USUS: Necem

sibi consciscere, _se donner la mort_, _se suicider_. Necem alteri

afferre. Cf. Mors, Interficio, Occido.

NEXŬS, ūs, m. _vel_ NEXUM, i, n. _Prise de corps_, _contrainte par

corps_, _emprisonnement pour dettes_. SYN. Obligatio quædam civilis.

USUS: Nexorum et mancipiorum multa sunt jura. Nexu obligari alicui. Nexum

inire, se et corpore, et bonis devincire creditori, _tomber sous la

dépendance de son créancier_, _encourir la détention pour dettes, tomber

en servitude_. Nexu solutus, post dissolutum æs alienum, _rendu à la

liberté après payement des dettes_.

NI, _Si ne ... pas_. SYN. Nisi. USUS: Mirum, ni domi est.

NĪDOR, ōris, m. _Odeur_, _exhalaison d’une chose rôtie_. SYN. Odor rerum

præsertim assarum. USUS: In illo nidore ganearum tuarum.

NĬDUS, i, m. _Nid_. USUS: Aves cubilia nidosque fingunt, construunt,

eosque quam possunt, mollissime substernunt. Nidos ponere, texere.

NĬGER, gra, grum, _Noir_. SYN. Ater, atratus, fuscus. )( Albus. Quæ alba

sunt, nigra dicere.

NĬGROR, ōris, m. _Le noir_, _la couleur noire_. (Nigredo, VULG.) USUS:

Noctis excæcat nigror.

NĬHIL, _Rien_. Nihilum, nequidquam, non quidquam, nihil quidquam, nulla

pars, ne pilus quidem. PHRAS. 1. Nihil penitus reliquit, _il ne laissa

absolument rien_. Ne vestigium quidem rei est reliquum; tegulam in urbe

nullam reliquit; ne minimam quidem rem fecit reliquam; nec argenti

scrupulum, nec umbram quidem; non modo granum nullum, sed ne paleam

quidem, non glebam ulli reliquit; ne imago quidem veteris opulentiæ nobis

relicta est; nihilo minus habemus ex tantis opibus. 2. Nihil de virtute

habet, _il n’a aucune vertu_. Virtutem ne de facie quidem noscit; ne

pilum quidem viri boni habet; ne umbram quidem honesti unquam vidit;

pristinæ virtutis ne vestigium quidem ullum superest. USUS: Nihil potest

fieri nec commodius, nec melius. Nihil tibi obligor. Illa nocte nihil

aliud, præterquam vigilatum est, _cette nuit-là, on ne fit que veiller_.

Nihil ad Persium Lælius, _Lælius n’a rien à voir avec Persius_. Hostes

nihil aliud, quam abeunt. Hominem nihil amplius, quam urbe submovit. Tene

ego defraudem, cui ipsi nihil est in manu, _n’avoir rien_.

NĬHILDUM, _Rien encore_. SYN. Nihil adhuc, non adhuc, nondum quidquam.

NĬHĬLŌMĬNUS, _Pour le moins, pas moins_. SYN. Nihilo secius.

NĬHĬLUM, i, n. _Rien_. RAD. ex ne et hilum. PHRAS. Omnia in nihilum

interibunt, _tout sera anéanti_. Omnia in nihilum occident; recident; ad

nihilum venient; in nihilum redigentur. USUS: Ex nihilo orta sunt omnia;

nihilo majori in discrimine es ac ego. Nihilo magis, quam tu, certus sum.

Pro nihilo ducere hominem. Nihili facere, pendere. Homo nihili.

NĪL, _Rien_. SYN. Nihil.

NIMBŌSUS, a, um, _Plein d’orages_, _orageux_; _pluvieux_. USUS: Ventus,

sidus nimbosum.

NIMBUS, i, m. _Averse_, _pluie_; _nuage_. SYN. Imber, pluvia. USUS:

Nimbi, nives, grandines. Cf. Imber.

NĪMĪRUM, _Assurément_, _certainement_. SYN. Nempe, scilicet, videlicet.

USUS: Hoc nimirum est illud, etc.

NĬMĬŎPĔRE, _Trop_. SYN. Maximopere. USUS: Nimiopere ædificia me delectant.

NĬMĬO, _Trop_, _extrêmement_, _beaucoup_. USUS: Nimio plus te diligo.

NĬMIS _vel_ NĬMĬUM, _Trop_. SYN. Immoderate, extra modum, præter modum,

ultra quam satis est, ultra justum, plus æquo, nimiopere, nimio plus. )(

Parum. PHRAS. 1. Nimis in dicendo longus es, _vous êtes trop long dans

vos discours_. Nimius es in dicendo; præter modum profusus es in dicendo;

nimis progrederis in dicendo; satietate enecas audientes; est quædam in

te dicendi exuberantia; immoderatione verborum efferris; immoderata,

immensa, infinita est tua oratio; modum excedis, egrederis in dicendo;

profusum dicendi genus sequeris; abuteris patientia auditorum; stili

luxuriem depascas, nimia reseces, oportet. 2. Potentia nimis magna,

_puissance trop grande_. Magnitudine jam laborat sua; vires præpotentis

populi sese ipsæ conficiunt. USUS: Magis offendit nimium, quam parum. Sed

hæc nimis requiro. Ne quid nimis (PROV.). Nimis insidiarum. Nimis valde.

NĬMĬUS, a, um, _Excessif_, _démesuré_; _trop grand_, _trop nombreux_.

SYN. Immoderatus, immodicus, intemperans, plus æquo, nimio plus, nimis

magnus, etc. )( Modicus. USUS: Nullam ego in re tanta diligentiam nimiam

puto. Nimius animi, imperii. Nimio plus mobilia ingenia. Nimius in

decernendis præmiis, et tanquam prodigus. Cf. Nimis.

NINGIT, ebat, ninxit, imp. _Il neige_. USUS: Toto ningit æthere. Cf. Nix.

NĬSI, _Si... ne pas_; _si toutefois... ne pas_; _à moins que ne_....

SYN. Ni, si non, nisi si, quod nisi; præter, præterquam. USUS: Veniam,

nisi impeditus fuero. Nisi si se forte jactat. Quem civem senatus, nisi

me commendavit? Cur id respuis, nisi quod turpe est? Si nihil aliud

fecerunt, nisi rem retulerunt, nonne satis fuit, illis gratias agi?

NĪSŬS, ūs, m. _Effort_. SYN. Conatus, gressus. USUS: Pedetentim ire, et

sedato nisu. Cf. Conor, Labor.

NĪTĒDŬLA, æ, f. _Mulot_, _petite souris des champs_. Muris genus agreste.

NĬTĔO, es, ere, n. _Luire_, _briller_. SYN. Splendeo, nitesco, floreo. )(

Squaleo, obsolesco. ADV. Valde. USUS: Nitet oratio. Unguentis nitet. Cf.

Splendeo.

NĬTESCO, is, ere, n. _Devenir brillant_. SYN. Niteo. USUS: Cœlum nitescit.

NĬTĬDĒ, _D’une manière brillante, magnifique_. SYN. Splendide, eleganter.

NĬTĬDUS, a, um, _Luisant_, _brillant_, _poli_, _resplendissant_. SYN.

Nitens, cultus. )( Incultus, horridus, agrestis. USUS: Verba, oratio

nitida. Pexo capillo nitidus, _bien peigné_. Nitidi colles, campi. Cf.

Cultus.

1. NĬTOR, ōris, m. _Éclat_, _splendeur_. SYN. Cultus, munditia. )(

Squalor. EPITH. Naturalis, non fucatus, nimius, parilis. USUS: Inest in

eo naturalis nitor, non fucatus. Ejus nitor urbis Italiam illustrat.

Intuens ejus purpuram, et nitorem corporis.

2. NĪTOR, ĕris, nixus et nīsus sum, niti, d. _S’appuyer à ou sur qqche_;

_reposer sur qqche_; _tendre vers_. SYN. Enitor, connitor, adnitor.

PHRAS. Salus nostra in illo nititur, _notre salut repose en lui_. Salus

publica unius hominis incolumitate continetur; ex unius vita, vita pendet

omnium; unius consilio ac præsidio Respublica nititur. Ex unius viri

consilio, auctoritate, gratia suspensæ sunt omnium nostrum rationes.

Cf. Innitor. USUS: 1. Ad immortalitatem nominis niti. Consilio, studio,

labore omni nitebar. 2. Innitor, sustentor, _s’appuyer, reposer sur_.

Egone hujus pecudis consilio aut præsidio niterer? Divinatio conjectura

nititur, _la divination repose sur la conjecture_. Sustentabimus nos ac

omni spe nitemur. Cf. Conor, Laboro.

NĬVĀLIS, e, gen. com. _De neige_, _neigeux_. SYN. Nive plenus. USUS:

Tumuli nivales, dies nivalis.

NĬVĔUS, a, um, _De neige_, _blanc comme neige_. USUS: Candor niveus.

NĬVŌSUS, a, um, _Plein de neige_. USUS: Nivosa grando.

NIX, nĭvis, f. _Neige_. PHRAS. Omnia erant plena nivibus, _tout

était plein de neige_. Densam procella nivem effuderat; nives omnia

oppleverant; iter perpetuis obsitum erat nivibus, quas frigoris vis

gelu adstrinxerat; prata erant alta nive obruta; cumulata nive tecta

laborabant. USUS: Risi nivem atram. Nix vento cumulata ingredientes

fatigabat.

NIXŬS, ūs, m. _Action de s’appuyer, effort, peine_. SYN. Nisus. USUS: 1.

Magno nixu aggredi aliquem. 2. Partus, _accouchement_. Fetum acerbo nixu

edere.

NO, as, avi, atum, are, n. _Nager_. SYN. Nato. USUS: Natura bestias

nantes aquarum incolas esse voluit. Cf. Nato.

NŌBĬLIS, e, gen. com. _Célèbre_, _renommé_; _de noble origine_. SYN.

Clarus, insignis, genere nobili natus; honesto, summo loco natus; bono

loco natus; clarissimo patre satus _vel_ natus, non ignobili, equestri

loco, nobilissima familia, inclitis avis _seu_ majoribus natus; stirpe

antiquissima, in summa familia ortus; natus in antiquissima amplissimaque

familia; bonis parentibus, ampla et honesta familia editus; generosa

stirpe profectus; honestissimi et nobilissimi generis; generosus, non

ignobilis, non obscurus, in veteri dignitate fortunaque natus; genere

insignis, vir honestissimæ imaginis, veteris prosapiæ, multarum imaginum,

de summo loco; prognatus genere summo, et summis divitiis, clarus genere;

inclitus nobilitate; nobilitate florens, præcellens; regali sanguine

creatus; regio semine ortus; vir honoratissimæ imaginis. )( Obscurus,

ignobilis. PHRAS. 1. Nobilis est, _il est noble_. Domestico summo

genere est; inter populares nobilitas illi et opes eminent; nobilitatem

generis summam habet; antiquo genere in spem magnæ fortunæ genitus est;

antiquitate generis et gloria majorum floret; multas insignesque familias

paterna nobilitate complexus est; multa claritudine generis, illustri

sanguine est; majorum commendatione insignis est. 2. Materna stirpe non

est nobilis, _sa mère n’est pas de race noble_. Materno genere impar est;

paterno summo genere, materno humili atque obscuro. 3. (Nobilis novus,

VULG.), _noble de fraîche date_. Homo novus; una imagine nobilis; per se

cognitus nulla majorum commendatione; nullis imaginibus decorus; qui sibi

omnia fortunæ incrementa _vel_ ornamenta debet; qui nobilitatis insignia

primus in familiam invexit; splendorem generi suo accersit; natales suos

novo dignitatis splendore illustravit. 4. Nobilibus adscriptus est, _il

fait partie de la noblesse_. In nobilium ordinem adscriptus, adscitus,

adlectus, cooptatus est; inter nobiles lectus est; nobilitatis jure, ac

prærogativa donatus, ornatus est; collata est illi dignitas equestris.

USUS: Vir inter suos illustris, ac nobilis. Nequaquam tam genere

insignes, quam vitiis nobiles. Ex pietate nobilis et clarus. Cf. Familia,

Genus, Generosus.

NŌBĬLĬTAS, ātis, f. _Célébrité_; _noble naissance_, _noblesse_. SYN.

Claritas, antiquitas, dignitas generis; vetustas familiæ, splendor,

claritudo generis. )( Ignobilitas. EPITH. Excellens, clarissima,

gloriosa, inimica, integra, innocens, major, notior, par, præclara,

præstans, summa, tanta, vera, insignis, princeps, illustris, antiqua,

nulli secunda, ingenua, obscurior. USUS: Nobilitate florere, præcellere.

Ad memoriam laudum domesticarum et illustrandam nobilitatem tuam. Cf.

Genus, Nobilis.

NŌBĬLĬTO, as, avi, atum, are, a. _Faire connaître_, _rendre célèbre_.

SYN. Illustro, orno, celebro. USUS: Poetæ et opifices post mortem

nobilitari volunt. Nobilitatus multitudine rerum gestarum. Spectata et

nobilitata viri virtus. Cf. Illustro, Nobilis.

NŎCENS, entis, omn. gen. _Nuisible_. SYN. Noxius. )( Innocens. USUS: Reus

nocens. Libido hominum pestiferorum et nocentissimorum. Cf. Reus.

NŎCĔO, es, cŭi, ere, n. _Nuire_. SYN. Officio, obsto, fraudi sum,

detrimentum affero, incommodo afficio, calamitatem importo, mali aliquid

inveho. ADV. Inepte, leviter, mediocriter, quam minimum. USUS: Non licet,

sui commodi causa nocere alteri. Nihil nocuerit, si cum Balbo fueris

locutus. Cf. Damnum, Detrimentum, Incommodum, Incommodo.

NOCTŬA, æ, f. _Hibou_, _chouette_. SYN. Noctuam Athenas mittere, _porter

de l’eau à la rivière_ (PROV.).

NOCTU, _Pendant la nuit_. SYN. Nocturno tempore, in tenebris, nocte.

USUS: Noctu, an interdiu. Cf. Nox.

NOCTŬĂBUNDUS, a, um, _Qui a lieu_, _qui se fait la nuit_. SYN. De multa

nocte ambulans.

NOCTURNUS, a, um, _De nuit_, _nocturne_. )( Diurnus. USUS: Nocturni

diurnique labores. Fur nocturnus.

NŌDŌSUS, a, um, _Plein de nœuds_, _noueux_. SYN. Quod multos habet nodos.

NŌDUS, i, _Nœud_, _lien_. SYN. Colligatio, vinculum. EPITH. Æternus,

difficilis, magnus, cœlestis. USUS: 1. Amabilissimus nodus amicitiæ.

Adstrictum pluribus nodis in semetipsos implicatis, et celantibus nexus.

Solvere, explicare nodum, cujus nexus, unde inciperet quove se conderet,

nec ratione, nec visu percipi poterat. 2. Difficilis ad explicandum

locus, res, quæstio, _difficulté_, _embarras_, _obstacle_. Incideramus in

nodum difficilem. Dum hic nodus expediatur. Inopia rei frumentariæ magnus

in Republica nodus.

NŌLO, non vis, nōlŭi, nolle, v. anom. _Ne pas vouloir_. SYN. Non volo,

non libet, negligo. ADV. Minime, omnino, plane, prorsus, valde. PHRAS. 1.

Nolo in hoc negotio ultra progredi, _je ne veux pas m’occuper davantage

de cette affaire_. Totum simul consilium abjeci; non committam, ut magis

eo negotio implicer; studeo effugere, quod male cœptum est negotium;

parcam longiori labori; animum posthac talibus curis vacuum et integrum

servabo; ejusmodi negotiis ultra me non dabo; aversatur plane animus,

abnuit, detrectat illam procurationem. Nego me progressurum, atque in

hoc perstabo, neque restitantem quisquam ac tergiversantem ad aliud

consilium traduxerit. Tædet me illorum laborum, ac pœnitet. 2. Pactiones

tam inhonestas nolo, _je ne veux pas de compromis si honteux_. Non

recipit pactiones tam absonas honestas mea, aspernatur, repellit; ab his

pactionibus infamia me rejicit; sibi habeant, quibus istæ probantur,

pactiones, ego animum non inducam, ut ad eas conditiones descendam. Absum

a tam turpi pactione longissime, neque me unquam ad paciscendum dabo.

USUS: Noli putare, cave existimes, _n’allez pas croire, ne pensez pas_.

Cf. Invitus.

NŌMEN, ĭnis, n. _Nom_, _dénomination_, _appellation_. SYN. Vocabulum,

appellatio; causa, titulus, debitum; fama, existimatio. EPITH. Æternum,

alienum, ambiguum, amantius, amplissimum, aureum, carum, certum, clarum,

bonum, commune, consulare, contrarium, divinum, divulgatum, dulce,

durius, falsum, fatale, finitimum, frumentarium, geminum, gratissimum,

gravans, grave, honestum, hostile, illustre, inane, inauditum, incolume,

infimum, inimicum, invidiosum, invisum, leve, magnum, miserum, molle,

molestum, nobile, notum, novum, obscurum, paternum, patrium, perditum,

plenum, populare, pulchrum, recens, regale, regium, sanctum, splendidum,

triste, tutum, vitiosum usitatum, vulgare. Aptiora, læta. PHRAS. 1. Nomen

a victa Africa habet Africanus, _Scipion reçut le nom d’Africain pour

avoir dompté l’Afrique_. Africanus a sua victoria nomen traxit, invenit,

reperit, adeptus est; cognomen ex victoria invenit, cepit; appellationem

a victa Africa traxit; Africano nomen a victoria inditum est; a victa

Africa sumpsit, consecutus est; cognomen Africani cum victoriæ insignibus

ex Africæ spoliis induit; cognomen Africani ex Africa devicta adscitum

est; Africani nomen a victa Africa obtinuit, meruit; Africa devicta

Scipioni nomen dedit, cognomen fecit, titulum Africani adscripsit,

adjecit. 2. Hoc nomen habet, _cela s’appelle_. Hoc nomine est; hoc illi

nomen est; hoc illi nomen inditum; hoc illi cognomentum est, hoc nomine

salutatur; nuncupatur, appellatur. Cf. Nomino. 3. Saluta illum meo

nomine, _saluez-le en mon nom_. Verbis meis die salutem homini; ex me

saluta hominem; salvere illum verbis meis jube. 4. Nomen sine re habent,

_ils ont le nom sans la chose_. Honorum vocabula habent, non dignitatis

insignia; in amplissimis honorum nominibus, non modo dignitas nulla est,

sed et summa deformitas. Honoris inane nomen gerunt. Non tam solido,

quam specioso nomine Consules appellantur. USUS: 1. Nomina nova rebus

novis ponenda, imponenda, danda. Res novæ nomine etiam novo appellandæ,

signandæ, notandæ. Hoc, puto, nomine est. Meo illum nomine roges velim.

2. Causa, titulus, _titre_, _cause_, _occasion_. Græci multis nominibus

reprehendendi. Nomine reipublicæ, nullum laborem defugere. Voluptatis

nomine omnia facere. Eo nomine nihil de fortuna queri possum. Justæ

severitatis nomen barbaris tuis moribus prætendis. 3. Debitum, _titre de

créance_, _obligation_. Nomina facere. Nomina exigere. Nomen solvere,

expedire, explicare, expingere, de tabula tollere, _acquitter une dette_,

_dégager sa parole_. Decem millia in nominibus habeo, in numerato nihil,

_j’ai dix mille francs en obligations, et pas un sou en numéraire_. 4.

Fama, existimatio, auctoritas, _nom_, _renom_, _célébrité_, _réputation_.

Clarum nomen captare, consequi adipisci, obtinere, habere. Viget, floret

invictum ejus nomen. Ejus nomen nulla vetustas delebit, exstinguet,

obscurabit. 5. Ad rem bellicam, _nom (donner son nom, s’enrôler pour

le service militaire)_. In militiam nomen dare. Nomina profiteri. Ad

nomen respondere. Nomen alicujus accipere, _inscrire le nom de qqn

(l’enrôler)_. Cf. Debitum, Æs, Fama, Detraho, Gloria.

NŌMENCLĀTĬO, ōnis, f. _Désignation de qqn par son nom_. SYN. Appellatio,

nominatio.

NŌMENCLĀTOR, ōris, m. _Nomenclateur, esclave qui indiquait à son maître

le nom des clients et des personnes qu’ils rencontraient_. SYN. Servus

monitor, qui civium nomina tenebat _seu_ noverat.

NŌMĬNĀTIM, _Nommément_, _formellement_. )( Generatim. USUS: Nominatim

honore aliquo excludi. Nominatim appellare.

NŌMĬNĀTĬO, ōnis, f. _Appellation_, _dénomination_. USUS: Facere

nominationem alicujus, _faire l’appel de qqn_.

NŌMĬNO, as, avi, atum, are, a. _Nommer_, _appeler_. SYN. Appello,

nuncupo, voco, nomen pono, impono; nomine appello, compello; verbo

noto, certo nomine noto. ADV. Acerrime, bene, brevi, imperite, iterum,

melius, præclare, vere. PHRAS. 1. Filium suum Ascanium nominari voluit,

_il voulut que son fils s’appelât Ascagne_. Parens Ascanio filio nomen

dixit, edidit; Ascanio nomen dedit, indidit; Ascanii nomine filium

prædicari et nominari voluit; Ascanium nuncupari voluit; Ascanio ut

nomen esset filio _vel_ Ascanius ut illi nomen esset; Ascanium salutari

voluit; Ascanium filio nomen dixit, edidit. 2. Virgilius opus de agrorum

cultu Georgica nominavit, _Virgile appela Géorgiques son poème sur la

culture des champs_. Georgica inscripsit, nuncupari voluit; Georgicorum

titulum ferre, habere voluit; Georgicorum appellationem dedit, indidit

libris suis; Georgicorum nomine insignivit; Georgicorum nomine prodire,

circumferri, legi voluit. USUS: Rem suo certo, ac proprio nomine

nominare. Brutus, quem ego honoris causa nomino. Cf. Nomen.

NON, _Non_, _ne pas_. SYN. Haud, neutiquam, haudquaquam, minus. )( Etiam.

PHRAS. Non est opus tibi monitore, _vous n’avez pas besoin d’instructeur,

de conseiller_. Nihil admonendus es; nihil est, quod te admoneam; nefas

est, te monere; facies, etiamsi nullus moneam; quis est tam demens, quin

sentiat, monitore tibi haud opus esse. USUS: Non enim, si mundus non

erat, DEUS non erat. Non ita valde cupio.

NŌNÆ, ārum, f. pl. _Les nones, le cinquième jour de tous les mois de

l’année, excepté mars, mai, juillet et octobre, où les nones tombaient le

septième jour_.

NŎNĀGĒSĬMUS, a, um, _Le quatre-vingt-dixième_.

NŌNĀGĬES, _Quatre-vingt-dix fois_.

NŌNĀGINTA, _Quatre-vingt-dix_.

NONDUM, _Pas encore_. SYN. Necdum, neque dum, neque etiam dum, nihildum,

etiam nunc non, non adhuc. USUS: Nondum scit rem pater.

NONGENTI, æ, a, _Neuf cents_.

NONNE, _N’est-ce pas?_ _est-ce ne.... pas?_ SYN. An non? USUS: Nonne ita

est? nonne oportuit præscisse me?

NONNĬHIL, _Non rien_, _c. à d._, _quelque chose_. SYN. Aliquantum. USUS:

Nonnihil commoveor, _un peu_.

NONNULLUS, a, um, _Non aucun_, _c. à d._, _quelque_. USUS: Nonnullus

honor. Nonnulli dicunt.

NONNUNQUAM, _Non, ne ... jamais_, _c. à d._, _quelquefois_. SYN.

Aliquando, interdum; est cum, etc.

NŌNUS, a, um, _Neuvième_.

NORMA, æ, f. _Equerre_; _règle_, _modèle_, _type_, _exemple_. SYN. Lex,

regula, præscriptum. EPITH. Acerrima, certa, naturalis. USUS: Non hæc

sunt Philosophorum acerrima regula, ac norma dirigenda. Natura est norma

legis. Non est Epicurus ad istam normam sapiens. Plura homines judicant

odio aut amore, quam veritate aut præscripto, aut rationis norma aliqua.

Cf. Regula.

NOSCO, is, nōvi, nōtum, ere, a. _Chercher à connaître_, _étudier_;

_connaître_, _savoir_. SYN. Cognosco; cognitum, notum, perspectum

habeo; notitiam rei habeo, perspicio, comprehendo. ADV. Bene, funditus,

omnino, paululum, modo, plane, penitus, probe, pulchre, recte, satis.

PHRAS. Nosco perbene adolescentem illum, _je connais très bien ce jeune

homme_. Ita mihi notus est, ut sensum ejus et naturam plane perspexerim;

pertractatas penitus perceptasque res illius habeo; percalleo res ejus

omnes ac rationes; pulchre novi hominem; nihil ignoro rerum ejus; sensus

ejus omnes cognitos habeo, et perspectos; ingenium hominis et mores

probe, optime teneo; animi ejus ignarus non sum. Cf. Notus, Intelligo.

USUS: Jubet nos Pythius Apollo noscere nos ipsos. Non leges civitatis,

non jura novit. Si Cæsarem bene novi, is est, qui, etc.

NOSTER, ra, rum, _Notre_, _le nôtre_. USUS: Noster est. Noster socer,

video, venit.

NOSTRAS, ātis, omn. gen. _De notre pays_, _indigène_, _compatriote_. SYN.

Noster, nostræ gentis, consuetudinis, artis, sectæ. USUS: Capior facetiis

maxime nostratibus. Nostratia verba.

NŌTA, æ, f. _Signe_, _marque_, _indice_, _symptôme_; _reproche_,

_infamie_, _flétrissure_. SYN. Signum, insigne, vestigium; infamia,

dedecus, ignominia. EPITH. Certa, falsa, insignis, justa, melior, quasi

naturalis, propria, sempiterna, turpis; certæ, inscriptæ, infinitæ,

optimæ, tenues, obscuræ, verisimiles, verissimæ. PHRAS. 1. Notam

incurrit, _il a encouru un reproche_. In dedecus incurrit; nota inustus

est; in reprehensiones hominum incurrit: reprehensionem non effugit.

Cf. Reprehensio. USUS: 1. Nomina sunt tanquam rerum notæ. Ego illum

de meliori nota commendavi. Optimæ notæ homo. 2. Infamia, ignominia,

dedecus, _opprobre_, _honte_, _infamie_. Quæ nota domesticæ turpitudinis

non est inusta vitæ tuæ? quod dedecus hæret infamiæ? Notam inurere

alicui. Censoriæ severitatis nota inustus. 3. (Signum, cifra, VULG.),

_signe_, _marque_. Notam apponere ad malum versum. Epistolis notam

apponam, quæ mihi tecum convenit, _j’apposerai à mes lettres le signe

convenu entre nous_. Cf. Signum.

NŎTĀBĬLIS, e, gen. com. _Notable_, _remarquable_, _insigne_. SYN.

Insignis, conspicuus, conspiciendus. USUS: Si exitu notabili concluduntur.

NŌTĀTĬO, ōnis, f. _Observation_. SYN. Etymologia, interpretatio nominis,

observatio. USUS: 1. Notatio naturæ peperit artem. Diligens notatio

imaginum. 2. Castigatio, _correction_. Notatio censoria.

NŌTĬO, ōnis, f. _Idée_, _notion_, _connaissance_. SYN. Cognitio,

intelligentia, notitia, significatio. EPITH. Certa, complicata,

naturalis atque insita. Communes, informatæ, consignatæ. USUS: Notiones

rerum animis imprimuntur, e quibus non principia solum, sed latiores

quædam ad rationem inveniendam viæ aperiuntur. Notionem rei capere,

ac intelligentiam. Insitæ et quasi consignatæ in animis notiones.

Informata, impressa est in animo DEI notio. Rerum omnium quasi adumbratas

intelligentias _seu_ notiones mente concipimus. Huic verbo. Beatus

subjecta est notio gravissima, _à ce mot de Bienheureux est attaché un

sens très grave_.

NŌTĬTĬA, æ, f. _Connaissance_, _science_, _notion_, _idée_. SYN. Notio,

cognitio, prudentia, EPITH. Dura, nova. USUS: Nullum animal præter

hominem DEI notitiam habet. Natura ingenuit nobis notitias rerum

plurimarum. Notitia rerum definiendo aperienda est.

NŎTO, as, avi, atum, are, a. _Marquer_, _faire une marque_; _noter_,

_observer_, _signaler_. SYN. Observo, animadverto, signo. ADV. Aspere,

insigniter, maxime, scienter, turpiter, sero, separatim. PHRAS. Notanda

sunt quæ in auctoribus leguntur, _il faut noter ce qu’on lit dans les

auteurs_. In adversaria referenda sunt; notatis auctorum locis memoriæ

consulendum est; exscribenda quædam ex auctoribus sunt, et in adversaria

transferenda; excerpenda quædam et in chartis consignanda. USUS: 1.

Hæc vulgus ipse notat, _le vulgaire même remarque cela_. Notare locum,

tempus. Multa diutius usus notavit. 2. Signo, indico, _désigner_,

_signaler_. Notare res novis nominibus, _désigner les choses par des noms

nouveaux_. Id præcipue notavi et descriptum tibi misi, _j’ai noté surtout

cela, je l’ai transcrit et je te l’ai envoyé_. 3. Ignominia afficere,

reprehendere, _marquer d’une mauvaise_, _note_, _blâmer_, _censurer_.

Aliquem dedecore, macula, ignominia notare. Eum censores furti nomine

notarunt, _les censeurs le flétrirent pour vol_.

NŌTUS, a, um, _Connu_. SYN. Cognitus, pervulgatus, exploratus,

manifestus, testatus, quod omnibus patet, quod tenetur, omnium sermone

celebratur. )( Ignotus. ADV. Maturius, penitus, sane. PHRAS. 1. Nihil

nisi notum afferam, _je n’avancerai rien que de bien connu_. Quæ minime

sunt obscura, quæ pervulgata ac toti populo testata, quæ planæ perspecta,

cognita, explorata habemus, afferam. Ea, quæ jam decantata, quæ in medio

posita, de quibus inter omnes constat, commemorabo. Res, quæ in omnium

sermone versantur, hoc loco afferam. 2. Res est nota, _la chose est

connue_. Res est tam illustris et ante oculos posita, ut ne recensenda

quidem videatur. Res in confesso est; pro explorato habetur; res est

omnium sermone celebrata, et quasi majoribus theatris proposita; res

est constante fama notissima; res est confessa et manifesta; decantata

fabula est, et tota urbe celeberrima. In re versamur celebratissima

sermone omnium. USUS: Clara res est et tota Sicilia notissima. Notus est

tractatusque locus. Res nota est et apud omnes pervulgata. Cf. Nosco.

NŎVĀCŬLA, æ, f. _Rasoir_. SYN. Culter tonsorius. USUS: Versari in acie

novaculæ, in præsentissimo discrimine, _être sous le tranchant du

rasoir_, _c. à d._, _dans un péril imminent_.

NŎVĒ, _D’une manière nouvelle, inusitée_. USUS: Ne quid ambigue, ne quid

nove dicamus, _pour éviter toute équivoque, tout néologisme_.

NŎVELLUS, a, um, _Nouveau_, _jeune_. )( Vetulus. USUS: Arbores novellæ.

NŎVEM, _Neuf_.

NŎVENDĬĀLIS, e, gen. com. _De neuf jours_, _qui dure neuf jours_. USUS:

Sacrum novendiale. Feriæ novendiales.

NŎVERCA, æ, f. _Belle-mère_, _marâtre_. USUS: Noverca filii.

NŎVISSĬMĒ, _Récemment_, _naguère_. SYN. Nuperrime, postremo. USUS:

Primum, deinde, novissime. Cf. Nuper.

NŎVISSĬMUS, a, um, _Le dernier_. SYN. Postremus. )( Primus. USUS:

Novissimus ego in castra veni.

NŎVĬTAS, ātis, f. _Nouveauté_, _chose nouvelle_. SYN. Novæ rei ratio,

conditio. )( Vetustas. PHRAS. Novitatem amas, _vous aimez la nouveauté_.

Novitatis amans, studiosus es; rerum novarum cupidus es; novitati

studes; novis rebus studes; delectat te status hic novus. USUS: Magnam

cupiditatem hominibus injicit novitas. Novitate ad causas inquirendas

excitamur. Commovit me ea novitas.

NŎVĪTĬUS, a, um, _Nouveau_, _récent_. SYN. Novus. PHRAS. (Novitius Sacri

Ordinis, _novice d’un ordre religieux_, VULG.). Tiro religiosus; in

tirocinium nuper cooptatus; qui nuper nomen dedit in religiosam militiam,

in sacram familiam; nuper inter S. Ordinis tirones adscriptus, adlectus.

Cf. Tiro, Tirocinium. USUS: Syrus, nescio quis, de genere novitiorum

factus consul.

NŎVO, as, avi, atum, are, a. _Rendre nouveau_; _renouveler_, _refaire_.

SYN. Innovo. USUS: Verba novamus ipsi, _nous créons nous-mêmes des mots

nouveaux_. Multa novare volebant. Cf. Reparo.

NŎVUS, a, um, _Nouveau_, _récent_. SYN. Recens, inauditus, inusitatus,

per se cognitus, a se ortus, monstri similis, peregrinus, inopinatus,

præter consuetudinem; nuperus. )( Vetus. ADV. Plane, omnino. PHRAS. 1.

(Bona nova affero, VULG.), _j’apporte de bonnes nouvelles_. Læta apporto

omnia; exoptatum nuntium affero; læta narro ac prospera. 2. (Tristia nova

affers, VULG.), _vous apportez de mauvaises nouvelles_. Tristes affers

nuntios; malum apportas, narrando enecas. 3. (Sunt nova incerta, VULG.),

_ces nouvelles sont incertaines_. Rumores sunt incerti; rumor sine

auctore; rumores temere sine ullis auctoribus orti; nuntii non optimis

auctoribus; rumores temere, incertis auctoribus, vulgati. 4. (Nova affers

incredibilia, VULG.), _vous rapportez des choses incroyables_. Monstra

narras; ficti sermones, conficti rumusculi sunt, quos tu nuntias; res

narras fidem non habituras; monstri simile est, quod narras. Cf. Nuntius.

USUS: Novum id et admirabile. Hoc mihi plane novum accidit, ac præter

opinionem. Numquid processit ad forum hodie novi? Rebus novis studere,

_être partisan des idées nouvelles_, _travailler à des changements

politiques_. (Nova, VULG.), _nouvelles_, _nouveautés_. Commentarii rerum

novarum, commentarii rerum urbanarum _vel_ publicarum. Ephemerides rerum

novarum.

NOX, noctis, f. _Nuit_. SYN. Tenebræ. EPITH. Acerbissima, cæca, prope

extrema, hiberna, obscura, atra, serena, fausta, funesta, luctuosa,

intempesta, præceps, longa, proxima, media, multa, sempiterna, socia,

stellans. Noctes contractiores, _nuits plus courtes_. PHRAS. 1. De nocte

ad me venit, _il vint chez moi de nuit_. Multa nocte, intempesta nocte,

concubia nocte, media nocte, medio noctis silentio, provecta jam nocte,

adulta jam nocte ad me venit; cum jam multum noctis processisset; noctis

silentio, quod tempus mortales altissimo somno premit, ad me accessit;

intempestæ noctis silentio, profunda jam nocte ad me venit. 2. Nocte

ingruente, _au soir, au commencement de la nuit_. Nocte appetente; nocte

prima; sub primam facem; intendentibus se primis tenebris; primoribus

noctis tenebris; cum jam terras nox opacasset; primæ noctis silentio. 3.

Studere in seram noctem, _étudier fort avant dans la nuit_. Producere

ad multam noctem litterarum studia; in serum noctis lucubrare aliquid

operis; lucubrationes in multam noctem extrahere; bonam partem noctis ad

elucubrandos commentarios assumere; bonam noctis partem in litterarum

studiis ponere, collocare. 4. Nox me obruit proficiscentem, _la nuit

me surprit pendant mon voyage_. Proficiscentem nox oppressit; itineris

pars magna in noctem conjecta est. 5. Tota nocte profectus est, _il

voyagea toute la nuit_. Nullam partem noctis iter intermisit; ea nocte

continenter profectus est; iter totam eam noctem tenuit. USUS: 1.

Ipsa terræ umbra soli officiens noctem efficit. Sermo in serum noctis

extractus. Noctes atque dies. Nocte ad me venit. 2. TRANSL. Noctem rebus

etiam claris offundere, _répandre sur des choses claires une certaine

obscurité_.

NOXA, æ, f. _Tort_, _préjudice_, _dommage_; _faute_, _délit_. SYN. Culpa,

noxia. EPITH. Minima. USUS: In noxa esse; extra noxam esse. Eximere noxæ

aliquem. Noxæ dedere aliquem, _livrer le coupable à la justice_. Sine

noxa esse. Cf. Culpa, Crimen.

NOXĬA, æ, f. _Tort_, _dommage_, _méfait_, _crime_. SYN. Noxa, culpa,

crimen. USUS: Castigare aliquem ob meritam noxiam. Noxiæ pœna par esto.

NOXĬUS, a, um, _Nuisible_, _funeste_; _coupable_. SYN. Malus,

perniciosus. USUS: Noxius civis coerceatur.

NŪBĒCŬLA, æ, f. _Petit nuage_, _air sombre_, _front sévère_. USUS:

Frontis tuæ nubeculam pertimesco.

NŪBES, is, f. _Nue_, _nuage_. SYN. Concretus in ære vapor. EPITH. Opacæ,

atræ, acres, cæcæ, densæ, cœlestes, cæruleæ. PHRAS. Cœlum nubibus

obducitur, _le ciel est couvert de nuages_. Intendunt se spissæ in

cœlo nubes; concreti in ære vapores se in nubes induunt; cœlum nubibus

obscuratur; obductæ cœlo nubes solem condunt, lucem eripiunt; aer in

nubes cogitur. USUS: Aer concretus in nubem humoremque colligens terram

auget imbribus. Conflictu nubium ardor exprimitur. Cum illi anhelitus se

in nubem induerent. In illis reipubl. tenebris, nubibus ac procellis.

Objicere nubem fraudibus, _étendre un nuage, un voile sur des méfaits_.

NŪBĬLĬS, e, gen. com. _Nubile_, _en âge d’être marié_. SYN. Apta viro,

matura viro. USUS: Grandis et nubilis filia.

NŪBO, is, psi _vel_ nupta sum, nuptum, ere, n. _Se voiler (pour le

fiancé), de là_: _épouser_. Feminis proprium. SYN. Locor, collocor in

matrimonium. PHRAS. Filia nupsit viro nobili, _sa fille a épousé un

gentilhomme_. Collocata est in matrimonium, juncta matrimonio est viro

nobili; cum viro nobili conjuncta est; in nobilem familiam nupsit; in

manum convenit viro nobili; in matrimonium data, locata, mandata est

viro nobili; filia domesticum fœdus junxit cum viro nobili; nuptum data,

collocata, locata est viro nobili. Cf. Matrimonium. USUS: Venerem Adonidi

nuptam tradunt. Nubere in amplam familiam. Cf. Nuptiæ.

NŪDĬUS tertius, _Il y a aujourd’hui trois jours_, _c. à d._,

_avant-hier_. q. d. Nunc est dies tertius.

NŪDO, as, avi, atum, are, a. _Mettre à nu_, _dépouiller_. SYN. Spolio. )(

Vestio, lego. USUS: Aliquem omnibus præsidiis nudare et exuere. Flagitii

principium est nudare inter cives corpora. Cf. Privo.

NŪDUS, a, um, _Nu_, _dépouillé_, _privé_, _vide_. SYN. Nudatus,

spoliatus, vacuus. )( Vestitus. USUS: Urbs nuda præsidio, ab omnibus

rebus vacua. Decore nuda mulier. Nudus ab amicis.

NŪGÆ, ārum, f. pl. _Bagatelles_, _plaisanteries_. SYN. Ineptiæ. )( Res

graves, seriæ. EPITH. Meræ, tantæ. PHRAS. Omitte nugas, _cessez de

plaisanter_. Nugas tandem relinque; mitte has ineptias; nugas aufer. Quid

ad has ineptias abis? USUS: Nugas agit; næ illa magnas nugas dixerit.

Delectari nugis. Cf. Facetiæ, Ineptiæ.

NŪGĀTOR, ōris, m. _Diseur de riens_, _radoteur_; _menteur_. SYN. Nugax.

Cf. Ineptus.

NŪGĀTŌRĬĒ, _D’une manière frivole, légère_. SYN. Inaniter, inepte.

NŪGĀTŌRĬUS, a, um, _Futile_, _léger_, _puéril_. SYN. Ineptus, levis,

futilis. USUS: Nugatoria argumentatio, _argumentation futile, qui

n’appartient pas à la cause_.

NŪGAX, ācis, omn. gen. _Vain_, _léger_; _sot_. SYN. Nugator.

NŪGOR, aris, atus sum, ari, d. _Dire des riens_, _plaisanter_. SYN.

Jocor, ludo, nugas ago, nugas garrio, nugas dico, nugax sum, ad ineptias

abeo, aures ineptiis obtundo. ADV. Inscite, omnino. USUS: Democritus non

inscite nugatur. Cf. Ineptus.

NULLUS, a, um, _Nul_, _aucun_, _personne_. SYN. Non ullus, nemo, nec

quisquam unus, ne ullus quidem, nemo unus, nemo quisquam. )( Omnis,

aliquis. ADV. Omnino. USUS: 1. Res, quæ nulli usui sit. Nulli fides

ejus, nulli opera, nulli res familiaris defuit. Nulla re una magis

orator commendatur. 2. Levis, irritus, _qui n’a aucune valeur, nul, sans

importance_. Homo nulla memoria. Argumentum hoc nullum est. 3. Non,

_ne... pas_. Nullus dubito. Exinde vir ille summus nullus est.

NUM? _Est-ce que?_ SYN. An, ecquid, numquid, utrum. USUS: Num quod

vestigium, num quæ trepidatio?

NŪMEN, ĭnis, n. _Signe de tête_; _volonté divine_, _volonté puissante_,

_ordre des dieux_. SYN. Divina vis, potestas, providentia. EPITH.

Divinum, grave, sanctum, ingens, lætum, magnum, summum, vetustum. USUS:

Omnes naturæ divino Numini parent. Vos, qui apud me vim et numen deorum

tenetis. Numen honore, precibus placare. Accidit id non sine numine.

Numen senatus, auctoritas et potestas. Vis cœlestis numenque divinum. Cf.

Deus.

NŬMĔRĀTUM, i, n. _Argent comptant_. USUS: Placet conditio, sed numerato

malim, quam æstimatione, _la condition me plaît; mais j’aime mieux

traiter argent comptant que par échange_.

NŬMĔRO, as, avi, atum, are, a. _Compter_. SYN. Dinumero, annumero,

numerum ineo, numerando percenseo, numero commetior. ADV. Recte,

adstricte, numerosius. USUS: 1. Numerare pecuniam de suo. 2. Censeo,

judico, existimo, _compter parmi_, _mettre au nombre de_, _regarder

comme_. Voluptatem nullo loco numerant. Numerare aliquid in bonis, in

loco mercedis, beneficii. Prope alter Cicero numeratur. Hostem te numero,

non amicum. Prodigii id simile numeratur. Cf. Computo.

NŬMĔRŌSĒ, _Avec mesure_, _harmonieusement_. USUS: Fundere orationem

numerose, volubiliter, apte, circumscripte. Numerose cadit sententia, _la

phrase finit avec nombre_.

NŬMĒRŌSUS, a, um, _Nombreux_; _qui a de la proportion, du rhythme, de la

cadence_. SYN. Aptus numeris, copiosus. USUS: Numerosum est in omnibus

sonis ac vocibus, quod metiri possumus intervallis æqualibus. Oratio

numerosa, _style nombreux, harmonieux_. Quæstus numerosior; exercitus

numerosus.

NŬMĔRUS, i, m. _Nombre_. SYN. Multitudo, vis summa, copia. EPITH.

Perfectus, accommodatior, magniloquentior, adstrictus, solutus, æquus,

aptus, certus, difficilis, exiguus, frequens, grandior, iambicus et

dactilicus, impar, incolumis, ingens, innumerabilis, integer, legitimus,

longior, mollis, musicus, oratorius, par, plenus, poeticus, procerior,

proprius, repentinus, simillimus, verus, vitiosus, tantus, magnus, novus,

invidiosus. USUS: 1. Frumenti, mellis, vini maximus numerus, _une grande

quantité de_... Classis mille numero navium. Aliquem in amicorum numerum

adscribere, referre; in amicorum numero ponere, existimare, putare,

habere, colere, _mettre qqn au nombre de ses amis_, _le compter parmi

ses amis_. Is aliquo numero erit; nullo numero est; aliquem numerum

obtinere, _tenir un certain rang_, _jouir d’une certaine considération_.

Opus omnibus numeris absolutum, _chose parfaite, accomplie, où rien ne

manque_; omnibus partibus et numeris expletum quod omnes numeros habet,

_complètement terminé_; omnibus numeris absolutus adolescens, _jeune

homme accompli_. Ex numero amicorum sejungere, tollere, eximere, ejicere

aliquem. 2. Musicæ ac oratoriæ modus ac mensura, _mesure_, _cadence_,

_rhythme_, _nombre_, _harmonie_. Numerus in cantu, in soluta oratione.

Attici maxime numero serviunt. Oratio adstricta certa quadam numerorum

ratione et pedum.

NUMMĀRĬUS, a, um, _Relatif à l’argent_, _d’argent_. SYN. Quod ad nummos

pertinet. USUS: Esse in summa difficultate nummaria, _gêne financière_,

_embarras d’argent_. Rem nummariam bene constituere.

NUMMĀTUS, a, um, _Muni_; _pourvu d’argent_, _riche_. USUS: Homo bene

nummatus.

NUMMUS, i, m. _Pièce de monnaie_, _monnaie_, _argent_. SYN. Pecunia.

USUS: Adventus noster ne nummo quidem sumptui fuit. Nummos cudere,

_battre monnaie_. Ad nummos pervenire. Quid in nummis habeam, ipse

ignoro. Subducere ad nummum. Nummos adulterinos pro veris dare. Nummos

corrogare. Cf. Pecunia.

NUMQUAM (nunquam), _Jamais_. SYN. Nullo tempore, nulla ætate, non post

hominum memoriam, non ex omnium sæculorum memoria; post natos homines,

ex omni memoria nihil unquam. USUS: Frigidum, ut nunquam antea. Nunquam

pertinacius dimicatum, sic ut contra omnia vetustatis exempla nemo victor

ex arena discesserit.

NUMQUID? _Si en quelque chose?_ SYN. Anne, num, ecquid. USUS: Numquid

duas habetis patrias? _Avez-vous deux patries?_

NUMQUIS, quæ, quod? _Est-ce que ce?_ Numquis fundus venalis est? Cf.

Numquis.

NUNC, _Maintenant_. SYN. Hoc tempore, in præsentia, hodie, per hæc

tempora. )( Tunc. USUS: Erat tunc excusatio, nunc nulla est. Nunc autem;

nunc vero ea vis est in nomine, ut, etc.

NUNCŬPO, as, avi, atum, are, a. _Appeler_. SYN. Appello, nomino. ADV.

Plenius. Nuncupare aliquem suo nomine. Nuncupare vota pro imperio,

_prononcer des vœux solennels_, _prononcer la formule solennelle des vœux

(pour l’empereur, pour l’État, etc.)_.

NUNDĬNÆ, ārum, f. pl. _Jour de marché_. SYN. Mercatus. EPITH. Domesticæ,

flagitiosissimæ, mutæ. USUS: In hujus ædibus totius reipublicæ nundinæ,

_marché_.

NUNDĬNĀTĬO, ōnis, f. _Tenue d’un marché, foire_; _commerce_, _trafic_.

EPITH. Plena, referta, nova. USUS: Nundinatio juris.

NUNDĬNOR, aris, atus sum, ari, d. _Être au marché_, _faire du commerce_,

_trafiquer_. SYN. Mercor, emo, cauponor. USUS: Senatorium ordinem pretio

nundinari.

NUNTĬO, as, avi, atum, are, a. _Annoncer_, _dire_, _déclarer_. SYN.

Affero, ab aliquo alicui nuntium perfero. ADV. Pertumultuose, quam

primum, vere, longe, non dubie, obscure, vesperi. PHRAS. Nuntiatum est

nobis, _on nous a annoncé_. Perlatum, allatum est ad nos; renuntiatum

nobis est; nuntius citatis equis ad nos allatus, perlatus est; certis

auctoribus accepimus; certos nuntios accepimus; nuntii ad nos venere, qui

paulo certius aliquid in rebus attulere; fama ad nos, ad aures nostras

pervenit; fama perlata est ad nos. USUS: Pompeio in hortos nuntiavit. Cf.

Narro, Nuntius.

NUNTĬUS, ĭi, m. _Messager_, _courrier_; _nouvelle_, _message_. SYN.

Tabellarius, cursor, internuntius, rumor. EPITH. Acerbus, certior,

domesticus, verus, falsus, gravis, jucundus, malus, optatissimus,

superior, volucer. Adversi, boni, fallaces, proximi, quotidiani, tristes,

varii, universi. PHRAS. Tristem nuntium accepi, _j’ai reçu une triste

nouvelle_. Adversi, tristes, parum commodi, minime læti, parum secundi

venerant mihi nuntii; allatus est gravis ad me nuntius; gravior ad

me fama pervenerat; duriores de re rumores erant, qui fœdum nuntium

incussere; graves nuntii ad nos delati, perlati sunt. Cf. Nuntio,

Novus, Fama. USUS: 1. Per nuntium me certiorem fecit. Nuntios in omnem

partem dimittere. Epistolam hanc multi nuntii, et fama ipsa celeritate

superabunt. 2. Rumor, res allata, narrata, _message_, _nouvelle_. Nuntios

accepimus lætissimos. Nuntium apporto tibi lætum sane et exoptatum. 3.

Divortii et repudii ratione, _répudier sa femme, se séparer d’elle_.

Nuntium uxori, nuntium virtuti, litteris remittere.

NŪPER, _Récemment_, _naguère_. SYN. Paucis ante diebus, horis; paucis

abhinc annis; nostra, patrum memoria; novissime. USUS: Nuper, quid dico

nuper, imo vero modo.

NUPTĬÆ, ārum, f. pl. _Noce_, _mariage_. SYN. Matrimonium, nuptiarum dies.

EPITH. Diuturnæ, innuptæ, legitimæ, maritimæ, multæ, nefariæ, terrenæ.

USUS: Nuptias apparare, adornare, conficere, facere, parare, _faire les

apprêts d’une noce_. Nuptias conjungere; nuptiis jungi, _se marier_.

Nuptias conciliare, nuptiarum conciliatorem esse, _faire un mariage_.

Nuptias disturbare, _rompre un mariage_. Nuptias fugere, effugere,

_fuir le mariage_. Nuptiæ plenæ dignitatis et concordiæ, _mariage plein

de dignité_. Nuptiæ non diuturnæ fuerunt, erant enim non matrimonii

dignitate, sed sceleris societate conjunctæ, _cet hymen ne fut pas de

longue durée, etc._ Cf. Matrimonium, Nubo.

NUPTĬĀLIS, e, gen. com. _De noce_, _de mariage_, _nuptial_. USUS: Faces

nuptiales; dona nuptialia.

NŬRŬS, ūs, f. _Belle-fille_, _bru_. SYN. Filii uxor.

NUSQUAM, _Nulle part_. SYN. Nullo in loco. )( Usquam. USUS: 1. Sive

scripta est uspiam lex illa, sive nusquam. 2. Nulla in re, _pour aucune

chose_, _pour rien_. Sumptus nusquam melius potest poni.

NŪTO, as, avi, atum, are, n. _Faire signe par un mouvement de tête_;

_être incertain_, _flottant_, _indécis_; _chanceler_. SYN. Vacillo. USUS:

Democritus nutare videtur in natura deorum, _Démocrite n’est pas fixé sur

la nature des dieux_. Statua nutabat. Cf. Dubito.

NŪTRĪCĬUS, ĭi, m. _Nourricier_, _qui nourrit_. USUS: Nutricius ejus pueri.

NŪTRĪCOR, aris, atus sum, ari, d. _Nourrir_, _alimenter_, _élever_. SYN.

Nutrio. USUS: Mundus omnia nutricatur et continet. Cf. Alo.

NŪTRĪCŬLA, æ, f. _Nourrice_. USUS: Gellius, nutricula seditiosorum,

_ardent protecteur de tous les séditieux_.

NŪTRĪMENTUM, i, n. _Nourriture_, _aliment_. SYN. Cibus, alimentum. USUS:

Educata suis nutrimentis eloquentia. Cf. Cibus.

NŪTRĬO, is, īvi et ĭi, ītum, ire, a. _Allaiter_, _nourrir_, _élever_.

SYN. Alo, educo. Cf. Alo.

NŪTRIX, īcis, f. _Nourrice_. SYN. Alumna. USUS: Cum lacte nutricis

errorem suxisse videtur, _il semble avoir sucé l’erreur avec le lait de

sa nourrice_.

NŪTŬS, ūs, m. _Mouvement_, _signe de tête_. SYN. Vis, nisus, gravior

significatio, voluntas. EPITH. Regius. PHRAS. Ad nutum paret, _il obéit

au moindre signe_. Ad illius nutum se fingit et accommodat; ad ejus nutum

ac voluntatem se convertit totum; ejus nutus observat, intuetur omnes.

USUS: 1. _Tendance_, _pesanteur_. Gravia suo nutu ac pondere deorsum

feruntur. 2. Voluntas, _signe_, _ordre_, _désir_. Ejus nutu, ac arbitrio

omnia fiunt, reguntur, gubernantur. Nutu aliquid ab aliquo consequi.

NUX, nŭcis, f. _Noix_. USUS: Nucem frangere; nuces legere.

O

O! _O, oh! ah!_ Interj. dolentis, gaudentis, vocantis. USUS: O post

hominum memoriam fortissimi consules! O rem odiosam! O gratum adventum!

OB, _Pour_, _à cause de_. SYN. Propter, ante. USUS: 1. Ob eam causam,

ob delictum pœnas a te repetam. 2. Ante, _devant_. Mors mihi semper ob

oculos versatur. Cf. Propter.

ŎBÆRĀTUS, a, um, _Endetté_, _obéré_; subst. _Débiteur insolvable_. SYN.

Ære alieno obligatus, obstrictus, ære alieno demersus debitor. USUS: Ex

omni colluvie exules obærati. Cf. Æs.

ŎBAMBŬLĀTĬO, ōnis, f. _Allées et venues autour_, _devant_. SYN.

Inambulatio. Cf. Ambulatio.

OBDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. _Placer_, _mettre qqche devant qqche_.

USUS: Obdere pessulum ostio, _mettre la traverse devant la porte (pour la

fermer)_.

OBDORMĬO, is, īvi, _vel_ ĭi, ītum, ire, n. _S’endormir_. SYN. Dormio,

obdormisco, somno consopior, sopore opprimor. USUS: Endymion in Latmo

obdormivit. Quid melius, ac in mediis vitæ laboribus obdormiscere, et ita

conniventem somno consopiri sempiterno. Cf. Dormio.

OBDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. _Conduire devant_, _mener_, _amener

vers_. SYN. Obnubo, obtego, obstruo, oppono. )( Delego. USUS: Rebus

clarissimis tenebras obducere. Labor callum obduxit dolori, manibus.

Consuetudo obduxit callum stomacho, _l’habitude émousse la sensibilité

de l’estomac_. Obducta jam reipublicæ cicatrix. Aliquem alicui obducere,

competitorem alicui opponere, _opposer un homme à un autre_. Cf. Tego.

OBDUCTĬO, ōnis, f. _Action d’amener sur, d’étendre sur_. USUS: Obductio

capitis absit a cive Romano, _le citoyen romain ne doit pas avoir la tête

couverte en allant au supplice_.

OBDŪRO, as, avi, atum, are, a. et n. _Endurcir_, _durcir_; _persister_,

_tenir bon_. SYN. Constanter, æquo animo perfero, tolero, fero. ADV.

Vehementer. USUS: Obduretur hoc triduum, _qu’on prenne donc patience

trois jours encore_. Cf. Perfero.

OBDŪRESCO, is, dūrŭi, escere, n. _S’endurcir_, _devenir insensible_.

SYN. Callum obduco. USUS: Jam ad illa obduruimus et humanitatem omnem

exuimus. Usu ac consuetudine obduruit ac percalluit incredibilis nostra

patientia. Desperatione animus ad dolorem, contra dolorem obduruit. Cf.

Durus, Occallesco.

ŎBĒDĬENTER, _Avec soumission, docilité, volontiers_. USUS: Spondent se

sub imperio obedienter fideliterque futuros. Id obedienter est curatum.

ŎBĒDĬENTĬA, æ, f. _Obéissance_, _soumission_. SYN. Obtemperatio. USUS:

Abjiciunt obedientiam, nec rationi parent, cui sunt subjecti lege naturæ.

Servitus est obedientia animi arbitrio carentis suo.

ŎBĒDĬO, is, īvi _vel_ īi, ītum, ire, n. _Obéir à qqn_, _exécuter ses

volontés_, _lui être soumis_, RAD. ex Ob et Audio. SYN. Pareo, audio,

obtempero, obsecundo, assentio, dicto pareo, imperium non recuso, monita

sequor, dicto audiens sum, mandata facio, exsequor, imperata facio;

alienæ voluntati morem gero, sequor; meam voluntatem ad alienam aggrego,

cum aliena voluntatem meam conjungo. PHRAS. 1. Obediendum DEO est, _il

faut obéir à DIEU_. Intenti ad DEO parendum simus, oportet; DEO nos

obedientissimos esse decet; DEI imperia animo non invito exsequamur;

morigeros nos DEO esse decet; aggreganda est voluntas nostra ad divinam

voluntatem; DEUM auctorem sequamur, oportet; DEI imperia sequamur,

persequamur, necesse est. 2. Negat se obediturum senatui, _il affirme

qu’il n’obéira pas au sénat_. Negat se in auctoritate, in potestate

senatus futurum, senatus imperio morem gesturum; imperata facturum;

imperio pariturum; minatur se ab officio discessurum; obedientiam

abjecturum; jugum excussurum; negat se porro legitima imperia pati posse;

negat se senatus decretis staturum; imperium senatus abnuit. USUS: Ad

verbum obedire alteri. Obedire tempori. Cf. Pareo.

ŎBĔO, is, īvi _vel_ īi, ĭtum, ire, n. _Aller ou venir devant, vers_. a.

_S’approcher_, _atteindre_; _voyager_, _parcourir_. SYN. Peragro, lustro,

perago, tracto. ADV. Audacius, diligenter, flagitiose. USUS: 1. Urbem,

regionem, provinciam pedibus obire. 2. Perago, ago, tracto, _s’appliquer

à qqche, s’en occuper, faire_. Munus suum obire; facinus, rem privatam et

publicam, sacra obire. Diem edicti, vadimonium obire neglexit. 3. Morior,

_mourir_. Diem, mortem obire. Cf. Fungor, Administro, Facio.

ŎBĔQUĬTO, as, avi, atum, are, n. _Chevaucher devant ou autour_,

_parcourir à cheval_. USUS: Castris _vel_ castra obequitare.

ŎBEX, ĭcis, m. _Obstacle_. USUS: Moliri obices. Cf. Impedimentum.

OBFIRMO, as, avi, atum, are, n. _Rendre solide_, _affermir_,

_assujettir_, _consolider_. USUS: Obfirmare animum.

OBFIRMĀTUS, a, um, _Ferme_, _solide_, _opiniâtre_, _entêté_. USUS:

Pertinax et obfirmatus in iracundia. Cf. Pertinax.

ŎBĬTER, * _En passant, d’une manière accessoire, par occasion_. SYN.

Leviter, tenuiter, mediocriter. )( Perfecte. PHRAS. 1. Scientias

obiter didicit, _il n’a étudié qu’en passant_. Litteras primoribus

duntaxat labris gustavit; extremis, ut aiunt, digitis attigit; litteras

leviter attigit; litteras quasi præteriens, quasi per nebulam, quasi

per transennam præteriens strictim aspexit; litteras vix primoribus

labris attigit; de litteris vix cursim aliquid arripuit. 2. Hæc tantum

obiter tractavi, _je n’ai traité ce point qu’en passant, d’une manière

accessoire_. Leviter hæc tantum egi; levi brachio, molli brachio hæc

acta sunt; indiligenter hic eram. Leviter hæc transii, attigi; his quasi

præteriens satisfeci; strictim hæc tractavi et tanquam in transcursu.

Cursim hæc transmisi.

ŎBĬTŬS, ūs, m. _Destruction_, _mort_; _coucher des astres_. SYN. Occasus,

mors. USUS: Siderum ortus et obitus. Obitus consulum vulgatus, _la mort

des consuls fut connue_. Cf. Mors.

OBJĂCĔO, es, cŭi, ere, n. _Être couché_, _étendu devant ou auprès_. USUS:

Cumulus sarcinarum objacet.

OBJECTĀTĬO, ōnis, f. _Reproche_. USUS: Exprobratio.

OBJECTO, as, avi, atum, are, a. _Opposer_, _objecter_. SYN. Objicio.

USUS: Objectare probrum, falsum crimen alicui. Cf. Objicio.

OBJECTŬS, ūs, m. _Action de mettre devant, interposition_. USUS: Objectu

lateris aliquem defendere.

OBJECTUS, a, um, _Placé_, _mis_, _situé devant_. SYN. Oppositus. USUS:

Objecta species voluptatis. Objectus fortunæ. Ad omnes casus subitorum

periculorum objectus et oppositus.

OBJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. _Mettre_, _placer devant_, _opposer_;

_reprocher_. SYN. Oppono, objecto, exprobro; crimini do, jacio, conjicio;

culpam impingo. ADV. Falso, vere, varie. USUS: Objeci caput meum in tot

et tantas dimicationes, atque in tot impetus perditorum civium. Alicui

religionem objicere, _faire à qqn une obligation de conscience_. Objicere

spem, metum, sollicitudinem, moram, laborem, molestiam. Aliquid alteri

in criminis loco objicere. Feris corpus objicere. Objici insidiis.

Objiciuntur sæpe formæ, _souvent des images se présentent à notre

esprit_. (Ego omnium objectum, VULG.), _je suis le jouet, le plastron de

tous_. Materia sum omnium jocorum; idoneus videor, quem omnes merito ludo

faciant, in quo omnes illudant.

OBJURGĀTĬO, ōnis, f. _Reproche_, _réprimande_, _blâme_. SYN. Castigatio.

EPITH. Longior, lenis, necessaria, plena, mediocris, utilis. USUS:

Objurgatio ne multum acerbitatis habeat. Objurgatio contumelia vacare

debet. In objurgationibus interdum vocis contentione majori utendum. Cf.

Reprehendo.

OBJURGĀTOR, ōris, m. _Qui réprimande_, _qui blâme_. SYN. Severus

admonitor. EPITH. Benevolus. USUS: Non est ferendus objurgator, qui, quod

in altero vitium reprehendit, in eo ipse deprehenditur.

OBJURGO, as, avi, atum, are, a. _Blâmer_, _réprimander_, _faire des

reproches_. SYN. Castigo, asperius appello, asperius admoneo. ADV.

Vehementer, mediocriter. USUS: Cæsar meam in rogando verecundiam, de mea

me verecundia objurgavit. Cf. Alloquor, Perstringo, Reprehendo.

OBLANGUESCO, is, langŭi, escere, n. _S’affaiblir_. USUS: Litterulæ meæ

tui desiderio oblanguerunt. Cf. Langueo.

OBLECTĀMENTUM, i, n. _Amusement_, _divertissement_, _plaisir_. SYN.

Oblectatio, delectatio. EPITH. Longius. USUS: Oblectamenta et solatia

senectutis. Cf. Delectatio.

OBLECTĀTĬO, ōnis, f. _Action d’amuser_; _divertissement_, _plaisir_. SYN.

Oblectamentum. EPITH. Honesta, libera, ingenua. USUS: Interdum oblectatio

quæritur animi requiesque curarum. Cf. Delectatio.

OBLECTO, as, avi, atum, are, a. _Divertir_, _amuser_. SYN. Delecto. USUS:

In libris, in hortulis se oblectare. Cf. Delecto.

OBLECTOR, aris, atus sum, ari, d. _S’amuser_, _se divertir_. SYN.

Delector, ducor, capior. ADV. Commode. USUS: Ludis oblectamur et ducimur.

Cf. Delector.

OBLĬGĀTĬO, ōnis, f. _Obligation_, _engagement_. SYN. Auctoramentum.

EPITH. Gravis et difficilis. USUS: Difficilior est animi ac sententiæ,

quam pecuniæ obligatio. (Est mea obligatio, VULG.), _c’est mon devoir_.

Est id officii mei; meæ hæ sunt partes. (Obligationem scriptam accepi,

habeo, VULG.), _j’ai une obligation écrite_. Fiduciam accepi; fiduciam

teneo. Obligationem de se dare, _s’engager_. Nomina facere.

OBLĬGĀTUS, a, um, _Obligé_, _qui a des obligations_. SYN. Obstrictus,

devinctus. PHRAS. Magnopere tibi obligatus sum, _je vous suis bien

obligé_. Tantum tibi debeo, quantum persolvere difficile est;

incredibilem tibi amorem quemdam et omnia in te summa ac singularia

studia debeo. Vix, aut ne vix quidem solvendo sum, tanta sunt tua in

me officia ac merita. Verbis non patitur res satisfieri, adeo me in

perpetuum devinxisti. Maximis me beneficiis obstrictum tenes. Mancipio et

nexu tuum me fecisti. Multis me beneficiis ac pignoribus velut auctoratum

habes. Agere mecum potes tanquam ex syngrapha, ita me tibi divinctum

tenes. Maximis me beneficiorum vinculis obstrinxisti. Cf. Obnoxius,

Beneficium, Officium. USUS: Tenere aliquem beneficiis obligatum.

OBLĬGO, as, avi, atum, are, a. _Lier_, _attacher_; _engager_, _obliger_.

SYN. Obstringo, in perpetuum obligo, devincio, adstringo, religo, alligo.

ADV. In perpetuum, nusquam, valde. PHRAS. 1. Magnopere me tibi obligabis,

_vous m’obligerez singulièrement_, _vous me rendrez service_. Magnam a

me inibis gratiam; hoc ego in summi beneficii loco ponam, numerabo; me

tibi in perpetuum devincies, obstringes. Cf. Obligatus. 2. Obligo me,

_je m’oblige_, _je m’engage_. Omni me exsecratione devincio; fidem meam

do, interpono; obligo fidem meam et obstringo. 3. Obligatur ex promisso,

legibus, _ses promesses_, _les lois l’obligent_. Tenetur promisso,

legibus; legum, promissorum vinculis obstringitur. USUS: Obligare aliquem

militiæ sacramento, pactionibus. Sibi aliquem beneficio obligare. Domum

alicujus religione, populum scelere obligare. Legum et judiciorum pœnis

obligatur. Obligare vulnus, _bander une plaie_.

OBLĬGŪRĬO, is, ire, n. _Dissiper_, _manger_, _dévorer_. SYN. Ligurio,

devoro. USUS: Fortunas suas obligurire; patrimonia profundere. Cf.

Consumo.

OBLĬMĀTUS, a, um, _Couvert de limon_. SYN. Limo pinguis. USUS: Nilus

oblimatos agros relinquit, _le Nil laisse les terres couvertes de limon

(engraissées)_.

OBLĬNO, is, lēvi, lĭtum, nere, a. _Enduire_, _oindre_, _frotter de_;

_souiller_. USUS: Vita hominis libidine oblita. Unguentis, cœno oblitus.

Eloquentia Asiæ moribus oblita, _l’éloquence altérée par les mœurs de

l’Asie_.

OBLĪQUĒ, _Obliquement_, _de travers_. )( Recte. USUS: Recte, oblique

ferri.

OBLĪQUUS, a, um, _Oblique, qui est ou qui va de travers, de côté_. SYN.

Transversus. USUS: Motu corporis obliquo. In obliqua et transversa

hostium latera invectus.

OBLĬTESCO, is, lĭtŭi, escere, n. _Se cacher_. SYN. Delitesco. USUS:

Stellæ a nostro aspectu interdum oblitescunt.

OBLĪTĔRO, as, avi, atum, are, a. _Effacer_. USUS: Beneficii memoriam

obliterare. Cf. Obliviscor, Oblivio.

OBLĪVĬO, ōnis, f. _Action d’oublier, oubli_. SYN. Memoriæ lapsus. EPITH.

Exigua, perpetua, sempiterna, voluntaria. PHRAS. 1. Clades ea jam in

oblivionem venit, _on a déjà perdu le souvenir de ce désastre_. Clades

ea jam oblivioni data est; obliterata in animo est; memoria intercidit;

in oblivionem venit; ejecta ex animo memoria ejus cladis est; recens

dolor proximæ cladis transiit; cladis ejus memoria cessit; clades e

memoria excessit, animo excidit, ex animo deleta est; clades ea jam

ex memoria deposita est; e memoria dilapsa, elapsa est; in oblivionem

adducta est; clades ea jam animo effluxit; excidit memoria ejus cladis;

clades ea oblivione contrita, obruta, tecta est; cladis ejus acerbitatem

oblivio jam delevit. 2. Tot summorum virorum nomina in oblivione sunt,

_les noms de tant d’hommes illustres sont tombés dans l’oubli_. Tot

summorum virorum memoria cessit; abiit vetustate memoria; nomen vetustate

abolevit, memoria abolevit; tot viri summi in oblivione jacent. 3.

Lætiores in dies nuntii oblivionem tandem inducunt tot malorum, _les

nouvelles de jour en jour plus heureuses nous font oublier tant de maux_.

Lætiores nuntii expellunt memoriam tot malorum; oblivionem afferunt tot

malorum; tristes superiorum temporum imagines ex memoria detergunt,

evellunt; obliterant in animo superiorum temporum clades; animum a

conspectu tot malorum avertunt; tot malorum memoriam ex animo delent.

USUS: Omnem memoriam injuriarum sempiterna oblivione delere, obruere,

exstinguere, conterere. Tuas laudes nulla unquam obscurabit oblivio.

Erunt semper, qui tuas laudes ab oblivione et silentio hominum vindicent.

Cf. Obliviscor, Memoria imbecilla.

OBLĪVĬŌSUS, a, um, _Oublieux, qui oublie aisément_. SYN. Immemor. )(

Memoria.

OBLĪVISCOR, ĕris, blītus sum, visci, d. _Oublier, ne pas se souvenir_.

SYN. Mihi excidit, ex animo meo excidit, effluit; oblivionem capit, ex

memoria depono; alicujus rei memoriam depono, oblivione perpetua deleo;

aliquid e memoria elabitur, dilabitur; rei memoria ex animo discedit.

PHRAS. 1. Nunquam tui obliviscar, _je ne vous oublierai jamais_. Ita mihi

imago tam cari capitis insedit, ut excidere, effluere ex animo nunquam

possit; memoria tua nulla temporis longinquitate abibit; nulla ætas tui

memoriam ex animo obliterabit meo. Cf. Memor, Oblivio. 2. Obliviscere

tandem calamitatum tuarum, _oubliez enfin vos malheurs_. Casus tuos

tandem ex animo tuo, mente tua, memoria tua dele, evelle; omitte temporum

tuorum memoriam; depone et abjice calamitatum tuarum memoriam; malorum

tuorum tristes imagines voluntaria oblivione depone, contere; deleat

tandem, auferat calamitatis sensum sempiterna oblivio. USUS: Depone

memoriam doloris tui et injurias _vel_ injuriarum obliviscere.

OBLONGŪS, a, um, _Long_, _allongé_. USUS: Figura oblonga.

OBLŎQUOR, ĕris, lŏcūtus sum, loqui, d. _Parler contre qqn_,

_interrompre_, _contredire_. SYN. Obstrepo. PHRAS. Totus ei senatus

oblocutus est, _tout le sénat l’interrompit pour le contredire_.

Reclamatum a toto senatu, nec sine convitio; fremitus universi senatus

obortus est; obstrepebat senatus universus carpebatque sententiam. USUS:

Tu me appelles licet, et interpelles, et obloquaris.

OBLUCTOR, aris, atus sum, ari, d. _Lutter_, _combattre contre qqn_, _lui

résister_. SYN. Obnitor, repugno. USUS: Hosti obluctari. Cf. Repugno.

OBMŌLĬOR, īris, mōlītus sum, iri, d. _Élever_, _construire devant_;

_fermer_, _boucher par une construction_. USUS: Omnes ad obmolienda, quæ

ruinis strata erant, concurrerunt, _tous coururent réparer les murailles

qui étaient en ruines_.

OBMŪTESCO, is, mūtŭi, escere, n. _Devenir muet_; _se taire_, _garder le

silence_. SYN. Conticesco. ADV. Plane. PHRAS. Praæ stupore obmutuit,

_la stupeur le rendit muet_. Admiratio tam novæ rei ac subitæ homini

incluserat vocem; rei insolentia animum pariter et silentium defixit,

mutum et elinguem reddidit; insolitum rei spectaculum hominem ita

defixit, ut neque animo, neque lingua constaret; rei spectaculo defixus

et attonitus silentium tenuit, stupenti lingua constitit. USUS: Nulla

unquam vetustas de te obmutescet, _les siècles les plus reculés

ne garderont pas le silence sur votre personne_. Homo disertus et

loquacissimus repente obmutuit.

OBNĪTOR, ĕris, nīsus et nixus sum, niti, d. _Lutter_, _résister_. SYN.

Obsisto, occurro; adversum rem, contra rem tendo. Cf. Repugno.

OBNOXĬUS, a, um, _Exposé à_; _sujet_, _soumis_, _obéissant_. SYN.

Subjectus. USUS: Vivat, qui obnoxius et subjectus vivere cupit. Supplex

et obnoxius.

OBNŪBO, is, psi, ptum, ere, a. _Couvrir_, _voiler_, _envelopper_. SYN.

Obtego.

OBNUNCĬĀTĬO, ōnis, f. _Annonce d’un mauvais présage_. SYN. Auguris

significatio de periculo imminente. USUS: Dirarum obnuntiatio neglecta,

_imprécations négligées_.

OBNUNTĬO, as, avi, atum, are, a. _Annoncer un mauvais présage, un

malheur_. SYN. Nuntio, prænuntio. USUS: Legem tulit, ne obnuntiare

comitiis liceret.

ŎBŎRĬOR, ĕris, ortus sum, iri, d. _Naître_, _paraître_, _se montrer_.

SYN. Exorior. USUS: Quanta mihi lux oboritur. Cf. Orior.

OBRĒPO, is, repsi, reptum, ere, n. _Se glisser furtivement_,

_s’insinuer_. SYN. Irrepo. ADV. Extrinsecus. USUS: Sensim tibi obrepit

senectus. Obrepere ad honores, in animos hominum. In animos dormientium

multæ imagines obrepunt.

OBRĬGESCO, is, gŭi, escere, n. _Se durcir_. USUS: Nive et pruina

obriguere. Cf. Frigus.

OBRŎGO, as, avi, atum, are, a. _Opposer une loi nouvelle à une loi

ancienne_. SYN. Aliam legem rogo, qua prior ab alio lata infirmetur.

OBRŬO, is, ŭi, ŭtum, ere, a. _Couvrir_, _ensevelir_; _anéantir_,

_accabler_. SYN. Operio, sepelio. )( Eruo. USUS: Magnitudine negotii

tanquam fluctu obruor. Homo ære alieno obrutus, _homme écrasé de dettes_.

Criminibus et testibus aliquem obruere.

OBSCĒNĒ, _D’une manière indécente, immorale_. SYN. Turpiter.

OBSCĒNĬTAS, ātis, f. _Impureté_, _obscénité_. SYN. Turpitudo. USUS:

Verborum rerumque obscenitas vitanda.

OBSCĒNUS, a, um, _Impur_, _obscène_. SYN. Turpis. USUS: Genus jocandi

illiberale, petulans, flagitiosum, obscœnum. Cf. Turpis, Petulans,

Libido, Impudicus.

OBSCŪRĀTĬO, ōnis, f. _Obscurité_, _éclipse_. SYN. Obscuritas. EPITH.

Magna, tanta. USUS: Obscuratio solis. Inde mentis obscuratio consequitur.

OBSCŪRĒ, _D’une manière obscure_; _furtivement_, _en cachette_. SYN. Per

nebulam, per caliginem. )( Aperte. USUS: Non agam obscure. Malum serpit

non obscure.

OBSCŪRĬTAS, ātis, f. _Obscurité_, _défaut de clarté_. SYN. Obscuratio,

tenebræ, caligo, ænigma. )( Lux. EPITH. Diuturna, maxima, involuta.

USUS: Causa latet obscuritate naturæ involuta. Habet ea res magnam

obscuritatem. Oratio, quæ lumen adhibere rebus debet, sæpe obscuritatem

et tenebras affert.

OBSCŪRO, as, avi, atum, are, a. _Rendre obscur_, _priver de la lumière_.

SYN. Lucem eripio, noctem rebus _vel_ tenebras obduco, obcæco, luminibus

officio, inobscuro, caliginem offundo, luminibus obstruo, tenebris

involvo, tenebris circumfundo. ADV. Negligenter, sensim, plene. PHRAS. 1.

Cœlum obscuratur, _le ciel s’obscurcit_. Spissæ intendunt se cœlo nubes,

ut lucem condant; cœlum una et continenti nube involvitur; aer totus in

nubes cogitur; obductæ cœlo nubes solem diemque eripiunt, tenebris omnia

involvunt, circumfundunt. USUS: Lumen lucernæ obscuratur, et offunditur

luce solis. Obscurata et evanescens memoria.

OBSCURUS, a, um, _Obscur_, _sombre_; _inconnu_, _secret_. SYN. Habens

obscuritatem, tenebricosus, spissus, cæcus, tortuosus, involutus, latens,

opertus, a natura involutus. )( Apertus, illustris. PHRAS. 1. Homo

obscurus et ignotus, _homme obscur_, _inconnu_. Homo re nulla nobilis;

cujus fama in obscuro; ex cœno, nescio quo et tenebris extractus. Cf.

Humilis, Ignobilis. 2. Liber est nimis obscurus, _ce livre est peu

intelligible_. Multa sunt in hoc libro tenebris circumfusa; abstrusa

multa, et crassis occultata tenebris; longissime ab imperitorum

intelligentia sensuque disjuncta; materia, argumentum libri non satis

puerili ingenio æqua; nihil ibi in medio positum, nihil non abstrusum

et reconditum. 3. Obscurus orator est, _orateur obscur_, _que l’on

ne comprend pas_. Orator qui ita loquitur, ut non intelligatur; cujus

millesimam partem vix intelligas; qui in tenebris, quam luce causam suam

versari malit; qui compressione rerum totam obcæcat orationem; cujus

sermo oraculis similior, quam orationi; qui ænigmata loquitur; cujus

orationi Œdipo conjectore opus sit. USUS: Multa erant obscura, ambigua,

involuta; explanationes interpretum essent adhibendæ. Homo obscuris

natalibus.

OBSĔCRĀTĬO, ōnis, f. _Prières instantes_, _supplications_. SYN.

Preces, deprecatio, obtestatio. EPITH. Gravis, humilis, superba. USUS:

Obsecratione uti. Obsecrationem repudiare.

OBSĔCRO, as, avi, atum, are, a. _Prier avec instances_, _supplier_,

_conjurer_. SYN. Rogo, oro, obtestor. ADV. Amantissime, magnopere, vere.

USUS: Ille pro salute mea populum obsecravit. Obsecro te per fratris

mortui cinerem, per nomen propinquitatis. Cf. Rogo.

OBSĔCUNDO, as, avi, atum, are, n. _Se prêter à_, _se conformer à_,

_obéir_, _seconder_. USUS: Cui cives assenserint, hostes obedierint,

venti obsecundarint. Cf. Obedio, Pareo.

OBSĒPĬO, ĭs, sepsi, septum, ire, a. _Clore d’une enceinte_, _fermer_,

_intercepter le passage_. SYN. Sepio, intercludo. USUS: Vias ad honores

alicui obsepire, _fermer à qqn l’accès aux dignités_. Cf. Munio.

OBSĔQUĬŌSUS, a, um, _Plein de complaisance_, _de déférence_,

_obséquieux_. SYN. Qui facile obsequitur. Cf. Officiosus.

OBSĔQUĬUM, ĭi, n. _Complaisance_, _déférence_, _soumission_, _docilité_.

SYN. Indulgentia, officium. EPITH. Molestum. USUS: Obsequio suo mitigare

hominem. Multa in homines obsequia. Animus ab indulgentia et obsequio

corporis discedat. Obsequium amicos, veritas odium parit. Cf. Officium.

OBSĔQUOR, ĕris, sĕcūtus sum, sequi, d. _Se conformer aux désirs de qqn_,

_avoir pour lui de la déférence_; _céder à une chose_, _s’y laisser

aller_. SYN. Morem gero, morigeror, gratificor, indulgeo. )( Repugno.

PHRAS. 1. Obsequi genio suo, _suivre ses penchants_, _s’abandonner au

plaisir_. Morem gerere animo suo; servire cupiditatibus; curare genium;

indulgere genio. 2. Homini improbo per omnia obsequitur, _il fait toutes

les volontés de ce méchant homme_. Totum se dat homini; nutus ejus

omnes observat, intuetur; ad nutum hominis improbissimi se convertit;

nutu ejus regitur; ex ejus nutu et arbitrio suspensas habet omnes vitæ

suæ rationes. USUS: Tempestati navigantes obsequuntur. De ea re tibi

obsequor. Consuetudine libenter obsequor. Cf. Indulgeo, Gratificor.

1. OBSĔRO, as, avi, atum, are, a. _Fermer au verrou_, _verrouiller_. SYN.

Sera imposita occludo. USUS: Ædes, aures obseratæ. Cf. Claudo.

2. OBSĔRO, is, sēvi, sĭtum, ere, a. _Semer_, _ensemencer_. Sero, consero.

USUS: Terra frugibus obserebatur. Loca virgultis, tenebris obsita, _lieux

couverts de broussailles, remplis de ténèbres_.

OBSERVANS, antis, omn. gen. _Qui fait grand cas de_. SYN. Studiosus,

cupidus. USUS: Homo mei observantissimus. Cf. Studiosus.

OBSERVANTĬA, æ, f. _Considération_, _honneur_, _respect_. SYN. Veneratio,

cultus, reverentia. EPITH. Diligens, perpetua, præsens, summa. USUS:

Observantia est, per quam aut ætate aut dignitate antecedentes colimus

et veneramur, _on entend par respect_ (observantia) _les marques de

déférence et de vénération que nous donnons à l’âge ou aux dignités_.

Mea tibi observantia nunquam defuit. Amicos observantia retinere. Cf.

Officium, Revereor.

OBSERVĀTĬO, ōnis, f. _Observation_, _attention_. SYN. Animadversio.

EPITH. Diuturna, constans, longinqua, summa, supina. USUS: Observatio

diuturna peperit artem.

OBSERVO, as, avi, atum, are, a. _Observer_, _remarquer_; _respecter_,

_honorer_. SYN. Animadverto, noto; speculor, aucupor, ex insidiis capto,

in specula sum; legibus obtempero, pareo; colo, veneror, amo. ADV. Æque,

assidue, diligentius, peramanter, perofficiose, sanctissime, stricte,

valde, vehementer. PHRAS. Ubique observat me, _partout il m’épie_.

Ejus oculi assidue in me intenti sunt; in me unum oculos conjicit; ex

insidiis, clanculum sermones meos captat; velut e specula observat mores

meos; aures et oculi ejus assidue speculantur me et custodiunt; omnia

odoratur; subauscultat, aucupatur ex insidiis sermones omnes meque omni

in loco infensus servat. USUS: 1. Motus stellarum observare. Observa,

quæso, hominis consilia. 2. Colo, veneror, _avoir des égards, de la

déférence pour_. Peramanter me observat. Observare et colere aliquem ut

alterum parentem. Cf. Colo, Veneror.

OBSES, ĭdis, m. _Otage_. EPITH. Præcipuus, incolumes, multi. USUS:

Obsides victis imperare; obsides dare, habere, mittere, accipere.

OBSESSIŎ, ōnis, f. _Siége_, _investissement_, _blocus_. SYN. Obsidio.

USUS: Obsessio fori, occupatio templorum, oppressio curiæ.

OBSĬDĔO, es, sēdi, sessum, ere, a. _Assiéger_. SYN. Circumsideo, obsessum

teneo, fossa et vallo septum teneo; oppugno. ADV. Omnino. PHRAS. 1.

Romani Numantiam obsedere, _les Romains assiégèrent Numance_. Obsidione

munitionibusque pressere; corona circumdedere, cinxere; vallo, aggere,

operibus oppugnavere; Romani obsidionem intulere Numantiæ; Numantiæ

mœnia ab omni parte aggressi sunt; Romani exercitum ad urbem Numantiam

admovere; corona militum cinxere; circumplexi sunt opere ac munitione;

in obsidione tenuere. 2. Obsessa urbs est et vehementer oppugnata,

_la ville est assiégée et fortement attaquée_. Circumsessa urbs est

et circumvallata, arx opere circumventa, circumjecta mœnibus peditum

multitudo, peditatui circumfusæ equestres turmæ, quassata muralibus

tormentis mœnia et summa ope oppugnata. Totius belli instrumentis et

apparatu actum, ac ne punctum quidem temporis oppugnatio respiravit. Urbs

aggeribus oppugnata, tormentis verberata, nudata pars magna mœnium, pars

muralibus machinis decussa; urbi externa vis ingruit, castra ad urbem

posita sunt; urbs obsidione clausa est; viæ omnes aditusque insessi et

admoto totius bellici apparatus instrumento quati, feriri, arietibus

percuti urbs cœpta est. Cf. Oppugno. USUS: Obsidere urbem. Armis senatum

obsidere.

OBSĬDĬO, ōnis, f. _Siége_, _blocus_, _investissement d’une place_. SYN.

Obsessio. PHRAS. 1. Urbem obsidione liberavit, _il délivra la ville

assiégée_. Ab obsidione vindicavit; obsidione exemit; ex obsidione

eripuit; urbem hostilibus armis obseptam, hostium copiis septam, cinctam,

oppressam in libertatem restituit, incolumem servavit, libertate,

incolumitate donavit. Hostes urbem obsidione prementes, castris positis

ad urbem sedentes, urbis libertati imminentes expulit, ejecit, in fugam

convertit, submovit, fugavit. 2. Obsidio sustinenda erit, _il faudra

soutenir un siége_. De tectis mœnibusque dimicandum erit; mœnibus

bellum propulsandum erit. USUS: In obsidione esse; in obsidione tenere;

obsidionem continuare. Obsidionem solvere, omittere. Obsidione urbem

liberare.

OBSĬDĬŌNĀLIS, e, gen. com. _De siége, obsidional_. USUS: Corona

obsidionalis, _couronne obsidionale_, _couronne d’herbe donnée à un

général qui a délivré un autre général assiégé_.

OBSIGNĀTOR, ōris, m. _Celui qui scelle, qui cachette_. USUS: Litterarum

obsignatores et testes.

OBSIGNO, as, avi, atum, are, a. _Sceller_, _cacheter_; _contre-signer

un testament_. SYN. Signo, consigno, signum appono, signum imprimo.

USUS: Epistolam, decretum, tabulas obsignare. Judicum signis testamentum

obsignatum est.

OBSISTO, is, stĭti, stĭtum, ere, n. _S’arrêter ou se mettre devant_;

_résister_, _faire face_, _tenir tête_. SYN. Resisto, repugno, occurro,

conatum refuto, prohibeo, conatibus obviam eo; conatum comprimo, frango;

a conatu repello. ADV. Audacter, malitiose, perniciose, vehementer. USUS:

Audacter alicui; dolori, vitiis obsistere. Multorum odiis nullæ opes

obsistere possunt. Cf. Resisto.

OBSŎLESCO, is, sŏlēvi, escere, n. _Passer_, _vieillir_, _s’user_. SYN.

Inveterasco, tenebris vetustatis opprimor. )( Splendeo. USUS: Vetustate

ista _vel_ propter vetustatem jam obsoleverant.

OBSŎLĒTĒ, _A l’ancienne mode_. USUS: Homo obsoletissime vestitus.

OBSŎLĒTUS, a, um, _Suranné_, _vieilli_, _usé_. SYN. Antiquus, inusitatus,

insolens, sordidus. USUS: Obsoletus vestitus. Hæc vulgaria sunt, abjecta

et obsoleta. Obsoletus Numitor.

OBSŌNĬUM, ĭi, n. _Ce qui se mange avec le pain, mets, viande_. SYN.

Quidquid cibi ad panem vinumque adjicitur. Cf. Cibus.

OBSONŎ, as, avi, atum, are, a. _Acheter des provisions_, _préparer un

festin_. SYN. Obsonium comparo. USUS: Famem ambulando obsonabat Socrates,

appetentiam cibi excitabat, _Socrate faisait provision d’appétit en se

promenant_.

OBSTĀCŬLUM, i, n. _Obstacle_, _empêchement_. SYN. Impedimentum. USUS:

Opposita obstacula perrumpere. Cf. Impedimentum.

OBSTĔTRIX, īcis, f. _Sage-femme_. EPITH. Fida, peritissima, felix. SYN.

Quæ opem fert parienti.

OBSTĬNĀTĒ, _Résolument_, _opiniâtrément_. USUS: Obstinate negavit omnia.

OBSTĬNĀTĬO, ōnis, f. _Obstination_, _opiniâtreté_. USUS: Ille omnia

obstinatione quadam sententiæ repudiavit. Cf. Pertinacia.

OBSTĬNĀTUS, a, um, _Décidé_, _opiniâtre_, _persévérant_. SYN. Pertinax,

pugnax, durus. PHRAS. Nimis es obstinatus, _vous êtes trop obstiné_. Quod

temere suscepisti, præfracte tueris; nimium tenax es sententiæ tuæ. Non

animi judicio, sed pertinaciæ studio in sententia perstas. Ubi animum

semel obstinaveris, depelli de suscepta voluntate non vi, non ratione

ulla potes. Cf. Pertinax. USUS: Illius voluntas obstinatior est.

OBSTO, as, stĭti, stātum, are, n. _Être ou se tenir devant_, _barrer le

passage_; _empêcher_. SYN. Obsisto, officio, impedio. ADV. Vehementer.

USUS: Quid obstat, quin facias? Officere et obstare commodis alterius,

_nuire aux intérêts de qqn et lui faire obstacle_. Cf. Resisto, Impedio.

OBSTRĔPO, is, pŭi, pĭtum, ere, n. _Faire du bruit_, _interrompre par un

bruit_; _importuner_, _fatiguer_. SYN. Obloquor. USUS: Litteris tibi

obstrepere ausus non sum, _je n’ai osé vous importuner par mes lettres_.

OBSTRINGO, is, nxi, strictum, ere, a. _Attacher autour_; _lier_,

_obliger_. SYN. Devincio, obligo. )( Solvo. ADV. In perpetuum. PHRAS.

Obstrinxere se invicem, _ils s’engagèrent mutuellement_. In hæc data

et accepta fides est; fidem obligavere suam; promissionem vim fœderis

habere voluere; hæc fide sanxerunt; data ultro citroque fide promissa

confirmarunt; fide interposita sanxerunt. USUS: Ære alieno obstrictus.

Obstrictus voluptatibus tenetur. Maximis beneficiorum vinculis

obstrictus. Religione civitatem obstrinxit. Cf. Obligo.

OBSTRUCTĬO, ōnis, f. _Voile_, _dissimulation_; _déguisement_. SYN.

Interclusio. EPITH. Diuturna. USUS: Hæc obstructio nec diuturna est, nec

obducta ita, ut curiosis oculis perspici non possit, _ce voile n’est ni

assez permanent, ni assez tiré pour que, etc._ Obstructionibus ventris

obnoxius, _sujet aux constipations_.

OBSTRŬO, is, xi, ctum, ere, a. _Fermer_, _boucher_. SYN. Obsero, obsepio,

occludo, oppilo. PHRAS. Aditus omnes hostibus obstruximus, _nous avons

fermé les avenues, l’entrée à l’ennemi_. Vias omnes dejectu arborum

saxorumque ingentium clausas septasque habemus; arborum truncos saxaque,

qua via ruinis patefacta est, admoliti sumus. USUS: Luminibus alicujus

obstruere, _ôter le jour, masquer la vue d’une maison_. Vias omnes et

perfugia obstruere.

OBSTŬPĔFĂCĬO, is, fēci, factum, are, a. _Étourdir_, _frapper

d’étonnement_, _rendre immobile_, _stupéfier_. SYN. Stupefacio. PHRAS.

1. Res inopinata obstupefecit omnes, _cette chose inattendue frappa

tout le monde de stupeur_. Nulli non admirationem movit; omnibus pro

miraculo fuit; stupor omnes admiratione rei tam insolitæ defixit; stupor

ac silentium defixit omnes; ad conspectum rei silentio defixi stetimus.

2. Malorum assuetudo sensus obstupefacit, _l’habitude du malheur rend

insensible_. Sensus adimit; sentiendi vim, aufert; stuporem inducit,

affert, injicit. Quorum animum malorum assuetudine occaluit; quorum

animis callum obduxit malorum consuetudo; quorum animi malorum usu ac

consuetudine obduruerunt, percalluerunt, callum contraxerunt; non ita

recentes ad infortunia; malorum non insolentes sunt, qui secundis rebus

raro usi, res adversas minime sentiunt, malorum tandem sensum amittunt.

Cf. Miror, Stupor. USUS: Obstupefactus ac perterritus mea diligentia.

OBSTŬPESCO, is, stŭpŭi, escere, n. _Perdre le sentiment_; _être frappé de

stupeur, d’étonnement_. SYN. Stupeo, stupesco. USUS: Sic obstupuerant,

sic terram intuebantur. Obstupescent posteri rerum gestarum magnitudinem.

Cf. Obstupefacio, Stupor, Admiratio.

OBSUM, es, obfŭi, esse, n. _Nuire_, _faire du tort_. SYN. Officio,

noceo. )( Prosum. PHRAS. Obest sibi ipse, _il se nuit à lui-même_.

Salutem affligit, deserit; suæ ipse saluti deest. USUS: Non modo non

oberat, sed sua commendatione plurimum proderat. Cf. Adversor.

OBSURDESCO, is, dŭi, escere, n. _Devenir sourd_. SYN. Sensum audiendi

amitto. USUS: Hoc sonitu completæ aures obsurdescunt. Obsurdescimus, nec

ea, quæ monemur, audimus, _nous devenons sourds et nous n’entendons plus

les avertissements_. Cf. Surdus.

OBTĔGO, is, xi, ctum, ere, a. _Couvrir_, _voiler_, _dissimuler_. SYN.

Contego, obduco. )( Detego. USUS: Fingere, dissimulare, obtegere. Vitia

multis postea virtutibus obtecta. Adolescentiæ turpitudo obscuritate et

sordibus tuis obtegatur. Cf. Tego.

OBTEMPĔRĀTĬO, ōnis, f. _Obéissance_, _soumission_. USUS: Justitia est

obtemperatio legibus.

OBTEMPĔRO, as, avi, atum, are, a. _Obéir_, _se soumettre_. SYN. Obedio,

parco, obsequor. ADV. Diligenter, multum. USUS: Cupiditati alicujus

obtemperare. Cf. Obedio, Pareo.

OBTENDO, is, tendi, tentum, ere, a. _Étendre devant_; _envelopper_,

_entourer_, _cacher_. SYN. Obduco, prætendo. USUS: Uniuscujusque natura

tegitur et quasi velis quibusdam obtenditur, _est comme enveloppée d’un

voile_. Cf. Prætendo, Prætexo.

OBTĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. _Écraser_, _broyer_, _briser_, _mettre

en pièces_, _anéantir_. SYN. Contundo, contero. ADV. Aperte. USUS:

Veteres majorum laudes obterere. Senescentem populi majestatem obtrivit,

ac contudit. Prosternere et obterere obtrectationes malevolorum.

OBTESTĀTĬO, ōnis, f. _Engagement solennel contracté en prenant les

dieux à témoin_; _prière instante_, _supplication_. SYN. Imploratio,

obsecratio, deprecatio.

OBTESTOR, aris, atus sum, ari, d. _Attester_, _prendre à témoin_;

_implorer_. SYN. Testor, appello, imploro. USUS: Deos omnes imploro et

obtestor vos, Judices, ut misericordiam huic tribuatis. Flens flentem

te obtestor, et salutem viri tibi commendo. Quæso, oro, obtestor, ne me

perditum omnino velitis. Cf. Rogo.

OBTĬCĔO, es, ere, n. _Se taire, garder le silence devant qqn_. * SYN.

Conticeo. USUS: Turpiter obticuit chorus. Cf. Taceo.

OBTĬNĔO, es, nui, tentum, ere, a. et n. _Tenir_, _obtenir_, _acquérir_;

_retenir_, _conserver_; _se maintenir_. SYN. Impetro, consequor,

adipiscor; teneo, vinco. ADV. Diutius, in perpetuum. PHRAS. 1. Obtinui

tandem quæ volebam, _j’ai obtenu enfin ce que je voulais_. Consecutus

sum tandem, teneo, quas cupiebam. Extudi tandem, quæ volebam; optata

teneo; optati compos factus sum; instando perpuli, evici quæ volebam.

Cf. Acquiro, Assequor. USUS: 1. Obtinere provinciam cum imperio. Honoris

gradum, jus suum, causam obtinere. 2. Retineo, conservo, custodio,

_retenir_, _conserver_. Morem suum, veterem consuetudinem obtinere.

3. Habeo, _avoir_. Parentis locum apud me obtinet. Quem apud me locum

obtinuisti?

OBTINGO, is, tĭgi, ere, n. _Échoir en partage_; _arriver_, _survenir_.

SYN. Obvenio. USUS: Provincia mihi sorte obtigit. Quidquid obtigerit,

æquo animo feram. Cf. Evenio.

OBTORPESCO, is, torpŭi, escere, n. _S’engourdir_, _devenir insensible_.

SYN. Torpeo, obstupesco. USUS: Miror, ei non linguam obmutuisse et manum

obtorpuisse.

OBTORTUS, a, um, _Pris à la gorge_, _serré_. USUS: Obtorta gula in

carcerem abripere quempiam.

OBTRECTĀTĬO, ōnis, f. _Dénigrement_, _détraction_, _envie_. SYN.

Calumnia, reprehensio, vituperatio. EPITH. Domestica, occulta, communis.

USUS: Obtrectatio invidiæ solet lacerare plerosque. Hæc res habet

obtrectationem. Cf. Calumnia.

OBTRECTĀTOR, ōris, m. _Détracteur_, _envieux_, _jaloux_. SYN.

Calumniator, maledicus, invidus, iniquus. USUS: Adversarius et

obtrectator laudum mearum. Quid sperem potentissimo inimico, infidelibus

amicis, pluribus invidis, nullo socio et consorte laboris, omnibus

obtrectatoribus. Cf. Maledicus.

OBTRECTO, as, avi, atum, are, n. et a. _Dénigrer_, _rabaisser_, _nuire à

qqn_, _faire du tort par jalousie_. Cum dat. _vel_ acc. SYN. Maledico,

vitupero, calumnior, dente maledico carpo. USUS: Obtrectare vitiosa

æmulatione, quæ rivalitati similis est. Obtrectans angitur alieno bono,

quod idem etiam alius habet. Cf. Detraho, Maledico, Vitupero, Calumnior.

OBTRŪDO, is, trūsi, trūsum, ere, a. _Pousser violemment_; _imposer_,

_faire prendre de force_. PHRAS. Antonium dominum nobis obtrusit, _il

nous a donné Antoine pour maître_. Antonium in cervicibus collocavit;

cervicibus Antonium dominum imposuit. USUS: Ea, quia nemini obtrudi

potest, itur ad me.

OBTRUNCO, as, avi, atum, are, a. _Couper_; _décapiter_. PHRAS. Hominem

obtruncari jussit, _il fit couper la tête à cet homme_. Securi percuti,

feriri hominem jussit; caput homini abscindi; collum secari, abscindi;

caput auferri; caput gladio demi jussit. Cf. Caput. USUS: Puerorum

obtruncat membra, articulatim dividit.

OBTUNDO, is, tŭdi, tūsum, ere, a. _Émousser_, _affaiblir_. SYN. Retundo,

perstringo, onero. )( Acuo, exacuo. USUS: Multa, quæ mentem obtundant.

Non obtundam aures tuas sermonibus, non epistolis longioribus. Homo ad

omnia hebes et obtusus. Aures obtusæ. Cf. Molestus.

OBTURBO, as, avi, atum, are, a. _Troubler_, _rendre trouble_. USUS:

Obturbare solitudinem alicujus. Cf. Impedio, Turbo.

OBTŪTŬS, ūs, m. _Action de regarder, regard, vue_. SYN. Aspectus,

conjectus oculorum. USUS: Figere obtutum oculorum aliquo, _fixer ses

regards sur un objet_. Cf. Aspectus.

ŎBUMBRO, as, avi, atum, are, _Ombrager_; _obscurcir_. USUS: Arbor

vestibulum obumbrat.

OBVALLO, as, avi, atum, are, a. _Entourer d’un retranchement_,

_retrancher_, _fortifier_. SYN. Circumvallo, munio, firmo. Cf. Munio.

OBVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. _Venir à_; _échoir à_, _survenir_,

_arriver_. SYN. Obtingo. USUS: Hereditas ei opulenta obvenit. Cf. Evenio.

OBVERSOR, aris, atus sum, ari, d. _Se tenir_, _se trouver devant_;

_s’offrir à la vue_, _se présenter aux regards_. SYN. Versor, occurro.

USUS: Obversatur mihi ante oculos Reipublicæ dignitas, _à mes yeux se

présente la majesté de la république_. Cf. Versor.

OBVERTO, is, ti, sum, ere, a. _Tourner vers_, _diriger vers_. USUS: Os

alicui, navem aliquo obvertere. Cf. Verto.

OBVĬAM, _A la rencontre_, _au-devant de_. PHRAS. 1. Obviam ivit parenti,

_il alla au-devant de son père_. Obviam se tulit, obviam processit,

prodiit, venit; obviam profectus est; obviam properavit; in complexum

parentis venit. 2. Latro obviam factus est proficiscenti, _le voleur

le rencontra au moment où il se mettait en route_. Obviam se dedit

latro proficiscenti; obtulit se proficiscenti latro; obviam se obtulit;

adversus me ivit; oculis meis se obtulit; obviam fuit proficiscenti;

proficiscenti latronem casus obtulit, in conspectum dedit; incidit in

latronem; latro in conspectum incurrit; occurrit mihi latro. USUS: 1.

Obviam mittere, egredi; obviam effundi. 2. Contra, _contre_. Obviam ire

conatibus improborum, _s’opposer aux efforts des méchants_.

OBVĬUS, a, um, _Qui se trouve sur le chemin, sur le passage_. SYN.

Occurrens. USUS: Fac, ut litteræ tuæ veniant obviæ, obviæ mihi fiant,

_fais en sorte que tes lettres me parviennent en route_. Classis hostibus

in obvio est, _la flotte est en face des ennemis_.

OBVOLVO, is, volvi, vŏlūtum, ere, a. _Envelopper_, _voiler_. SYN. Tego,

obduco. USUS: Obvolutus et obligatus corio.

OCCÆCO, as, avi, atum, are, a. _Aveugler_, _priver de la vue_; _rendre

obscur_. SYN. Excæco, obscuro. USUS: Stultitia, cupiditate occæcatus.

OCCALLESCO, is, callŭi, escere, n. _Devenir calleux_; _devenir

insensible_, _dur_. SYN. Percallesco, obduresco. ADV. Prorsus, non

dubitanter, plane. USUS: Jam prorsus ad omnem dolorem occalui, _je suis

devenu insensible à la douleur_.

OCCĀSĬO, ōnis, f. _Action de se produire_, _d’arriver_, inde: _occasion_,

_moment favorable_. SYN. Locus, tempus, opportunitas, facultas; ansa,

campus, causa, tempus oblatum. EPITH. Tanta, ampla, amissa, bona,

mirifica, oblata; quantæ, præclaræ. PHRAS. 1. Occasionem egregiam habes

rem bene gerendi, _vous avez une belle occasion de bien faire_. Magnum

theatrum tibi gloriæ panditur. Locus tibi aperitur rei strenue agendæ.

Munita tibi via est ad ingentem laudem; patefactus cursus virtutis;

materia crescendi per summam gloriam tibi suppeditatur. Non deest tibi

materia crescendi. Ansa hoc loco tibi datur, materia præbetur, facultas

offertur, præbetur, datur magnorum in Rempubl. meritorum. Nactus es

egregiam opportunitatem, nactus es hac re aditum ad præclara in omnes

merita. Locus hic est de Republ. optime merendi. 2. Occasionem ne

negligas, _ne négligez pas l’occasion, le moment favorable_. Quem ad

maxima quæque nactus es aditum, quam rei gerendæ facultatem habes,

ne amitte. Loco ne desis et tempori. Quid dubitas uti hac temporis

opportunitate? Tempus rei bene gerendæ ne prætermittas. Offerentibus se

rebus, e manibus ne omittas, dimittas, quæ mox repeti non possunt. Ne

pereat tibi hæc occasio; ne e manibus elapsa effluat, abeat, prætereat,

fugiat, evolet, vide. 3. Utere occasione oblata, _saisissez l’occasion

qui vous est offerte_. Oblata oppurtunitate, facultate, occasione utere.

Occasionem, quæ se offert, non omittes, non amittes. Complectere,

quam nactus es, occasionem; arripe, quam oblatam tenes, temporis

opportunitatem; tene hanc horam, urge opportunitatem. Quin tu urges

istam occasionem et facultatem? Noli, quod ultro offertur, fastidire.

Hoc aditu januaque patefacta, noli tempus amittere; occasionem, quam

casus aperuit, e manibus dimittere; facultates, quæ tibi multæ dantur,

temporisque opportunitates corrumpere. Oblata facultate ne tibi ipse

desis. 4. Nullam occasionem omittam tibi gratificandi, _je ne laisserai

passer aucune occasion de vous être agréable_. Nullum locum prætermittam,

relinquam tuis commodis serviendi; nullo loco tibi deero; inter meas

tot curas, etiam de te cogitandi locus erit. 5. Si occasio erit, _si

l’occasion se présente_. Ubi res et causa postulabit; ubi res feret; si

occasio se offeret; ubi commodum erit; si occasio tulerit. 6. (Tua bona

occasione, VULG.), _à votre occasion_. Oblata facultate; quod commodo tuo

fiat, fieri possit. 7. Ex occasione rei, _à l’occasion_. Pro re nata; e

re nata. USUS: Teneo, quam captavi, occasionem. Ea res illi occasionem

maxime laudis dedit, peperit, obtulit. Habeo, nactus sum occasionem

ad agendum aliquid. Occasionem omittere, amittere. Occasione privari.

In occasionem imminere. Si occasio tulerit. Cf. Opportunus, Materia,

Facultas.

OCCĀSŬS, ūs, m. _Chute_, _coucher (des astres)_; _ruine_, _fin_, _mort_.

SYN. Obitus, interitus. USUS: Sol ab ortu ad occasum commeans. Senectus

est quasi occasus vitæ. Reipublicæ interitus et occasus imminet, _le

déclin et la ruine de l’état_.

OCCĀTĬO, ōnis, f. _Hersage_.

OCCĬDENS, entis, omn. gen. _Se couchant_, _étant sur son déclin_. SYN.

Occasus. )( Oriens. USUS: In orientis aut occidentis solis partibus.

1. OCCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a. _Abattre_; _tuer_, _massacrer_;

_détruire_. SYN. Interficio, interimo, cædo, neco, macto, jugulo,

trucido, perimo, vitam eripio, de medio tollo, luce communi privo, vitam

aufero, necem affero, mortem affero, vita privo; morte mulcto, afficio;

vitam adimo, vita expello, vitam violo, exhaurio; victimam per me ad

inferos mitto; alieno me sanguine respergo. Cf. Interficio. ADV. Vulgo,

nefario, palam. PHRAS. 1. Multi occisi sunt, _bien des gens furent tués_.

Multi homines morte deleti, e numero vivorum exturbati sunt; atrox facta,

commissa, edita, perpetrata mortalium multorum cædes est; multorum civium

sanguine cruentatæ manus; multorum sanguine aspersæ sunt; arma multorum

cæde imbuta sunt; multi gladio icti, obtruncati cecidere; barbara militum

crudelitas vix multorum sanguine est expleta. Multi ferro consumpti

sunt; multum civilis sanguinis fusum est. Militum manus multorum

sanguine rubuere. Multis oblata, illata mors est; multi ad mortem missi,

deducti sunt. 2. Occidendum se præbuit, _il se laissa mettre à mort sans

résistance_. Jugulum hosti, inimico dedit; hauriendum sanguinem præbuit;

ferro jugulum præbuit, cervicem gladio subjecit; in suam ipse perniciem

incurrit. 3. (Sese ipse occidit, VULG.), _il se donna lui-même la mort,

se suicida_. Rectius: Mortem sibi conscivit; in gladium incubuit; manus

sibi attulit, intulit; vitæ usuram sibi eripuit; fati diem manu ipse sua

occupavit; liberum mortis arbitrium occupavit; vitam sibi ipse voluntaria

morte abrupit; latus gladio hausit mortisque diem antevertit. USUS:

Hostium copias occidione occidit.

2. OCCĬDO, is, cīdi, cāsum, ere, n. _Tomber en avant_; _se coucher (des

astres)_; _mourir_, _périr_, _disparaître_; _être perdu_, _ruiné_. USUS:

Vitæ occidenti opem ferre. In nihilum occidere. Nondum omnium dierum sol

occidit. Memoria occidit. Cf. Pereo.

OCCĪDĬO, ōnis, f. _Carnage_, _massacre_. USUS: Occidione occidere, ad

internecionem delere, _tuer jusqu’au dernier, faire un massacre général_.

Occidione occumbere, _périr, être massacré jusqu’au dernier_.

OCCĬNO, is, nŭi, ere, n. _Chanter_. USUS: Si avis occinuerit, _si, par

ses chants, un oiseau a donné un mauvais présage_.

OCCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. et n. _Commencer_, _entreprendre_.

SYN. Incipio. Cf. Incipio.

OCCĪSĬO, ōnis, f. _Meurtre_, _carnage_, _assassinat_. SYN. Cædes,

occidio. USUS: Tu vim negabis esse factam, cum cædes et occisio facta

sit? Cf. Cædes.

OCCLŪDO, is, clūsi, clūsum, ere, a. _Clore_, _fermer_. SYN. Claudo. Cf.

Claudo.

OCCO, as, avi, atum, are, a. _Herser_, _briser les mottes de terre_. SYN.

Crate occulto, et deprimo jacta in agrum semina.

OCCŬLO, is, cŭlŭi, cultum, ere, a, _Couvrir_; _cacher_, _dissimuler_.

SYN. Occulto, abscondo. USUS: Parietum se umbris occulere. Cf. Occulto,

Tego.

OCCULTĀTĬO, ōnis, f. _Action de se cacher_. USUS: Aliæ feræ fuga, se

aliæ morsu, aliæ occultatione tuentur, _d’autres en se cachant_. Turpis

occultatio sui.