MERGO, is, mersi, mersum, ere, a. _Plonger dans l’eau_, _submerger_.

SYN. Demergo, submergo; haurio. )( Emergo. PHRAS. Mersus est aqua, _il

fui englouti dans l’eau_. Voraginibus submersus periit; in præruptum

gurgitem haustus est; haustus est fluctibus; in profluentem mersus statim

ad ima ferebatur, ima petiit, ad ima delatus est; in aquam mersum, in

mare excussum, præcipitem gurgites hauserunt; infesto gurgite procella

circumegit, atque hausit. USUS: Quæ se in mari mergunt et emergunt.

Mergere in aquam. Mersa navis, et depressa omnes destituit.

MĔRĪDĬĀNUS, a, um, _De midi_. SYN. Tempus meridianum.

MĔRĪDĬĀTĬO, ōnis, f. _Le repos de midi_, _la sieste_. SYN. Somnus

meridianus. USUS: Nunc, valetudinis causa, quod non solebam, et

lucubrationes detraxi, et meridiationes addidi.

MĔRĪDĬES, ēi, f. _Midi_, _le milieu du jour_. SYN. Tempus meridianum,

diei tempus fervidissimum. PHRAS. Meridies erat, _il était midi_.

Medium fere diei erat; prius sol meridie se inclinaverat; appetente

jam meridie; prono, devexo jam in meridiem sole. Dies jam ad umbilicum

erat. USUS: 1. Ante meridiem, post meridiem. Ambulatio antemeridiana,

sessio pomeridiana. 2. Australis mundi regio, _le midi_, _le sud_. Sol ad

meridiem devexus.

MĔRĬTO, _A bon droit_. SYN. Jure, optimo jure, non injuria, perinde ac

debuit; haud secus, quam par erat; haud injuria; pro eo ac merebatur. )(

Immerito. Cf. Jure.

MĔRĬTŌRĬUS, a, um, _Qui produit un salaire, un gain_; _qui se loue_.

USUS: Meritoria taberna, _garni_, _hôtel pour les gens de passage_.

Meritorium vehiculum, _voiture de louage_.

MĔRĬTUM, i, n. _Mérite_, _bienfait_. SYN. Promeritum, beneficium.

EPITH. Amplissimum, divinum, egregium, immortale, innumerabile, magnum,

perpetuum, præcipuum, singulare, summum, præstantissimum. USUS: Nullam

tuorum meritorum partem non modo referenda, sed ne cogitanda quidem

gratia consequi possum. Tot tua exstant, constant in me merita.

Id si feceris, omnia tua priora merita ad nihilum venient. Nullis

suffragantibus meritis consulatum est consecutus. Hoc meo merito peto.

Ejus merito Pisonem amo.

MĔRĬTUS, a, um, _Mérité_, _juste_. SYN. Justus, debitus. ADV. Omnino,

populariter, recte. USUS: Merita iracundia.

MĔRŬLA, æ, f. _Merle_. USUS: Merula fusca.

MĔRUS, a, um, _Pur_, _simple_. SYN. Purus, liquidus. USUS: Mera monstra

nuntiat. Merum bellum loquitur, _il ne parle que guerre_. Meræ nugæ.

Merus veterator, purus sycophanta est.

MERX, mercis, f. _Marchandise_. SYN. Res venalis. USUS: In eam insulam

omnes cum mercibus et oneribus commeant. Proba merx facile emptorem

reperit.

MESSIS, is, f. _Moisson_. USUS: Messis eo anno nulla fuit. Messem facere.

MESSOR, ōris, m. _Moissonneur_. USUS: Messores videris imitari.

MESSŌRĬUS, a, um, _De moisson_, _de moissonneur_. USUS: Corbis, falx

messoria.

MĒTA, æ, f. _Cône_, _pyramide_; _borne_, _fin_, _limite_. SYN. Conas,

terminus. USUS: Umbra terræ, quæ est meta noctis. Fama ejus paulum ad

metas hæsit.

MĔTALLUM, i, n. _Métal_. EPITH. Perfectum. USUS: Metallum gignitur,

torretur, utitur. Metallum factum, infectum, _métal travaillé_, _brut_.

MĒTĀTOR, ōris, m. _Celui qui mesure_, _qui trace une enceinte_. USUS:

Castrorum ante metator, nunc urbis, quam decempeda divisit.

MĒTHŎDUS, i, f. _Méthode_. SYN. Via, ars, ratio.

MĒTĬOR, īris, mensus sum, iri, d. _Mesurer_. SYN. Dimetior, permetior,

definio, norma seu regula describo; pondero. PHRAS. Metiebatur hominem

ex se, _il mesurait cet homme à sa propre taille_, _c. à d._, _d’après

lui-même_. Animum hominis ex suo spectabat; suo illum metiebatur pede;

exquirebat hominis indolem non ad antiquæ probitatis rationem, sed ad

mores suos; e suis moribus, non ejus vita hominem spectabat, metiebatur.

USUS: Sua omnia voluptate metiri. Pecuniæ fructum utilitate metiri; non

brevitate orationis, sed rerum magnitudine orator metiendus est. E sua

natura cæteros metiri.

MĒTO, is, messŭi, messum, ere, a. _Moissonner_. SYN. Demeto, frumentum

succido, deseco segetem, messem facio. USUS: Ut sementem feceris, ita

metes. Serito beneficium, ut metere possis fructum.

MĒTOR, aris, atus sum, ari, d. _Mesurer_, _limiter_, _délimiter_. USUS:

Castra metari, _tracer le camp_, _dresser le camp_, _camper_. Uno loco

metari.

MĔTŬO, is, ŭi, ere, a. et n. _Craindre_, _redouter_. SYN. Timeo, vereor,

in metu sum, metum habeo. )( Spero. ADV. Diligentius, magnopere, plane,

valde. USUS: Non tam de vita sua, quam republica metuit. Cf. Metus, Timeo.

MĔTŬS, ūs, m. _Crainte_, _frayeur_. SYN. Timor, formido, suspicio,

pavor, exanimatio. EPITH. Amplior, communis, consularis, diurnus ac

nocturnus, falsus atque inanis, finitimus, instinctus furore, magnus, non

mediocris, novus, parvus, permanens, præcipuus, præsens, quotidianus,

reliquus, subsequens, summus, tantus, temerarius, inanis. PHRAS. 1.

Magnum ea res mihi metum incussit, _cette affaire m’a causé de grandes

craintes_. Metum attulit, obtulit, injecit, objecit, incussit; magnum me

in metum adduxit; metu me affecit ingenti; non parvam formidinem injecit;

metu me exanimavit; percussit animum graviter ea res, et perculit. Cf.

Terreo. 2. In metu eram, _je craignais_, _j’étais épouvanté_. Ingens me

incesserat metus; metu suspensus eram; metu metus; metu suspensus eram;

metu frangi, debilitari, exanimari me sentiebam; cecidere animi vultu

ipso timorem ex conscientia facinoris significante. 3. Sermo tuus mihi

metum omnem sustulit, _vos paroles ont dissipé toutes mes frayeurs_.

Metu me levavit; metu animum exoneravit; metum dempsit; metu me solvit,

liberavit; metum mihi levavit, ademit, depulit, abstersit; ex metu me

exemit; metum amovit. 4. Metum omnem posui, _je ne crains plus du tout_.

Metum omnem deposui; formidinem posui; metum abjeci, a metu respiravi.

USUS: Metus est mali exspectatio. Metum habere, _craindre, éprouver de la

crainte et qqf en inspirer_. Metu vacuum esse, _être exempt de crainte_.

In metu esse, _être effrayé_. Unum in metu est, _je ne crains qu’une

chose_. In metu aliquid ponere, _faire de qqchose un objet d’effroi_. In

metu habeo Quintilem, _je redoute le mois de Juillet_. Cf. Timeo, Terror.

MĔUS, a, um, _Mon_, _mien_, _le mien_. USUS: Nihil addo de meo.

MĬCO, as, cŭi, are, n. _Se mouvoir rapidement_, _trembler_, _briller_.

SYN. Vibro. USUS: 1. Venæ et arteriæ micant, _les veines et les artères

ne cessent de battre_. 2. Digitis jactis ludo, _jouer à la mourre_.

Dignus est, quicum in tenebris mices. Est, cui tuto possis fideri, _on

peut sans crainte jouer à la mourre avec lui, même durant la nuit_; _on

peut s’en rapporter à lui_. (PROV.)

MĬGRĀTĬO, ōnis, f. _Migration_, _passage d’un lieu dans un autre_. SYN.

Loci mutatio, discessus. EPITH. Multæ in alienum solum. USUS: Mors est

quasi migratio, commutatioque vitæ.

MĬGRO, as, avi, atum, are, n. et a. _Passer d’un lieu dans un autre_,

_s’en aller_. SYN. Alio ad habitandum eo, solum muto, verto. )( Maneo.

PHRAS. Ex urbe migrat, _il quitte la ville_. In alia loca demigrat; urbe

emigrat; aliud domicilium, alias sedes petit; hujus civitatis solum

mutatione vertit, domicilium, solum mutat; alias sedes quærit; alio se

confert, recipit; sedem omnium rerum et fortunarum suarum alibi collocat.

USUS: 1. Migrare de vita. In cœlum migrare. Hospitium alicui renuntiare,

et alio migrare. 2. Negligo, transgredior, _transgresser_, _enfreindre_.

Qui jus conservat, justus, qui migrat, injustus est. Cf. Abeo, Discedo.

MĪLES, ĭtis, m. _Soldat_. SYN. _Bellator_. EPITH. Ignavus, timidus,

inexercitatus, prudens, veteranus, non legionarius, ne auxiliarius

quidem, fortissimus, gloriosus, horridus, nocturnus. Milites acres, boni,

crudelissimi, sanctissimi, firmi ad tuendum aliquid, optimi, paratissimi,

fame et egestate perditi, egentes, permulti, veteres. PHRAS. 1. Milites

conducere, _enrôler des soldats_. Milites scribere, facere, conquirere,

legere; copias cogere; legiones scribere, conscribere, conficere;

exercitum scribere, conscribere, cogere, colligere, parare, comparare,

conflare, facere, conficere. Legiones explere, legionibus supplementa

scribere. Delectum instituere, conficere, habere; delectu acerbo

juventutem agitare; conquisitionem per agros habere. 2. Milites fieri,

_devenir soldats_. Nomina dare in militiam; inter milites nomina dare,

edere, profiteri; ad nomina danda præsto esse. 3. Milites dimittere,

_congédier des soldats_. Milites sacramento solvere, exauctorare;

exercitum dimittere. 4. Milites præclari, _vétérans_. Durum in armis

genus, longa militia efferati; omni disciplina militari eruditi; usu

belli præstantes; magnorum exercituum animos gerentes; bello armisque

unice facti; bello florentes ac impigri; militari indole feroces; egregia

bello manus, cujus virtuti committi nihil non posset; flos roburque

exercitus. 5. Miles egregius, _soldat illustre_. Incredibili virtute

atque exercitatione in armis est; magnum in re militari usum habet;

summam scientiam rei militaris habet; vir præstans animi magnitudine,

et rei militaris scientia; vir bello spectatissimus; disciplina

militari nobilitatus; qui in re militari floret; in armis multum studii

consumpsit; vetus miles, manu strenuus et per tot annos omnes militiæ

artes edoctus. USUS: Miles tiro, veteranus, auxiliarius, legionarius.

Milites imperare. Milites conscribere. Milites a signis dimittere.

Milites dilabuntur.

MĪLĬTĀRIS, e, gen. com. _De soldat_, _de guerre_. SYN. Bellicus,

castrensis. USUS: Militaris labor, ratio. Res militaris. Militaris ætas

eorum, qui arma ferre possunt.

MĪLĬTĀRĬTER, _A la manière des soldats_, _militairement_. SYN. More

militari. USUS: Oratio militariter gravis.

MĪLĬTĬA, æ, f. _État de soldat_, _service militaire_, _guerre_. SYN. Res

militaris, bellum. EPITH. Communis, muliebris, plena sollicitudinis,

prima, vetus, urbana. PHRAS. Militiam sequi, _se faire soldat,

s’engager_. In militiam nomen dare; proficisci in militiæ disciplinam;

rei militari se dare; ad militiam animum adjungere. USUS: Obligare

aliquem militiæ sacramento. Militiam subterfugere, detrectare, _se

soustraire à l’obligation du service militaire_.

MĪLĬTO, as, avi, atum, are, n. _Être soldat_, _faire la guerre_. SYN.

Mereo sub signis alicujus, stipendia facio, stipendia mereo. USUS: In

Catonis exercitu juvenis militarat.

MILLE, _Mille_. USUS: Quid illa fortissimorum virorum millia.

MILLĒSĬMUS, a, um, _Millième_. USUS: Millesima pars.

MILLĬĀRE, is, et MILLĬĀRĬUM, ĭi, n. _Borne_, _pierre milliaire_. SYN.

Mille passus, millium. USUS: Ad quintum milliarium tibi occurram. A

tertio milliario.

MILLĬES, _Mille fois_. USUS: Mori millies præstat, quam hæc pati.

MILLĬUM, ĭi, n. _Mille romain_. SYN. Milliare. USUS: Quot millia tuus

fundus abest ab urbe? Romani millia explicabant sæpe per lapides, ut: ad

tertium lapidem, _à la troisième borne_.

MILVĪNUS, a, um, _De milan_. USUS: Pullus milvinus.

MILVUS, i, m. _Milan_. Avis rapax et gallinis infesta.

MĪMA, æ, f. _Mime_, _comédienne_. EPITH. Comis. USUS: Omnia mimæ

condonavit.

MĪMĬCUS, a, um, _De comédien_, _plaisant_. USUS: Scurrilis jocus et

mimicus.

MĪMUS, i, m. _Mime_, _comédien_. SYN. Qui dicta factaque aliorum gestu

quodam cum lascivia et obscœnitate imitatur. EPITH. Communes, ethologi.

USUS: Alter mimos commentatur, tragœdias agit alter.

MĬNA, æ, f. _Mine_, _monnaie grecque d’argent ou d’or_. USUS: Aquæ

sextarium mina emere.

MĬNĀCĬTER, _En menaçant_, _avec menaces_. SYN. Minis, aspere.

MĬNÆ, ārum, f. pl. _Menace_. SYN. Minatio, comminatio, terror, terror

verborum, )( Blanditiæ. EPITH. Facetæ, inanes, magnæ. USUS: Minæ, quæ

jactantur, parum me tangunt. Alicujus minis et terrore commoveri. Clamore

et minis insectari aliquem. Non ultra minas processum est. Cf. Minor.

MĬNĀTĬO, ōnis, f. _Action de menacer_. SYN. Comminatio.

MĬNAX, ācis, omn. gen. _Menaçant_. SYN. Horrificus. USUS: Minaces et

acerbæ litteræ. Homo minax et arrogans.

MĬNĬĀTUS, a, um, _Fardé avec du minium_, _coloré_, _peint en rouge_. SYN.

Ruber, miniatulus.

MĬNĬMĒ, _Le moins possible_, _pas du tout_. SYN. Minimum, minime omnium,

nequaquam, nullo pacto, nullis conditionibus, nulla ex parte.

MĬNĬMUM, _Le moins du monde_, _très peu_. SYN. Perparum. PHRAS. Minimum

res meas curas, _vous vous occupez le moins possible de mes intérets_. In

minimis res meas ponis; in extremis habes; nullo apud te numero res meæ

sunt; nec digito quidem res meas attingis. USUS: Præmia apud me minimum

valent.

MĬNĬMUS, a, um, _Très petit_, _très faible_. SYN. Tenuissimus, tantulus.

USUS: Omnia minima, maxima ad me scribas velim.

MĬNĬSTER, tri, m. _Serviteur_; _aide_, _agent_, _ministre_, _instrument_.

SYN. Administer, administrator, qui a latere est. EPITH. Impurissimus,

publicus. USUS: Minister ac satelles cupiditatum. Manus multarum artium

ministræ. Magistratus legum ministri. Ministrum se præbere ad aliquid.

MĬNISTRĀTOR, ōris, m. _Serviteur_, _domestique_. SYN. Minister.

MĬNISTRĀTRIX, īcis, f. _Servante_. SYN. Ministra.

MĬNISTRO, as, avi, atum, are, a. _Servir_; _fournir_, _donner_. SYN.

Servio. ADV. Diligenter, commodius. USUS: Ministrare alicui pocula.

Formosi pueri ministrabant.

MĬNĬTĀBUNDUS, a, um, _Menaçant_. SYN. Minax, minitans.

MĬNĬTOR, aris, atus sum, ari, d. _Menacer_. SYN. Minor. ADV. Atrociter.

USUS: Horribilia nobis omnia ferro igneque minitatur.

MĬNOR, aris, atus sum, ari, d. _Menacer_, _faire des menaces_. SYN.

Minitor, terreo; vim, periculum intendo; periculum, judicium denuntio.

)( Promitto benigne. ADV. Acerrime, crudeliter, gravius, mediocriter,

vehementer, quotidie. PHRAS. Minari atrociter cœpit, _il commença à

proférer d’horribles menaces_. Cœpit jam non per ambages minas jacere,

minas jactare; terrores, et pericula denuntiare; clamore, et minis

insequi; denuntiatione periculi terrere; periculum capitis ostendere;

vim denuntiare; periculi metum inferre; errorem injicere; terrores

jactare et opponere; terrorem inferre; minas admovere; minas, periculum

intendere; minacibus verbis perstringere; periculum capitis ostentare;

minaciter fremere; minis territare; formidines opponere; clamore et minis

insectari. USUS: Hostis teterrimus omnibus bonis tormenta et cruces

minatur.

MĬNŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. _Rendre plus petit_, _diminuer_,

_amoindrir_. SYN. Diminuo, detraho, derogo, delibo, exhaurio, extenuo,

levo, elevo, debilito, frango. PHRAS. 1. Homo improbus gloriam meam

opesque minuit, _ce scélérat a ruiné ma gloire et ma fortune_. Pennas

mihi, facultatesque meas incidit; de laudibus æque, ac fortunis cumulum

deruit; de opibus, ac amplitudine multum detraxit; de fortunis, et

honorum præsidiis multum deripuit. 2. Minuere dignitatem meam satagit,

_il s’efforce d’affaiblir ma gloire_. Deformandi mei causa, detrahendæ

spoliandæque dignitatis gratia multa molitur. Non modo ad salutem meam

exstinguendam, sed et gloriam infringendam contendit; invidia laudem

virtutis meæ obterit, gloriam eludit; id spectat unice, ut meam elevet

auctoritatem, gloriam dignitatemque infringat. 3. Res tua in dies

minuitur, _vos ressources diminuent de jour en jour_. Res tua in dies

deterior fit, deficit, consumitur, minor evadit, in deterius ruit,

corroditur, dilabitur; non solum non augetur, verum etiam aliquid

deperdit; fortunæ tuæ in dies aliquid detrimenti capiunt, comminuuntur,

diminuuntur; fortunarum in dies aliqua fit diminutio. 4. Oratio tua

mirifice mihi doloram minuit, _vos paroles ont considérablement apaisé

ma douleur_. Dolorem leniit, levationem doloris attulit; magna de dolore

diminutio facta est ex sermone tuo; decrevit dolor ac prope evanuit;

sublata ac sepulta est omnis tristitia. Tuæ orationis fomentis mitigatus

dolor est, attenuatus, imminutus, doloris ille æstus deferbuit, subsedit,

consenuit, infractus est et debilitatus; levare dolorem, luctum oratio

tua sic visa est, ut pene exhauriret. 5. Res meas et merita, quantum

potest, minuit, _il affaiblit, autant qu’il peut, ma fortune et ma

réputation_. Laudem meritorum meorum verbis elevat, verbis extenuat,

eludit; de meritorum meorum laudibus cumulum deruit; de meritorum meorum

amplitudine multum detrahit, decerpit. Cf. Detraho. USUS: Minuere

vectigalia, sumptus.

MĬNUS, _Moins_. )( Plus. USUS: Præstitimus patriæ non minus, quam

debuimus. Quatuor mensibus, sex diebus minus navigavimus. Sæpe, quæ

prædicta sunt, minus eveniunt.

MĬNŪTĀTIM, _Par petits morceaux_, _en détail_. SYN. Gradatim, tenuiter,

parce, exiliter, jejune. USUS: Minutatim interrogare, _interroger par

petites questions de détail_.

MĬNŪTĒ, _En petites parties_; _d’une manière commune_, _mesquine_. SYN.

Exiliter, jejune, anguste, tenuiter. USUS: Grandia minute dicere, _dire

des choses importantes dans un style mesquin_.

MĬNŪTUS, a, um, _Petit_; _mesquin_, _pauvre_. SYN. Angustus, parvus.

)( Grandis. ADV. Sane. USUS: Genus orationis minutum, exile, aridum,

concisum, fractum. Animus minutus et angustus. Orator præstat minutis

imperatoribus. Minuta diligentia utitur, et anxia. Minutissimis ictibus

excarnificatus, _tué à coups d’épingles, qu’on a torturé à petit feu_.

MĪRĀBĬLIS, e, gen. com. _Prodigieux_, _étonnant_, _admirable_. SYN.

Admirabilis, mirus, mirificus, mirandus. USUS: Hæc non modo mirabilia

sunt, sed prodigiis simillima. Re et dictu inopinatum et mirabile.

Mirabilis copia dicendi. Cf. Mirandus.

MĪRĀBĬLĬTER, _D’une manière merveilleuse_, _admirable_. SYN.

Admirabiliter, mirandum in modum, mire, mirifice. USUS: Omnes mirabiliter

de te loquuntur et sentiunt.

MĪRĀCŬLUM, i, n. _Prodige_, _merveille_, _miracle_. SYN. Prodigium,

portentum. PHRAS. 1. Miracula patrat, _il fait des prodiges_. Res supra

naturæ vim et ordinem multas efficit; miranda quædam opera, et humanis

viribus majora efficit; miracula edit; majora naturæ viribus exsequitur;

multa ejus exstant opera, non humana, sed divina virtute perpetrata. 2.

Vir miraculis clarus, (VULG. miraculosus), _homme qui fait des miracles_.

Vir, per quem divina virtus admiranda multa patravit; operibus supra vim

ordinemque naturæ patratis; miraculorum gloria, multis supra naturæ vim

editis operibus clarus. USUS: Miracula edere. Miraculo illud mihi erat.

MĪRANDUS, a, um, _Étonnant_, _merveilleux_. SYN. Mirabilis, admirabilis,

quod multum habet admirabilitatis. PHRAS. Miranda res visa est omnibus,

_la chose parut à tous digne d’admiration, surprenante, merveilleuse_.

Miraculo erat omnibus; nulli non admirationem movit rei insolentia;

omnium in se oculos convertit; admirabilitatem magnam ea res habuit; res

humana major visa est omnibus; res ea omnes stupore ac silentio defixit.

Cf. Admiratio. USUS: Opus mirandam in altitudinem exstructum.

MĪRĀTĬO, ōnis, f. _Admiration_, _étonnement_. SYN. Admiratio. USUS:

Causarum ignoratio in re nova mirationem facit, _dans un fait nouveau

l’ignorance de la cause fait naître l’etonnement_.

MĪRĒ, _Étonnamment_, _beaucoup_, _fort_. SYN. Mirabiliter. USUS: Omnes

tibi mire favent.

MĪRĬFĬCE, _D’une façon merveilleuse_, _surprenante_. SYN. Mire,

admirabiliter. USUS: Mirifice me delectat hoc.

MĪRĬFĬCUS, a, um, _Qui produit l’étonnement_, _l’admiration_;

_merveilleux_. SYN. Mirus, admirandus, admirabilis. USUS: Mirificam cepi

voluptatem.

MIRMILLO, ōnis, m. _Gladiateur_. SYN. Gladiator.

MĪROR, aris, atus sum, ari, d. _Admirer_, _s’étonner_. SYN. Admiror,

demiror, obstupesco; mirum, mirandum, mirabile mihi videtur. ADV.

Admodum, magnopere, vehementer, maxime. PHRAS. Miror de ea re vehementer,

_cette chose m’étonne considérablement_. Magna me tenet admiratio

hujus rei; magna hujus rei capior admiratione; magna me incessit eo de

negotio admiratio; admirationi mihi ea res est; admiratione afficior,

cum intelligo etc.; movet admirationem ea res. Cf. Admiror, Obstupesco,

Stupor. USUS: Non dubito, quin mireris et stomacheris etiam. Miror, quid

causæ sit, ea de re. Id vehementer miror. Cf. Mirandus.

MĪRUS, a, um, _Étonnant_, _merveilleux_. SYN. Mirabilis, mirificus.

PHRAS. Mira sunt quæ narras, _vous racontez des choses bien

surprenantes_. Portento similia narras; mera monstra nuntias. Quid tam

novum, tam præter consuetudinem, quid vero tam inauditum, tam inusitatum,

tam singulare, tam incredibile, ac illud, quod memoras? Non hæc mirabilia

modo, sed prodigiis similia sunt, quæ commemoras. USUS: Mirum, ni videas.

Mirum me desiderium tenet. Sales in dicendo mirum quantum valent. Nec

mirum, si, etc. Cf. Mirandus.

MISCĔO, es, cŭi, mistum et mixtum, ere, a. _Mêler_, _unir_, _confondre_.

SYN. Permisceo, turbo, confundo, perturbo. PHRAS. Miscere se negotiis,

_s’immiscer dans les affaires_. Immiscere se, se ingerere, se inserere

negotiis; offerre se negotiorum tumultui; implicare se alienis negotiis.

2. Miscebuntur omnia et turbabuntur, _tout sera bouleversé et confondu_.

Ingens inde perturbatio rerum omnium, et confusio consequetur. Confuse

omnia agentur; omnia in motu, conversione rerum, confusione et

perturbatione versabuntur. Cf. Turbo. USUS: Miscere venenum, potionem.

Rempublicam turbare et miscere.

MĬSELLUS, a, um, _Pauvre_, _malheureux_. SYN. Miser.

MĬSER, ĕra, ĕrum. _Misérable_, _malheureux_, _triste_; _mauvais_. SYN.

Calamitosus, ærumnosus, infelix, afflictus, prostratus, jacens. )(

Beatus. PHRAS. Miser sum, _je suis malheureux_. In magna calamitate

versor; in summa infelicitate versor; premor, circumventus sum,

conflictor, afficior maximis calamitatibus; jaceo in calamitate; vitam

vivo, ago, duco, exigo calamitosam; miserrima sum conditione; ea videor

conditione natus, nihil ut boni videam in vita, nihil ut mali non

sustineam. Nemo omnium, qui vivunt, infelicior me est et infortunatior.

Meas miserias nulla æquat infelicitas. Mea est miserrima conditio.

Omnibus vexor, perturbor, exagitor infortunii casibus, calamitatibus,

miseriis, malis. Omnes me premunt miseriæ. Infesta, infensa, adversa,

iniqua mihi sunt omnia. Nulla est tam misera fortuna, quam mea fortuna

non superet, quæ sit cum mea fortuna conferenda, quæ non infra meam

fortunam sit. Miserrimo sum fato natus; nemo, qui in terris degunt

mortalium, deteriore fato est, ac ego. Fatum hoc meum est, ut miserrima

quæque subeam, sustineam. Hæc mihi nascendi dicta lex est; ut amarissimam

fortunam in omni vita degustarem; nunquam ut secunda fortuna uterer;

nunquam ut miser non essem; perpetuis ut vexarer miseriis; perpetuis

ut angerer, cruciarer, torquerer, afficerer malis. Infausto nimium

adversoque sidere natus sum. Mecum infeliciter agitur. Prorsus

infeliciter ago. Suas in me vires fortuna nunquam non exercet. Nihil

fingi potest mali, quo non urgear. Omnibus me fortuna machinis, omni me

telorum genere, suis me fortuna, quantascumque habet, opibus ac viribus

oppugnat. Non adversa tantum, sed eversa penitus est mea fortuna. Sortem

meam fortuna crudelius aggravat; eo redactus sum, ut melioris spei nullus

mihi relictus locus sit; morte graviorem vitam exigo. Cf. Actum est,

affligo. USUS: Nihil tam miserabile, quam e beato miser, _rien n’est si

digne de pitié que celui qui d’heureux est devenu malheureux_.

MĬSĔRĀBĬLIS, e, gen. com. _Digne de pitié_; _lamentable_. SYN.

Miserandus. ADV. Mire. PHRAS. Miserabilis est, _il est digne de pitié_.

Homo fractus ac prope dissipatus; gravissimo fortunæ vulnere percussus;

circumventus morbo et inopia; afflictus, debilitatus et omni spe salutis

orbatus; afflictus atque eversus; mœrore ac miseriis perditus; fractus

malis, debilitatus et abjectus metu; malis confectus; deformatus ærumnis;

coopertus miseriis; ad summam infelicitatem redactus. USUS: Casus fortunæ

miserabilis. Cf. Miser, Miseria.

MĬSĔRĀBĬLĬTER, _D’une manière lamentable_, _misérablement_. SYN.

Miserandum in modum. USUS: Miserabiliter emori. Epistola miserabiliter

scripta, _lettre touchante, écrite dans des termes pathétiques_.

MĬSĔRANDUS, a, um, _Digne de pitié_, _à plaindre_. SYN. Miserabilis.

USUS: Oratio tua omnibus miseranda est visa. Cf. Miser, Misericordia.

MĬSĔRĀTĬO, ōnis, f. _Compassion_, _pitié_. SYN. Commiseratio,

misericordia. EPITH. Multa, flebilis. USUS: Miseratio nascitur, odia

concitantur. Ad miserationem promovere judices. Cf. Misericordia.

MĬSĔRĒ, _Misérablement_, _malheureusement_. USUS: An pace turpiter, an

bello misere vivendum esset, nondum sciebamus.

MĬSĔRĔOR, ēris, ertus sum, eri, d. _Avoir pitié, compassion de qqn_.

SYN. Me miseret, miseror, misericordia me tenet alicujus; misericordia

commoveor. PHRAS. Misereor egentium, _j’ai compassion des pauvres_.

Frangor sæpe misericordia egentium; egentium misericordia me cepit;

miseror illorum fortunam; egentium subit me sæpe miseratio; moveor

egestate hominum; eorum inopia et egestate ad misericordiam adducor;

misericordiam in egentes verto. Cf. Commiseror. USUS: Supplicum tandem

miserere.

MĬSĔRET, imp. _J’ai pitié de qqn ou de qqchose_. USUS: Miseret me tui.

Cf. Misericordia.

MĬSĔRĬA, æ f. _Misère_, _détresse_; _peine_, _embarras_; _douleur_. SYN.

Calamitas, ærumna. )( Felicitas. EPITH. Diuturna, insignis, perennis,

præsens, sempiterna, summa, summo dedecore conjuncta, voluntaria,

afflicta, aliena, communis, maxima, tanta. PHRAS. 1. In summis miseriis

versatur respublica, _la république est dans la plus grande détresse_.

Res ubique asperæ sunt et turbidæ; durissima sunt reipublicæ tempora;

in discrimen extremum venimus. Nihil est, unde nos reficiamus, aut ubi

lapsi resistamus. In fortuna miserrima et luctuosissima destituti sumus.

Quanta hæc caligo temporum! quæ flammæ quassatæ reipublicæ! quæ pestes,

quæ bonorum omnium naufragia! quot incommodis conflictamur? in quas

miserias projecti sumus et præcipitati? quibus in angustiis res est?

quibus difficultatibus premimur? quibus undique miseriis obsidemur? Ita

sunt debilitata omnia et prope exstincta; tanta malorum impendet Ilias;

adeo nihil consilio, nihil ordine, nihil ratione agitur, ut nihil possit

esse miserius, perditius, fœdius. 2. In tantis miseriis quæ potest esse

consolatio reliqua? _Dans de si grands malheurs, quelle consolation

peut nous rester?_ In tantis tenebris; tam turbidis in rebus; in hac

flamma rerum, et perturbatione temporum; in his asperitatibus rerum,

acerbitatibus temporum; in hac orbis terrarum perturbatione; in tanta

rerum omnium amissione, et desperatione recuperandi; in fortuna adeo

afflicta; in hac iniquissima vitæ conditione; in his, quibus jactamur,

fluctibus; in hac injustissima temporum calamitate; in tanta vi ac

acerbitate; in hac temporum iniquitate; in ista caligine ac tenebris,

quæ totam rempublicam occuparunt; in tanta difficultate, summisque

angustiis rerum necessariarum; tam dubiis in rebus, quibus æternam

mihi impositam ærumnam arbitrarer; in tanto reipublicæ vulnere; in tam

ægra, et prope deposita reipublicæ fortuna; in hac vexatione, in hoc

squalore et lacrimis reipublicæ; cum patriæ eversiones, exilia civium,

liberorum orbitates prope in oculis sint, quid miserius, quid acerbius,

quid luctuosius esse potest? cum tam multiplici clade fœdetur annus; cum

amissio meorum, interitus patriæ, exilium, servitus impendeant, jaceo

sine sermone, sine cogitatione, inque lacrimis et sordibus tabescendum

mihi video. USUS: In maximam miseriam incidere, _tomber dans de grands

malheurs_. In miseriis esse, versari. Miseriis premi, cooperiri, _être

dans le malheur_. Miseriam levare, lenire, _soulager les maux_. E

miseriis eripere, a miseria vindicare, _arracher au malheur_. Tantisper a

miseria aberrare, _se distraire un peu_.

MĬSĔRĬCORDĬA, diæ, f. _Compassion_, _commisération_, _miséricorde_. SYN.

Miseratio, clementia. EPITH. Aliena, grata et jucunda, magna, maxima,

mira, pristina, similis, singularis. PHRAS. 1. Est misericordia dignus,

_il est digne de commisération_. Dignus est, qui perfugium in vestra

misericordia habeat; cui misericordia impertiatur, tribuatur, adhibeatur;

is est, qui misericordiam moveat merito suo; qui facile alliciat ad

misericordiam quemlibet; dignus est, cujus misericordia quemlibet

teneat; cujus calamitas perspecta misericordiam concitet, commoveat; ad

misericordiam quoslibet adducat; qui receptum ad vestram misericordiam

habeat. 2. Misericordiam tuam implorat, _il implore votre pitié_.

Misericordiam tuam exposcit, requirit, captat, implorat; ut ignoscas,

ut miserearis sui, orat; ut ex ista se ærumna extrahas, rogat atque

obsecrat; orat, obsecrat, ut misericordia sui te capiat; ut vicem ejus

misertus misericordiam tribuas, impertiaris. USUS: Misericordiam alicujus

implorare, _implorer_. Misericordiam movere, commovere, concitare,

_exciter_. Ad misericordiam allicere, vocare, revocare, adducere,

_amener à la miséricorde_. Misericordia capi, teneri, moveri, commoveri,

_être touché de pitié_. Misericordiam tribuere, impertiri, adhibere,

_accorder sa pitié à qqn, témoigner de la compassion_. Misericordiam

magnam habere, _inspirer une profonde pitié_.

MĬSĔRĬCORS, dis, omn. gen. _Compatissant_, _miséricordieux_. SYN.

Clemens, propensus ad misericordiam, cujus animus alieno incommodo

facile commovetur. )( Severus, crudelis. USUS: Misericordem se vir bonus

mitemque præbuit. Cf. Misericordia.

MĬSĔROR, aris, atus sum, ari, d. _Avoir compassion_, _avoir pitié_. SYN.

Commiseror. USUS: Non queo satis communem omnium nostrum conditionem

et hujus fortunam miserari, _je ne puis trop déplorer notre condition

commune et la mauvaise chance de cet homme_. Cf. Misereor.

MISSA, æ, f. _Messe_, _office divin_. SYN. Sacrificium divinum, res

divina, res sacra. EPITH. Sacrosancta, celebrata pro defunctis. PHRAS.

1. Missam facere, _célébrer la messe_. Sacrificare; sacrificium, sacrum,

rem divinam facere, conficere, peragere; sacris operari; rem sacram

perpetrare; cœlestem hostiam immolare; cœlesti victima litare. 2. (Missam

solemnem celebrare, VULG.), _chanter une messe solennelle_. Apparatissima

pompa rem divinam facere; augustiori ritu, pompa, cerimonia sacris

operari; divinam hostiam offerre; maximis cerimoniis inter symphoniacos

_vel_ musicos concentus rem divinam conficere. 2. Ad missam ministrare,

_servir la messe_. Sacerdoti sacris operanti ministrare; sacrificanti,

rem sacram peragenti inservire. 4. Missam audire, _entendre la messe_.

Interesse divinis sacris, divino sacrificio. Rem divinam obire; divinis

assistere; sacrificio adesse. 5. Parare se ad sacrum Missæ officium,

_se préparer à la célébration du saint Sacrifice_. Ad rem divinam se

comparare: se ornatu sacrificantis induere. 6. Missam pro defunctis

legere, _dire la messe pour les morts_. Sacrum piaculare facere; funebre

sacrum facere; rem divinam in subsidium piorum manium facere; offerre

cœlestem hostiam in subsidium vita functorum. 7. Intra Missam, _pendant

la messe_. Inter sacrificandum; inter rem divinam; sub sacrificio divino.

8. Post Missam, _après la messe_. Re divina peracta; perpetratis rebus

divinis; secundum rem divinam; perpetratis sacris; peracto sacrificio; ab

re sacra; a sacris.

MISSĬLIS, e, gen. com. _Ce qu’on jette_, _ce qu’on lance_; subst. e, is,

n. _Trait_, _javelot_. USUS: Saxa; tela missilia.

MISSĬO, ōnis, f. _Action d’envoyer_, _envoi_. USUS: 1. De litterarum

rariore missione frustra accusor. 2. Dimissio, _congé_. Missione militem

donare. 2. (Sacra Missio, _mission_, VULG.), Latine: Expeditio sacra.

MISSŬS, ūs, m. _Envoi_; _portée_. SYN. Missio. USUS: Balbus ad me venit,

missu Cæsaris. Missus telorum, lapidum.

MĪTESCO, is, ere, n. _Devenir doux_, _tendre_; _mûrir_. SYN. Mitior fio.

USUS: Uvæ a sole mitescunt.

MĪTĬGĀTĬO, ōnis, f. _Adoucissement_. SYN. Delinitio, excusatio. USUS:

Licentia, si nimium acrimoniæ habueris, multis mitigationibus lenietur.

MĪTĬGO, as, avi, atum, are, a. _Rendre doux_, _adoucir_, _calmer_,

_fléchir_. SYN. Mitiorem facio, lento, placo, sedo, flecto. ADV. Facile.

USUS: Eum ordinem tibi reconcilies, multisque humanitatis condimentis

mitiges. Dolor vetustate mitigatur. Ætas omnia, et dies mitigabit. Ex

agresti vita ad humanitatem mitigatus. Cf. Lenio.

MĪTIS, e, gen. com. _Doux_. SYN. Moderatus, placatus, lenis, mansuetus.

)( Asper, durus, ferus, immanis. USUS: Homo mitissimus et lenissimus. Est

illi mite ac tractabile ingenium. Cf. Lenis, Mansuetus.

MĬTRA, æ, f. _Mitre_, _coiffure orientale_. SYN. Redimiculum, muliebre

capitis ornamentum in coronæ modum.

MITTO, is, mīsi, missum, ere, a. _Envoyer_, _députer_. SYN. Ablego.

)( Accipio. PHRAS. Hominem statim mitte, _envoyez aussitôt un homme_.

Hominem, si nondum profectus est, quamprimum fac extrudas, dimittas,

submittas, amandes in Græciam; ad illum alleges. USUS: 1. Mitto tibi, ad

te litteras. Nullam pro republica vocem misit, _il n’a pas fait entendre

sa voix pour la défense de la république_. 2. Omitto, _congédier_,

_bannir_, _chasser_. Certamen, iram, lacrimas mitte. 3. Invado, _jeter_,

_lancer_, _etc._ Mittere se in hostem. 4. Educo, _émettre_, _tirer_.

Mittere sanguinem alicui, _saigner qqn_.

MIXTUS, a, um, _Mêlé_. SYN. Confusus, concretus. USUS: Voluptate et

molestia mixtus amor.

MŌBĬLIS, e, gen. com. _Mobile_, _changeant_. SYN. Volaticus, volubilis,

instabilis, inconstans, fluxus, quod modo huc, modo illuc transfertur.

)( Constans, stabilis. USUS: 1. Oculus mobilis et lubricus. 2. Levis,

caducus, mutabilis, fluxus, _inconstant_. Te tam mobili in me animo

fore non putabam. Cf. Inconstans, Varius. (Mobilia, VULG.), _les biens

meubles_, _le mobilier_. Latine: Res moventes, supellex, instrumentum

domesticum, quæ moveri possunt. Præda, quæ rerum moventium sit.

MŌBĬLĬTAS, ātis, f. _Inconstance_, _légèreté_. SYN. Inconstantia. )(

Constantia. EPITH. Celerrima. USUS: Quid inconstantia, mobilitate,

levitate turpius? Cf. Inconstantia.

MŌBĬLĬTER, _Rapidement_, _promptement_. USUS: Animus mobiliter agitatus.

MŎDĔRĀTĒ, _D’une manière modérée_, _avec mesure_. SYN. Modeste, modice,

temperate, temperanter, parce, restricte, abstinenter. PHRAS. Dignitate

moderate usus est, _il usa de son autorité avec modération_. Modice

et scienter usus est; modice et modeste; modeste et abstinenter se in

prætura gessit; parce et molliter potestate usus est; in jubendo parcus

erat et verecundus; temperate magistratu suo usus est; parce ac restricte

potestate sua usus est.

MŎDĔRĀTĬO, ōnis, f. _Modération_, _mesure_. SYN. Modestia, modus,

temperantia, mediocritas, temperatio, gravitas. )( Superbia, libido,

incitatio. EPITH. Certa, continens, divina, facilis, magna, singularis,

summa. USUS: Etiam in jocando adhibenda, tenenda, servanda est moderatio.

Ad usum nostrum definita moderatio rei familiaris. Cf. Moderatus.

MŎDĔRĀTOR, ōris, m. _Qui dirige_, _qui gouverne_. SYN. Rector,

gubernator. USUS: Tu eris moderator omnium consiliorum meorum. Divina

providentia fictrix et moderatrix materiæ.

MŎDĔRĀTUS, a, um, _Modéré_, _sage_, _tempérant_. SYN. Temperatus,

æquabilis. )( Asper, durus. PHRAS. Vir est moderatissimus, _cet homme est

très modéré_. Vir est summa æquitate, temperantia, et bonitate naturæ;

qui rebus in omnibus mediocritatem sectatur; in quo summa verecundia

et quidam quasi ornatus vitæ temperantia et modestia; quo justiorem,

temperantioremque habemus neminem; vir est moderationis expertæ; medii et

moderati consilii; qui et temperare suos impetus, et severitatem comitate

miscere pulchre norit. Vir est, qui et iram tenere, et in ordinem sese

ipse norit cogere; qui in rebus omnibus consilium et modum adhibeat; in

quo nihil materiæ neque ad cupiditatem, neque ad audaciam esse videtur;

qui acerbiore in neminem imperio, præterquam in se utatur. Cf. Modestus.

USUS: Vir castus, moderatus, sanctus. Nihil in eo, nisi ingenuum,

moderatum, pudens, pudicum. Convivium moderatum et modestum.

MŎDĔROR, aris, atus sum, ari, d. _Modérer_; _régler_, _disposer_,

_gouverner_. SYN. Modum abhibeo, rego, tempero, guberno, moderationem

adhibeo, metior. ADV. Diligenter, vehementer, magnopere. PHRAS. 1.

Moderari sibi novit, _il a appris à se modérer_. Novit imperare animo,

sibi, cupiditatibus; continere linguam, manus a præcipiti impetu; dare

spatium iræ, continere dolorem, odium, etc.; cohibere iram, libidinem;

modum figere effrenatæ cupiditati; effrenatos animi impetus tanquam

in gyrum rationis ducere. Cf. Cohibeo, Coerceo, Frenum, Domo. 2. Vix

moderari mihi possum, quin, etc., _je puis à peine m’empêcher de_...

Vix me teneo, vix teneri possum, quin, etc.; vix tempero manibus; vix

me retineo; temperatum ægre est. USUS: Te hortor, ut omnia gubernes et

modereris prudentia tua. Sententiam suam non sua, sed reip. utilitate

moderari. Auditorum aures moderantur oratori.

MŎDESTĒ, _Avec modération_, _mesure_, _modestie_. SYN. Moderate. USUS:

Modeste, temperanter et graviter se gessit. Cf. Moderate.

MŎDESTĬA, æ, f. _Modération_, _mesure_, _réserve_, _retenue_, _modestie_.

SYN. Modus, moderatio, pudor. EPITH. Singularis, summa, virginalis. USUS:

Modestia est in animo continens moderatio cupiditatum omnium, per quam

pudor honestus claram et stabilem comparat auctoritatem. Cf. Modestus.

MŎDESTUS, a, um, _Modéré_, _modeste_, _réservé_, _sage_. SYN. Pudens,

minime ambitiosus, commodus. PHRAS. 1. Homo est perquam modestus, _cet

homme est on ne peut plus réservé_. Modestissimis est moribus; summo

pudore ac temperantia; ad omnem modestiam compositus; ita compositis

est moribus, ut nec manum, nec oculum sine causa moveat, et decorum in

statu ac incessu teneat; motu omni, ac statu pudorem, ingenuitatemque

præstat; modestiæ speciem præ se fert pulcherrimam; commendat hominem

verecundus pudor, index probitatis, virtutumque custos. 2. Homo est animo

perquam modesto, _cet homme est très modéré_. Minime ambitiosus est;

animo egregie imperare novit; is est, qui et fortunæ magnitudinem possit

capere, nec insolentius se efferre; qui fortunam utramque modeste ferat;

qui a cupiditate remotissimus; cujus ex ore nunquam neque insolens, neque

gloriosum quidquam exire soleat; qui a fastu omni, ac supercilio absit

quam longissime. USUS: Modestus et frugi vir. Cf. Moderatus.

MŎDĬCĒ, _Dans la mesure convenable_, _discrètement_; _médiocrement_. SYN.

Moderate, mediocriter, modeste. USUS: Modice et scienter honore usus est.

Modice illum laudabo, aut etiam intra modum.

MŎDĬCUS, a, um, _Médiocre_, _modique_. SYN. Mediocris, paucus. ADV.

Valde. USUS: 1. Pecunia mea est ad vulgi opinionem mediocris, ad meam

modica. 2. Mediocris, temperatus, _moyen_, _tempéré_. Genus dicendi

modicum. Esca modica uti. Cf. Paucus.

MŎDĬFĬCĀTUS, a, um, _Mesuré_, _modifié_. SYN. Ad certum modum traductus.

USUS: Verba ab oratore modificata et inflexa quodammodo, _mots dont le

sens a été modifié et en qq sorte détourné par l’orateur_.

MŎDĬUS, ii, m. _Mesure pour le blé_; _boisseau contenant 16 setiers ou la

sixième partie d’un médimne grec_. SYN. Sexta pars medimni. EPITH. Multi,

pleni.

MŎDO, _Récemment_, _tout à l’heure_, _naguère_. SYN. Paulo ante, memoria

nostra, nunc, solum. USUS: 1. Modo uno tempore tot viri clari interiere.

2. Saltem, _au moins_, _du moins_. Qui hæc mediocriter modo considerarit.

3. Nunc, _maintenant_. A studiis ante solatium, modo salutem petimus. 4.

Tantummodo, _seulement_, _exactement_. Hæc omnibus, si ea mediocriter

modo considerentur, pertractata esse possunt.

MŎDŬLĀTĒ, _D’une manière mesurée, cadencée_. SYN. Concinne, numerose,

composite. USUS: Fidibus modulate canere.

MŎDŬLOR, aris, atus sum, ari, d. _Mesurer_, _diriger_, _régler_. SYN.

Metior, moderor. USUS: Hominum auribus vocem natura modulatur ipsa. Ipsa

natura quasi modulatur hominum orationem. Cf. Cano.

MŎDŬLUS, i, m. _Petite mesure_. SYN. Parvus modus. USUS: Metiri se

quemque suo modulo ac pede verum est, _il est vrai que chacun se mesure à

sa taille et se chausse à son pied_ (PROV.).

MŎDUS, i, m. _Mesure_; _manière_. SYN. Mensura. EPITH. Amabilissimus,

antiquus, aptus, austerus, bonus, certissimus, florentior, gravis,

humanus, magnus, bonus, naturalis, novus, simplex, varius. Hostilis,

incredibilis, major, mirandus, miserandus, saliaris, servilis; multi,

pressi, flebiles, tardiores, toti. PHRAS. 1. Perge, quo cœpisti modo,

_continuez à agir de la même façon_. Quam eatenus viam, quam rationem

rerum gerendarum secutus es, persequere; quam viam, quam rationem rerum

tuarum inivisti, instituisti, ingressus es, tene; quo tenore res tuæ

fluere cœpere, eodem ut decurrant, vide. Quæ tibi ratio viaque principio

tentata est in rebus tuis, eadem procedant reliqua. Perge tenere viam,

quam instituisti. 2. Nunc primum intelligo, quo modo ad honores sit

contendendum, _je comprends maintenant comment on peut parvenir aux

honneurs_. Qua ratione via munienda sit ad honores; qua via grassandum

ad honores; quo artificio, quibus artibus aditus ad honores recludendus.

Nunc tandem vias teneo, nosco, quibus ad honores pervenitur. 3. Modus

omnibus in rebus servandus est, _en toutes choses, il faut garder la

mesure convenable_. Omnibus in rebus tenendus, servandus modus est;

modum unicuique rei statuere, constituere, finire, definire, terminare,

necesse est; ordo in rebus omnibus adhibendus est, et modus. Omnibus in

rebus modum retineas; lineam teneas, necesse est. 4. Cave modum excedas,

_prenez garde de dépasser les bornes_. Cave, lineam transeas; fines

transeas; modum transgrediaris; modum transeas, excedas; extra modum

prodeas. Cf. Transeo. USUS: 1. Id more et modo fecit. Tristitiæ modum res

ipsæ terminabunt. Magnum agri modum possidet. Extra, præter, supra modum

sumptu prodire. Homo mirum in modum, mirandum, admirabilem in modum,

servilem in modum patiens. Modum finire. Modum transire. 2. Finis,

_terme_, _bornes_, _fin_. Modum tandem orationis faciamus. Quare faciam

modum lugendi. 3. Conditio, _condition_, _genre_. Homines cujusquemodi.

Ejusdemmodi labor. Jus prætorum uniusmodi et simplex. 4. In musicis, _les

modes en musique_. In musicis numeri et voces et modi.

MŒCHUS, i, m. _Adultère_, _débauché_. SYN. Adulter. Cf. Adulterium.

MŒNĬA, ōrum, n. pl. _Murs de défense_, _remparts_. SYN. Muri urbis.

EPITH. Extrema. USUS: Urbes mœnibus sepire, circumdare, cingere, vallare.

Mœnia quatere.

MŒRĔO, es, ere, n. et a. _Être triste_, _affligé_; _déplorer_. SYN.

Doleo, lugeo, gemo, in mœstitia sum, in mœrore jaceo, voce et querelis

dolorem indico, significo. USUS: Filii mortem, de filii morte graviter

mœrebat. Cf. Lugeo, Mœror, Tristis, Gemo.

MŒROR, ōris, m. _Tristesse_, _deuil_, _gémissement_. SYN. Mœstitia,

tristitia, luctus, squalor, ægritudo. EPITH. Assiduus, communis, dignus,

domesticus, incredibilis, infinitus, luctuosus, magnus, novus, major,

patrius, quotidianus, summus, tantus. PHRAS. In magno mœrore sum, _je

suis accablé de tristesse_. In maximo mœrore jaceo, versor; mœrori me

dedi; mœrore laceror, urgeor, conficior, affligor; in mœstitia sum; in

squalore et luctu sum; sordibus et squalore obsitus sum. Cf. Luctus,

Tristitia, Lacrimæ. USUS: Mœrorem suscipere, _ressentir du chagrin_.

Mœrorem minuere, deponere, _mettre un terme à sa douleur_. A mœrore

recreari, _être soulagé, ranimé_.

MŒSTE, _Tristement_. SYN. Cum mœrore.

MŒSTĬTĬA, æ, f. _Tristesse_, _chagrin_, _affliction_. SYN. Mœror,

tristitia. )( Hilaritas. EPITH. Præsens, tanta. Severitas et quasi

mœstitia orationis. Graves modi mœstitiam inferunt. In mœstitia esse.

Mœstitiæ resistere. Cf. Mœror.

MŒSTUS, a, um, _Triste_, _affligé_. SYN. Tristis, mœrens, sordidatus,

incultus, horridus, capillatus, squalidus. )( Hilaris. USUS: Vultu mœsto,

conturbato. Mœstum senem excitavi, in spem erexi. Cf. Tristis.

MŎLA, æ, f. _Farine sacrée_, _c. à d._, _grains de blé torréfié, mêlé de

sel, qu’on répandait sur la tête des victimes_. SYN. Far tostum et sale

respersum, libatio. USUS: 1. Extis molam simul et vinum inspergunt. 2.

Lapis quo frumentum frangitur, _meule_, _moulin_. Rhodi molis potius,

quam Moloni operam dedit.

MŌLES, is, f. _Masse informe, grande, lourde_. EPITH. Tanta, major,

insana, mirifica. USUS: Moles oppositæ fluctibus. Ad utrumque portus

cornu moles jecimus. Molem injuriæ vix sustineo. Molem mali a cervicibus

reipubl. depellere. Quas aras ille cæsis lucis, substructionum insanis

molibus oppresserat. Moles superba, magnifica.

MŎLESTĒ, _Avec peine, à regret_. SYN. Graviter. PHRAS. Moleste fero

nonnullorum stultitiam, _je supporte difficilement la sottise de quelques

personnes_. Ægre sustineo; haud satis æquo animo fero; adduci non possum,

impetrare a me non possum, dementiam nonnullorum ut animo non iniquo

feram. Cf. Ægre. USUS: Rem moleste tulit.

MŎLESTĬA, æ, f. _Peine_, _ennui_, _chagrin_. SYN. Cura, sollicitudo,

angor, ægritudo, negotium. EPITH. Consequens, honestissima, incredibilis,

ingens, judicialis, magna, minor, par, propria, provincialis, vetus.

Undique confusæ, diuturniores, maximæ, inultæ, magnæ, variæ, tantæ.

PHRAS. 1. Nolo te molestia afficere, _je ne veux point vous causer de

désagrément_. Nolo molestiam tibi afferre, exhibere, aspergere; molestiæ

causam dare; molestia afficere; pluribus molestiis implicare; nolo

tibi negotium facessere, exhibere; nolo tibi ægre facere; litteris aut

querelis aures tuas obtundere; nolo importunis his querelis sæpius tibi

obstrepere. 2. Magnam molestiam capio ex perfidia amicorum, _la perfidie

de mes amis m’accable de chagrin_. Magnam molestiam traho, contraho,

suscipio, habeo ex perfidia amicorum; in magna molestia sum; magnis

molestiis conflictor, vehementer angor, discrucior ex tanta amicorum

perfidia. Cf. Ango. 3. Epistola tua omnem mihi ademit molestiam, _votre

lettre m’a enlevé tout mon chagrin_. Omnem mihi delevit molestiam; omni

me molestia expedivit, liberavit; omnem molestiam laxavit, diluit,

dimovit, depulit, dempsit, levavit; omni a molestia me vindicavit; animum

ab omni molestia abduxit; omnem aculeum, qui me adhuc pupugit, evellit.

Cf. Levo, Adimo. 4. Molestia ista me tandem liberavi, _enfin je me suis

débarrassé de ce souci_. Exspui tandem hanc animo molestiam; molestiam

omnem deposui; a molestiis tandem aberrare cœpi; aberrationem a molestiis

tandem reperi. USUS: Hoc molestiæ ea res aspersit. Molestias omnes

devoravi; a molestiis absum; vacuus sum molestiis. Ea res mihi renovat,

refricat, auget molestiam. Molestiis maximis perfunctus sum. Cf. Molestus.

MŎLESTUS, a, um, _Qui est à charge, embarrassant, incommode, fâcheux_.

SYN. Gravis, intempestivus, odiosus, laboriosus, negotiosus. ADV.

Omnino, valde, magnopere, sane, diuturne. PHRAS. 1. Molestum mihi

illud est, _cela m’est à charge_. Illud me pungit; mordet me illud;

illud grave mihi est; oneri mihi illud est; odio mihi illud est, et

fastidio; negotium illud facessit, conflat, exhibet; urit me illud

gravissime. 2. Non ero tibi molestus litterarum crebritate, _je ne

vous ennuierai point par mes lettres fréquentes_. Non obtundam sæpius

aures tuas crebritate litterarum; non erunt tam frequentes epistolæ, ut

pertimescas; litterarum frequentia multum molestiæ tibi non aspergam;

non obstrepam multis epistolis; non obtundam te pluribus epistolis. 3.

Non ero molestus pluribus querelis, _je ne vous incommoderai point en

me plaignant davantage_. Non obturbabo, nec aures crebritate querelarum

violabo; non offendam aures; non gravis ero auribus tuis; non onerabo

aures tuas pluribus querelis; non pergam aures tundere querelis odiosis;

non obtundam ea de re sæpius; non committam, ut importunitatem meam

accusare possis. Cf. Interpello. USUS: Nihil negotiosius aut molestius

hac provincia. Amicitia nunquam molesta est. Cf. Odiosus.

MŌLĪMEN, ĭnis, n. _Effort pour atteindre un but_; _grandeur_,

_importance_. SYN. Molitio. USUS: Res suo ipsa molimine gravis.

MŌLĬOR, īris, ītus sum, iri, d. _Mettre qqchose en mouvement_,

_préparer_, _disposer_. SYN. Ago, struo, conor, machinor, paro, comparo.

ADV. Aliquando, amplius, maxime, nefarie, occulte, obscure, palam. PHRAS.

Molitur magnum aliquid, _il entreprend qqchose de grand_. Nihil medium,

sed immensa omnia volvit animo; rem suscipit, aggreditur, sibi sumit

plenam periculi et laboris. Cf. Magnus. USUS: Moliri alicui calamitatem,

bellum, periculum, insidias, pestem, corruptelam judicii. Moliri semper

aliquid et agere. Moliri e terra naves. Cf. Conor, Contendo.

MŌLĪTĬO, ōnis, f. _Travail difficile_, _entreprise pénible_; _moyens

d’action_. SYN. Machinatio, fabricatio. EPITH. Nova, tanta. USUS: _En

parl. de la création du monde_: Quæ molitio, quæ ferramenta, qui vectes,

quæ machinæ, qui ministri tanti muneris fuerunt? _Quels puissants moyens

d’action, etc._ (_a dû employer l’Architecte du monde_).

MŌLĪTOR, ōris, m. _Celui qui disposé, constructeur_. SYN. Machinator,

fabricator, architectus. USUS: Effector mundi et molitor DEUS, _DIEU

créateur et architecte de l’univers_.

MOLLĬO, is, īvi et ĭi, ītum, ire, a. _Rendre mou, amollir, assouplir_.

SYN. Mitigo, mulceo. )( Durum facio. USUS: Poetæ molliunt animos et

effeminant.

MOLLIS, e, gen. com. _Mou_, _flexible_; _efféminé_. SYN. Tener,

tractabilis, flexibilis, effeminatus. )( Durus. ADV. Nimis. PHRAS.

Homo est nimium mollis et effeminatus, _cet homme est trop mou, trop

efféminé_. Homo est mollitia liquescens et fluens; unguentis oblitus;

vino luxuque languidus; coma calamistrata, quique omnia ad voluptatem

corporis referat; qui unguentis niteat; cui capilli compti, madentes

cincinnorum fimbriæ, fluentes, cerussatæque buccæ; cujus domus cantu et

cymbalis semper personat; bomo cogitationibus mollissimis effeminatus;

enervato animo ac muliebri; mollis natura, cultu mollissimo; cujus

animus umbris, deliciis, otio, languore, desidia dudum infectus. Cf.

Voluptas. USUS: Philosophus mollis, enervatus, languidus. Infima auricula

mollior. Oratio mollior. Modestior et ad præcepta capienda mollior

adolescens.

MOLLĬTER, _Mollement_; _de bonne grâce_. SYN. Cum luxu. )( Duriter. USUS:

1. Molliter ac delicate vivere. Molliter recubare. 2. Quod ferendum est

molliter sapienti, _ce que le sage doit supporter de bonne grâce_.

MOLLĬTĬA, æ, et MOLLĬTĬES, ēi, f. _Sensibilité_, _délicatesse_, _défaut

d’énergie_, _mollesse_. SYN. Mollitudo, teneritas. )( Duritia. USUS:

Civitatis mores lapsi ad mollitiem. Quæ ista animi est mollities.

Ejicienda enim vero hæc mollities animi. Liquescimus fluimusque mollitia.

Cf. Mollis.

MOLLĬTŪDO, ĭnis, f. _Souplesse_, _flexibilité_. EPITH. Spongiæ similis.

USUS: Mollitudo corporis, vocis, pulmonum.

MŌMENTUM, i, n. _Moment_; _poids_, _importance_. SYN. Punctum temporis,

pondus, vis. EPITH. Magnum, parvum, par, perleve. PHRAS. 1. Momento

evanuit, _il disparut en un clin d’œil_. Ad punctum temporis; momento

temporis; puncto temporis; e vestigio temporis evanuit. 2. Res est magni

momenti, _l’affaire est très importante_. Res est, in qua existimatio

agitur; multum in ea re momenti est; magnum habet ea res momentum; agitur

salus multorum, aguntur vectigalia, etc., ea in re; agitur, geritur

negotium anceps et periculosæ plenum aleæ. Cf. Gravis, Magnus. USUS: 1.

Minimis momentis maximæ fiunt temporis inclinationes, _les plus petites

causes amènent les plus grandes variations_. Observare omnia temporis

momenta. 2. Pondus, _valeur_, _prix_, _cas_, _importance_. Res æstimare,

suisque momentis ponderare. Si quid habet momenti commendatio mea. Magno

momento est ad beate vivendum. Nihil in his est momenti. Rei alicui

momentum facere, _faire grand cas de qqchose_. Hujus testimonium propter

turpitudinem vitæ nullius momenti putatur, _son témoignage est considéré

comme de nulle valeur, n’a aucune autorité_.

MŎNĂCHUS, i, m. _Moine_, _solitaire_. PHRAS. Monachus factus est,

_il se fit moine_. Rebus humanis et caducis, vitæ hujus commodis ac

voluptatibus nuntium remisit; omnia vitæ hujus blandimenta abjecit,

deseruit, despexit, conculcavit; rebus mortalibus valere jussis, DEO se

in sacra familia devovit; in sacram ac religiosam se familiam dicavit;

sacræ familiæ instituta professus est; ad religiosorum virorum ordinem

animum appulit; christianæ militiæ sub vexillo ac nomine Sancti N. nomen

dedit; religiosa castra secutus est; in ordinem, sacram familiam S. N.

adscitus, adscriptus, cooptatus est. Religiosæ familiæ se addixit,

sacramento se obligavit, auctoratus est. In familiam sacram, in cœnobium

se contulit religionis causa; in Religiosorum domicilium se inclusit; in

cœnobium se conclusit: ad Christi vexilla confugit, convolavit; religiosæ

militiæ sacramento se obligavit, Christo duce stipendia meriturus. In

familiam se sacram abdidit; inter sacri ordinis homines nomen professus

est; in familiam DEO dicatam aggregatus est.

MŎNĒDŬLA, æ, f. _Choucas_, _oiseau_. Avis monetæ cupida, et sic dicta,

quod aurum furetur. USUS: Non plus aurum tibi, quam monedulæ committebant.

MŎNĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. _Faire penser à_, _avertir_; _exhorter_,

_engager_; _instruire_. SYN. Admoneo, suadeo, hortor, præcipio, prædico,

auctor sum _vel_ fio. ADV. Acrius, accuratissime, amice, diligenter,

identidem, magnopere, prudenter, recte, sapienter, sero, temere, varie.

PHRAS. 1. Monere non desistam, _je ne cesserai de vous avertir_. Monitis,

consiliis perurgebo; officii te commonere, commonefacere non desistam;

auctor hortatorque tibi ubique adero; instabo monitis, consiliis,

hortatibus; non deero, monebo, prædicabo, denuntiabo, testabor DEUM ac

homines. 2. Monuit me amicus de visendo patruo, _mon ami m’a engagé

à aller voir mon oncle_. Amicus in eam mentem me impulit, eam mentem

dedit, mentem injecit, ut patruum inviserem; amicus auctor mihi fuit,

ut patruum salutarem. Amici admonitu et invitatu patruum accessi. USUS:

Accuratissime me de re monuit. Cf. Hortor, Impello, Incito, Excito.

MŎNĒTA, æ, f. _Surnom de Junon, dont le temple à Rome était le lieu où

on fabriquait la monnaie_; inde metaph. _Hôtel des monnaies_; _monnaie_.

USUS: Juno moneta.

MŎNĒTĀLIS, e, gen. com. _Relatif à la monnaie_, _monétaire_. SYN. Qui

monetam cudit. USUS: Triumviri monetales, _triumvirs monétaires_,

_directeurs de la monnaie_.

Mŏnĭălis, is, f. _Religieuse_. PHRAS. Virgo Christo consecrata; virgo

DEO sacra _vel_ dicata; quæ virginitatis sponsione DEO sese obligavit;

virginitatem suam in perpetuum DEO consecravit; quæ se in sacrarum

virginum collegium abdidit; quæ se a profanarum rerum strepitu, amore

abstractam uni DEO sacras inter virgines devovit; quæ virginitatem suam

uni DEO consecratam religiosos inter parietes conclusit. Cf. Monachus.

MŎNĪLE, is, m. _Collier_, _ornement_. USUS: Monile ex auro et gemmis.

MŎNĬMENTUM et MŎNŬMENTUM, i, n. _Monument_, _souvenir_, _tout ce qui

rappelle le souvenir d’une personne ou d’une chose_. SYN. Memoria,

litteræ, commentarii, moles, opus publicum, tropæum. EPITH. Æternum,

amplissimum, celeberrimum, clarum, gloriosum, gratum, illustrissimum,

immortale, amplissimum, marmoreum, atticum, certum, gravissimum, perenne,

ære perennius. Pauca, plena, præclara, publica, pulcherrima, religiosa,

sempiterna, summa, tecta, vetera. USUS: 1. Cupio, res meas monimentis

litterarum commendari, mandari. Amplissimis monimentis consecrare

memoriam nominis. Monimentis proditum testatumque reperimus. Publicis

monimentis rerum gestarum, annalium monimentis celebrare. Monimentum

statuere, ponere, relinquere, præbere; in animis condere et collocare.

Testimonium ac monimentum virtutis, honoris, gloriæ, rerum gestarum.

2. Sepulcrum, _tombeau_. Sepulcrorum monimenta et elogia. Aditus

monimentorum suorum carminibus exornare.

MŎNĬTĬO, ōnis, f. _Avertissement_, _avis_, _exhortation_. SYN. Admonitio,

monitum. USUS: Monitio acerbitate, objurgatio contumelia vacare debet.

MŎNĬTOR, ōris, m. _Celui qui avertit_, _qui fait souvenir_. SYN.

Admonitor. EPITH. Fatuus. USUS: Cæsar auctor et monitor hujus sententiæ.

MŎNĬTUM, i, n. _Avis_; _conseil_. SYN. Præceptum, monitio. PHRAS. Monitis

tuis parui, _j’ai obéi à vos conseils_. Meæ aures tuis monitis semper

patuere; præcepta nequaquam surdis auribus cecinisti; tuis monitis ac

præceptis ducendum me præbui; tuis monitis auscultavi. Cf. Obedio. USUS:

Tuis monitis et consiliis nitar. Cf. Consilium.

MŎNĬTŬS, ūs, m. _Avertissement_. SYN. Monitio. USUS: Divino monitu.

MONS, tis, m. _Montagne_. SYN. Alpes. EPITH. Communis, altus, apricus,

sacer; altissimi, impendentes, patrii, silvestres, vestiti. PHRAS. 1.

Regio tota undique montes habet, _tout le pays est couvert de montagnes_.

Perpetuis montibus continetur; perpetuo jugo montis asperi et prærupti

includitur; regio cincta, circumvallata montibus; regio circumjectis

montibus tanquam vallo septa. 2. Mons altus, _montagne élevée_. Mons

editi in altitudinem ingentem cacuminis; jugum montis cœlo junctum; mons

in ingentem altitudinem exsurgens, surgens. 3. Mons in acutum cacumen

desinens, _montagne finissant en une cime aiguë_. Mons in angustum dorsum

cuneatus; mons, cujus jugum in acutum cacumen exsurgit. 4. Mons rupibus

horridus, _mont couvert de rochers_. Mons præruptus, saxisque et cotibus

impeditus, mons vastus ab natura et humano cultu. USUS: Infimæ radices

montis, _le pied d’une montagne_. Jugum montium cepit, quorum perpetuum

jugum in Persidem excurrit. Edita montium occupat. Qua se montium jugum

paulatim demittit. Dorsum ejus montis æquum satis, sed angustum.

Danubius molli et clementer edito montis jugo effusus.

Mons Calvariæ, _Le Calvaire_. PHRAS. Mons morientis in cruce Servatoris

nostri memoriæ consecratus. Mons obitu acerbissima Christi morte ad

memoriam insignis.

MONSTRO, as, avi, atum, are, a. _Montrer_, _indiquer_, _désigner_. SYN.

Demonstro, commonstro, ostendo, doceo, patefacio, digitum ad rem, in

aliquem intendo. ADV. Benigne, comiter, non gravate. USUS: Viam erranti

comiter monstrare. Monstrabis, quæ non intelligo. Cf. Ostendo.

MONSTRŌSĒ _vel_ MONSTRŬŌSĒ, _Monstrueusement_, _contre nature_. USUS:

Nihil tam incondite, tam præpostere, tam monstrose cogitari potest, quod

non possimus somniare.

MONSTRŌSUS _vel_ MONSTRŬŌSUS, a, um, _Prodigieux_, _monstrueux_. SYN.

Portentosus. USUS: Monstrosus partus. Vita scriptisque monstrosus.

MONSTRUM, i, n. _Présage divin_; _prodige_, _monstre_. SYN. Portentum,

ostentum, prodigium, errantis in alienos fetus naturæ partus. USUS:

Fœdissimum monstrum, naturæque ludibrium.

MONTĀNUS, a, um, _De montagne_. USUS: Ligures montani, duri et agrestes,

_les Ligures, peuple de montagnards_.

MONTŌSUS _vel_ MONTŬŌSUS, a, um, _Montueux_, _montagneux_. )( Planus.

PHRAS. Montosa regio, _région montagneuse_. Regio præaltis montibus

intersecta, distincta, intersepta; impendentibus ubique montium jugis,

interjectis montibus coarctata. USUS: Aspera et montuosa regio.

MŎRA, æ, _Délai_, _retard_. SYN. Cunctatio, dilatio, prolatio,

procrastinatio, tergiversatio, retardatio, tarditas. )( Celeritas. EPITH.

Justa, longa, minima, multa, parva, utilior, procabilis. PHRAS. 1. Moram

non faciam, _je ne retarderai pas_. Neminem morabor, remorabor; moram

non injiciam; moram non interponam; non retardabo, non extraham vestra

consilia; cunctationem non injiciam; tempus longius non ducam; moram

non producam; non distinebo longius; moram non afferam; non demorabor

vos diutius. 2. Res moram non patitur, _l’affaire ne souffre point de

retard_. Res dilationem non recipit; cunctationem non recipit; dilationem

non patitur. 3. Moram res postulat, _la chose demande un délai_. Res

ipsa locum tempusque dari sibi aptum postulat; res ipsa quodammodo manum

injicit, et paulisper consistere cogit; res ipsa moram et cunctationem

injicit; res ipsa ut aliquid esset moræ, interpellat; intervalli aliquid

sibi dari postulat, moram consiliis creat. 4. Ego ipse non ero in mora,

_pour moi, je ne serai pas en retard_. Mora in me nulla erit; moras non

traham; nihil erit in me moræ; sine mora, abjecta omni cunctatione

adero; non cunctabor. USUS: Ista legatio moram bello afferet. Non modo

non effugium, sed ne moram quidem mortis assequi potuit.

MŌRĀLIS, e, gen. com. _Moral_. USUS: Decet augentem Latinam linguam,

philosophiam moralem appellare, quæ de virtutibus et vitiis, omninoque de

bonis et malis quærit, _mais en enrichissant la langue latine d’un mot

nouveau, il convient de l’appeler morale, cette philosophie qui, etc._

MŌRĀTOR, ōris, m. _Celui qui retarde, qui empêche_. USUS: Adversus unum

moratorem publici commodi, etc., _contre un seul qui faisait obstacle au

bien de l’État, etc._

MŌRĀTUS, a, um, _Qui a telles ou telles mœurs_; _constitué_, _bien

réglé_. SYN. Moribus præditus, perpolitus, constitutus, institutus. ADV.

Bene, mirabiliter. USUS: Bene morata civitas. Institutus, ac bene moratus

adolescens. Cf. Mores boni.

MORBĬDUS, a, um, _Malade_, _indisposé_. SYN. Morbosus. USUS: Morbidum

corpus, pecus. Cf. Debilis, Morbosus.

MORBŌSUS, a, um, _Malade_, _maladif_. SYN. Morbis obnoxius. USUS: Majores

nostri iracundos solos morbosos nominarunt.

MORBUS, i, m. _Maladie_. SYN. Invaletudo, malum corporis, ægrotatio.

EPITH. Difficillimus, gravis, perniciosus, diuturnus, ingravescens,

miser, mortifer, novus, perpetuus, relevatus, senescens, tantus, vetus.

Alieni, insanabiles, odiosi, opinabiles, voluntarii. PHRAS. 1. In morbum

incidit, _il est tombé malade_. In morbum cecidit, delapsus est; morbo

oppressus, correptus; implicitus est; valetudinis quodam genere tentatus

est; in morbum injectus est; eum ingens vis morbi adorta est; in morbum

implicitus est; morbum nactus est; morbo infestari cœpit. 2. Ex morbo

decumbo, _la maladie m’oblige à garder le lit_. Morbo urgeor, impedior,

implicor, teneor, afficior, affligor, opprimor; morbo intabesco; in

morbo cubo; ex gravi diuturnoque morbo infirmus sum; graviter æger sum;

morbo exerceor; incommoda mihi valetudo est; morbo conflictor. 3. Morbus

augetur, _le mal s’aggrave, empire_. Crescit morbus et ingravescit

in dies; ad morbi vehementiam nova in dies fit accessio. 4. Morbus

decrescit, _la maladie diminue_. Laxatur vis morbi; senescit vis morbi,

et remittit; morbi fit inclinatio ad sanitatem. 5. Ex morbo nondum plene

convalui, _je ne suis pas encore complètement rétabli_. Etsi contra

vim gravitatemque morbi contendam, redeunt tamen commotiunculæ aliquæ,

ut malo me liberatum, aut omnino confirmatum dicere non possim; levari

morbo me sentio, nondum ex illa virium debilitate recreari. 6. Ex morbo

convalui, _je suis guéri de ma maladie_. Morbo defunctus sum; morbum

medicamentis depuli, removi; e morbo evasi; recreor ex gravissimi morbi

longinquitate. 7. Morbi latius serpunt, _la contagion gagne au loin_.

Vulgantur contactu in homines morbi; cœlestis ira urbes morbis populatur;

morbi in agrestes irruunt; ingruunt morbi, et vis mali latissime vagatur.

USUS: Senescentis morbi remissio profuit. Vi morbi consumptus est; morbo

exstinctus est, _il est mort de maladie_.

MORDAX, ācis, omn. gen. _Qui mord facilement_; _piquant_; _amer_. SYN.

Aculeatus, dentatus. USUS: Mordax sollicitudo; homo mordax.

MORDĔO, es, mŏmordi, morsum, ere, a. _Mordre_; _chagriner_, _tourmenter_.

SYN. Morsu, dente peto, appeto; perstringo, carpo. USUS: TRANSL. Valde

me momordit epistola tua. Si ignominia pupugit, par pari referam, nec

decrit, quod te mordeat.

MORDĬCUS, adv. 1. _En mordant._ 2. _Au fig. tenir à, persister dans._

SYN. Arcte, tenaciter. USUS: Auriculam mordicus abstulit. Perspicuitas,

quam mordicus tenere debemus, _la clarté, à laquelle nous devons nous

attacher_.

MŎRĬBUNDUS, a, um, _Mourant_, _moribond_. SYN. In exigua spe trahens

animam, moriens. USUS: Moribundum vidistis illum. Cf. Assisto.

MŌRĬGĔROR, aris, atus sum, ari, d. _Condescendre à_, _être complaisant_.

SYN. Morem gero, obsequor, satisfacio, obsecundo. USUS: Voluptati aurium

morigerari debet oratio, _le style doit flatter l’oreille_. Cf. Obedio.

MŎRĬOR, ĕris, mortuus sum, mori, d. _Mourir_. SYN. Emorior, occido,

intereo, decedo, animam ago, mortem obeo, mortem oppeto, de vita decedo;

e vita discedo, recedo, migro, emigro, demigro, excedo; vitam cum morte

commuto; vitam amitto; extremum vitæ spiritum edo; vitam desero; ab

hominibus demigro; ago supremum vitæ diem; extremum vitæ diem morte

conficio; morte occumbo; diem obeo; de vita exeo; naturæ concedo,

satisfacio; e corpore excedo, emigro; morte occumbo; finem vitæ facio;

animam efflo; vitæ cursum, vitæ curriculum conficio; morte deleor;

animam, vitam edo; vita fungor; naturæ cedo; e vita cedo; fato concedo;

mortalitatem, supremum diem expleo; fato perfungor; ex conspectu hominum

morte decedo; rebus humanis eripior; ad DEUM excedo; de medio excedo;

vitam pono; mortem cum vita commuto; vitam reddo; spiritum reddo; e

vita tanquam ex theatro exeo; e vita, e medio abeo; ex his tenebris ad

sempiternam lucem excedo; morti occumbo; occido et exstinguor; istis

corporis custodiis liberor; animas corporis se vinculis relaxat; vita me

deserit; anima me relinquit; letum oppeto; morte defungor; naturæ debitum

reddo; mors me occupat; mors me aufert. PHRAS. 1. Ex morbo mortuus

est, _il est mort de maladie_. Morbo absumptus est; vis morbi hominem

consumpsit; vitam homini ademit; vitam abstulit: vi morbi oppressus

vitam amisit; morbo exstinctus est; morbo naturæ debitum reddidit. 2. Ex

vulnere mortuus est, _sa blessure l’a fait mourir_. Prolapsus in vulnus,

moribundus cecidit; multis vulneribus confectum anima, ultimus spiritus

defecit, recepto altius ferro exspirans corruit; vitam in vulnere posuit;

sauciatum telo, spiritus pariter ac sanguis liquit; accepto vulnere

animam deposuit; linquente spiritu pariter ac sanguine moribundus in arma

procubuit. Vulnus vitæ finem attulit; sub oculis hostium vitam profudit;

vitam finivit. 3. Mortuus est senex admodum, _il est mort dans un âge

très avancé_. Naturæ modum explevit; naturæ cessit, concessit; naturæ

satisfecit; naturæ debitum reddidit; natura ipsa hominem consumpsit;

corpus senectus solverat; naturæ dissolutione exstinctus est; diem suum

non immatura morte obiit; mortalitatem explevit; vivendi curriculum a

natura concessum confecit. 4. Pie sancteque mortuus est, _il est mort

en bienheureux_. Plenus recte factorum gloria ad DEUM excessit; ex

vitæ hujus tenebris ad sempiternam lucem excessit; de vitæ statione

discessit; in cœlum migravit; in vivis, inter vivos esse desiit; ad

beatam immortalitatem demigravit; e custodia corporis evolavit; ereptus,

exemptus rebus humanis in cœlum abiit; amorem hujus lucis immortalium

spe bonorum lætus projecit, et ad divinum illud animorum concilium

plenus meritis migravit; diem supremum, omnibus morientium præsidiis

comparatus ad vitæ exitum, sacris mysteriis rite procuratus et expiatus,

rite munitus et confirmatus, pie religioseque confecit. 5. Repente

mortuus est, _il est mort tout à coup_. Mora hominem repente occupavit,

abstulit, subita morte correptus est; supremus eum dies ante occupavit,

quam instare crederet; morte repentina oppressus, ereptus est; nihil

cogitantem vita deseruit, anima reliquit; vis repentina mortis sustulit.

6. Si mori fors ante contingeret, _s’il m’arrivait de mourir auparavant_.

Si quid me fieret; si quid humanitus accideret; si me fatum præriperet.

Si quid mihi accideret; si mors ante obreperet. 7. Libenter pro patria

moriar, _volontiers je donnerai ma vie pour mon pays_. Libenter pro

patria vitam profundam, vitam reddam; spiritum, quem naturæ debeo, patriæ

reddam; pro patria morti occumbam; libenter pro patria fatum excipiam;

patriæ sanguinem meum largiar; impendam libenter meum patriæ spiritum;

pro patria ingenti animo letum oppetam. 8. Cupio mori, _je désire

mourir_. Cupio e vinculis corporis elabi, evolare; cupio relictis rebus

mortalibus ad exoptatam immortalitatem discedere; cupio ad vitæ metas

pertingere, ex hoc carcere emitti; e vitæ hujus ærumnis ac calamitatibus

morte abduci; de vita exire; lucis hujus usuram reddere; ab hoc exilio ad

illam bonis omnibus affluentem regionem transire. 9. Omnibus moriendum

est, _tous les hommes doivent mourir_. Mors omnibus impendet; omnia

hac lege creata sunt ut morte deleantur, exstinguantur; mortem nemo

effugiet; omnibus ad mortem irrevocabili decreto decurrendum est; suprema

necessitas omnibus est subeunda. USUS: Sapientissimus quisque æquissimo

animo moritur.

MŎROR, aris, atus sum, ari, d., n. et a. _S’arrêter_, _séjourner_;

_tarder_. SYN. Cunctor, in mora sum; maneo, commoror. ADV. Diutius,

parum, valde. PHRAS. 1. Nescio, quamdiu Venetiis moraturus sim, _je ne

sais combien de temps je resterai à Venise_. Nescio quantum temporis

positurus sim, quot mensium mea Venetiis commoratio futura sit; quantam

moram Venetiis facturus sim; quanto tempore Venetiis detinendus sim. 2.

Alia ex aliis me morantur, _mille choses m’arrêtent, me retiennent_.

Moram injiciunt; distinent me alia ex aliis; alia ex aliis me tenent,

remorantur. Cf. Mora. USUS: 1. Brutus valde moratur, non tergiversans sed

exspectans. 2. Impedio, retardo, moram affero, _arrêter_, _retarder_. Non

morabor te quin mox conscendas. Cf. Differo.

MŌRŌSĒ, _Avec une humeur chagrine_, _morose_. SYN. Fastidiose, importune.

USUS: Piso iracundius respuebat ineptias hominum, sive morose, sive

ingenuo liberoque fastidio.

MŌRŌSĬTAS, ātis, f. _Humeur chagrine, difficile_. SYN. Difficultas. )(

Comitas, humanitas. EPITH. Inutilis, odiosa. USUS: Ne irascamur importune

petentibus, ne in morositatem inutilem et odiosam incidamus, _ne

témoignons pas notre mauvaise humeur contre les solliciteurs importuns,

de peur de nous faire des ennemis sans nécessité_.

MŌRŌSUS, a, um, _Capricieux_, _chagrin_, _fantasque_. SYN. Difficilis,

inhumanus, importunus. )( Facilis, comis. USUS: Senes anxii sunt, morosi,

iracundi, difficiles. Mulier stomachosa et submorosa. Cf. Durus, Asper,

Inhumanus.

MORS, mortis, f. _Mort_. SYN. Interitus, occasus, fatum, letum, exitus,

discessus, supremus alicujus dies, excessus e vita, dissolutio naturæ.

EPITH. Acerba, atrocior, beata, bellica, peregrina, bona, certa,

communis, consentanea vitæ, crudelis, miserabilis, divinior, dubia,

extrema, fatalis, fœda, gloriosa, fortunata, fraterna, matura, honesta,

indigna, immatura, levior, media, melior, misera, nefaria, paterna,

perniciosa, propinqua, repentina, teterrima, stabilis, subita, turpis,

voluntaria, vulgaris. USUS: Mortem alicui minitari, _menacer de mort_.

Mortem alicui afferre, offerre, morte afficere, mulctare, _donner la

mort_. Ad mortem mittere, dare aliquem, _envoyer à la mort_. Mortem sibi

accelerare, mortem sibi consciscere, _se suicider_. Mortem oppetere,

obire, cum vita commutare, morte deleri, _mourir_. Cf. Morior.

MORSŬS, ūs, m. _Action de mordre, morsure_. EPITH. Acer, immanis,

viperinus, ulceratus. USUS: Acer morsus doloris.

(Mortale peccatum, VULG.) _Péché mortel_. Crimen mortiferum, letiferum,

capitale; letalis noxa, letalis noxæ piaculum, pestifera animi macula.

Cf. Pecco.

MORTĀLIS, e, gen. com. _Mortel_, _sujet à la mort_. SYN. Morti obnoxius,

dissolubilis. )( Immortalis. USUS: Mens soluta et libera, segregata ab

omni concretione mortali. Pro mortali conditione vitæ immortalitatem

estis consecuti. Sciebam me genuisse mortalem. Cf. Homo.

MORTĀLĬTAS, ātis, f. _Mortalité_. SYN. Mortalis vitæ conditio, naturæ

communis fragilitas. USUS: Omne, quod ortum est, mortalitas consequitur.

Multa illi supra mortalitatem sunt attributa.

MORTĀRĬUM, ĭi, n. _Mortier_. USUS: Contundere in mortario.

MORTĬFER, ĕra, ĕrum, _Mortel_, _qui cause la mort_. SYN. Pestifer,

perniciosus, letalis, mortem afferens. )( Salutaris. USUS: Morbus, plaga,

vulnus mortiferum.

Mortĭfĭcātĭo, ōnis, f. _Mortification_. Corporis afflictatio, asperitas

vitæ voluntaria.

Mortĭfĭco, as, are, _Mortifier_. Corpori ægre facio, acriter mihi impero;

arcte et contente me habeo; noxias frango cupiditates; duriter ac

inclementer me tracto; genium defraudo. Cf. Domo, Edomo, Disciplina.

MORTŬUS, a, um, _Mort_, _décédé_, _défunt_. SYN. Morte deletus,

consumptus; fato perfunctus; sensu ac vita carens. ADV. Brevi, intestato,

omnino, proxime, repentino, acerbe. USUS: A mortuis excitare. Infra

mortuos amandare.

MŌRES, rum, m. pl. _Mœurs_, _caractère_. PHRAS. 1. Est optimis moribus

adolescens, _ce jeune homme a un caractère excellent, des mœurs

irréprochables_. Moribus est gratissimis et humanissimis; natura sanctis

et religiosis; modestis, et ad capienda præcepta mollioribus; summa

facilitate et comitate; mira facilitate et jucunditate naturæ. Mitis

ingenii juvenis est, moribus placidis, liberalibus, summa suavitate

temperatis _vel_ conditis; ingenui, placidi et comiter facilis multa

documenta sunt; singulari est morum elegantia; cultissimis est moribus

et omni humanitate perpolitis. 2. Moribus est malis, _il a des mœurs

dépravées_. Pravis est moribus et protervis; barbaris et immanibus;

corruptis et perditis; violento est ingenio, et indomito; summa est

ingenii asperitate; homo est effuse petulans, nequam et improbus;

protervus, petulans, ignavus; homo semissis, _homme sans valeur, qui ne

vaut pas deux sous_. 3. Ad mores suos cito rediit, _il est vite revenu à

ses mauvaises habitudes_. Cito rediit ad ingenium; recepit se ad ingenium

suum; in eamdem vitam revolutus est; ad pristinam vitæ consuetudinem

revertit, se retulit, revocavit. 4. Mores deficiunt, _les bonnes mœurs

s’en vont, la corruption s’accroît_. Desident mores, labuntur; ire

cœperunt præcipites; disciplina morum paulatim fluere ac inclinari cœpit.

Cf. Disciplina. USUS: Aliquem in suos mores formare, _former quelqu’un à

son image_.

MOS, mōris, m. _Conduite_, _usage_, _coutume_. SYN. Consuetudo,

institutum, ritus, disciplina, usus, modus. EPITH. Accusatorius,

antiquus, austerus, civilis, communis, conscius, perversus, usitatus,

verus, novus, patrius, domesticus, regius, rhetoricus. Amabiles, boni,

modesti, commodi, corrupti, dispares, extremi, faciles, feri, grati,

immanes, improbi, imperiti, barbari, justi, integri, religiosi, timidi,

mali, molesti, perditi, rustici, suaves, severi, temperati, feri.

PHRAS. 1. Moris est, _il est d’usage, c’est l’usage_. In more est; in

more positum est; more comparatum, confirmatum est; consuetudo fert;

consuetudinis hoc est; consuetudo est, mos est; mos obtinuit; mos fert;

more receptum est; jam inde a majoribus consuetudo tenet, obtinet,

ita fert; vetus hoc est, ut, etc. 2. Morem suum servat, _il garde ses

habitudes_. Instituto suo utitur; institutum suum tenet, servat; solemne

suum servat; morem suum obtinet, tenet, retinet; propositum suum tenet;

institutum suum sequitur; antiquum obtinet. USUS: Hoc factum est more

et modo. In more majorum id non fuit. Meo more agam. More barbarorum

fungi, _agir en barbare_. Abhorret id a more nostro, _cela est contraire

à nos usages_. Decedere de more et instituto, _abandonner les anciennes

coutumes_. Revocare veterem morem, _ramener une vieille coutume_. Morem

inducere, in morem aliquid inducere, transferre, perducere, _faire passer

qqchose en coutume_. Morem eum posteri acceperunt, _leurs descendants ont

adopté ces usages_. Tenues reliquiæ pristini moris hærent, _il ne reste

plus que des vestiges des anciennes coutumes_. Mos ille ac consuetudo

inveteravit, _cette habitude s’est enracinée_. Non recedam a more et

consuetudine, _je n’abandonnerai pas mes coutumes et mes habitudes_.

Morem alicui gerere, _faire les volontés de qqn_. Cf. Consuetudo.

MŌTĬO, ōnis, f. _Mouvement_, _impulsion_. SYN. Motus, commotio. EPITH.

Continuata, perennis, transversa, dispar, suavis. USUS: 1. Orbium

cœlestium motio. 2. Affectus, motiones animi, _les mouvements_, _les

passions de l’âme_.

MŌTŬS, ūs, m. _Mouvement_, _agitation_. SYN. Motio, agitatio, impulsus.

)( Status. EPITH. Acerrimus, alienus, asper, celer, certus, necessarius,

constans, deformis, divinus, dulcis, externus, igneus, inanis, incertus,

incredibilis, interior, jucundus, magnificus, minimus, naturalis,

novus, opinabilis, oratorius, pronus, obliquus, supinus, repentinus,

sempiternus, solutus, temerarius, turbidus, venustus, voluntarius.

Accommodati, admirabiles, aversi, uberes, acuti, constantes et rati,

dispares, dissimiles, finiti, æquabiles, inimici, non temperantes,

liberi, magni, odiosi, palæstrici, mediocres, soluti, vagi, turbulenti,

volucres. USUS: 1. DEUS motum dedit cœlo. Animalia motu cientur

interiori. In maximis motibus et mutationibus cœli. 2. Affectus,

perturbatio, commotio, _mouvements de l’âme, pensée, idée, passion_.

Magnos animorum motus efficere. Motus animi rationi obtemperantes. Motus

cogitationis celeriter agitatus. Nunquam animus agitatione motuque

vacuus est. 3. Concursus, turba, tumultus, _mouvement politique, émeute,

révolution_. In quo motu temporum, quanta conversione rerum versamur!

Catilinæ insanos motus cohibuit, compressit. Motum concitare, moliri.

Motus Reipublicæ afferre. Magno res in motu est. (Motu proprio, VULG.),

_de son propre mouvement_. Latine: sua sponte.

MŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. et n. _Mouvoir_, _mettre en mouvement_;

_exciter_, _causer_, _produire_; n. _Se mouvoir_. SYN. Cieo, agito,

impello, pello, verso, ago; efficio, excito; allicio, pellicio, induco.

ADV. Conjuncte, leviter, longius, magnopere, mirabiliter, necessario,

permultum, valde, vehementius, acute, constanter, dulciter, facile,

fortuito, immoderate, inaniter, jucunde, libere, mediocriter, non

ita placide, solute, peracute, tardius, vehementer, velociter, vere.

PHRAS. 1. Movit oratione sua hominum animos, _son discours a remué les

auditeurs_. Animos flexit; animos incendit, accendit; motum animis

attulit; mentes hominum allexit, voluntates impulit, quo volebat.

Valebat ejus oratio ad fingendas hominum voluntates, et quo vellet,

ducendas; valebat ad motus inflammandos. Motus animorum ita miscuit,

sensus mentesque hominum ita pertractavit, nemo ut resisteret; flexit

mentes hominum fregitque ejus oratio; uno sermone animos omnium, quo

vellet, perduxit. Perculit animos ejus oratio, et in audientium animis

aculeum defixit, reliquit. Ad stimulandos hominum animos aculeum habuit

ejus oratio; ita percussit ac quatefecit hominum animos, tanquam in ejus

manu omnium voluntates essent; ad sententiam suam populi animos deduxit;

in suam sententiam omnium mentes oratione convertit. 2. Motus sum ejus

precibus, _ses prières m’ont touché_. Adductus precibus, impulsus

lacrimis, invitatus, inductus precibus cessi. USUS: 1. Ursere illi, ut

nos loco moverent. 2. Abduco, _ébranler_. Movere aliquem de sententia.

Senatu movere. 3. Muto, _changer qqche_. Tot annorum possessiones movere

intutum. 4. Discedo, _s’éloigner_, _quitter_. Ne te Roma moveris. 5.

Sollicito, _exciter_. Multa me movent in discessu. 6. Allicio, invito,

hortor, _inviter_. Illa me causa movet. 7. Efficio, excito, _produire_,

_causer_. Clamores, risus, lacrimas, hominum studia, suspicionem movere.

Cf. Persuadeo.

MOX, _Bientôt_. SYN. Quam mox, ocius, statim. USUS: Mox revertor. Cf.

Statim.

MŪCRO, ōnis, m. _Pointe aiguë_; _pointe de l’épée_. EPITH. Cruentus,

tribunitius. USUS: Hic est mucro defensionis meæ. Censorii stili mucro.

Mucrones jam in civium jugulis fixos rejecimus.

MŪGĬNOR, aris, atus sum, ari, d. _Perdre le temps_, _lambiner_. SYN.

Cunctor, moror, dissimulo, verbum antiquum.

MŪGĬO, is, ĭi _vel_ īvi, ītum, ire, n. _Mugir_, _beugler_. SYN. Boo.

MŪGĪTŬS, ūs, m. _Mugissement_, _beuglement_; _bruit_, _grondement_.

USUS: Terræ mugitus et fremitus. Mugitus ciere, edere. Mugitibus implere

viciniam.

MŪLA, æ, f. _Mule_. USUS: Mulæ partus mirabilis, quia rarus.

MULCĒO, es, mulsi, mulsum, ere, a. _Caresser_; _adoucir_, _apaiser_. SYN.

Permulceo, lenio. USUS: Carmina mulcent mentes. Cervix mulcetur dextera.

Cantu cervi mulcentur.

MULCTA et MULTA, æ, f. _Peine_. SYN. Pœna. USUS: Mulctam alicui dicere,

irrogare, ab aliquo petere, _infliger une amende_. Mulctam remittere,

condonare, mulcta gratiam facere, _remettre une peine_. Cf. Pœna.

MULCTĀTĬO, ōnis, f. _Punition_. SYN. Direptio. USUS: Misera mulctatio

bonorum, exilium civium.

MULCTĀTĬCĬUS, a, um, _D’amende_. USUS: Mulctatitia pecunia.

MULCTO et MULTO, as, avi, atum, are, a. _Punir par une amende_,

_infliger une peine_. SYN. Mulcta afficio, punio, mulctam irrogo. ADV.

Crudelissime, male. USUS: 1. Morte mulctare reos, exilio. 2. Male

accipio, male tracto, _maltraiter_. Discessit ab oppugnatione male

mulctatus. Mulctatus virgis, fustibus. Cf. Punio.

MULGĔO, es, si, sum, ere, a. _Traire_. SYN. Lac e mammis exprimo. USUS:

Mulgere oves. Mulgere hircos; de re palam absurda, _traire les boucs_,

_c. à d._, _tenter une chose impossible_ (PROV.).

MŬLĬĒBRIS, e, gen. com. _De femme_; _mou_, _efféminé_. SYN. Femineus,

mollis, effeminatus. USUS: Mundus muliebris. Forma muliebris. Sententia

muliebris et enervata.

MŬLĬĒBRĬTER, _A la manière des femmes_, _comme une femme_. SYN.

Effeminate. USUS: Lamentis se et lacrimis muliebriter dedere. Nequid

muliebriter et serviliter faciamus.

MŬLĬER, ĕris, f. _Femme_. SYN. Femina. EPITH. Ægra, ærumnosa, aliena,

amens, avara, audax, beata, nobilis; consularis, copiosa, locuples,

crudelis, importuna, deterrima, digna, dives, felix, furiosa, gravida,

ignota, immoderata, imperita, ingeniosa, insana, libera, libidinosa,

misella, misera, molesta, nefaria, nobilis, nota, optima, pecuniosa,

propinqua, proterva, seditiosa, suavis, temeraria, procax, irata, timida

Beatissimæ, castiores, miseræ, formosæ, inornatæ. PHRAS. 1. Mulier

importuna est, _cette femme est insupportable_. Mulier abundat audacia,

consilio et ratione deficitur; mulier est proterva, seditiosa, parvis

rebus sæpe mobilis; mulier est ex earum numero, quæ impotenti naturæ

frenos dant, nullumque licentiæ modum faciunt, quæ indomitæ et animi

impotes feruntur. 2. Mulier est præstans, _cette femme est remarquable_.

Feminarum præstantissima, spectatissima, primaria, lectissima; virilis

animi femina; matrona gravis et spectata. USUS: Mulierum famam ut

multorum oculis lux clara custodiat, diligenter sanciendum est. Mulieres

omnes propter infirmitatem consilii, majores in tutorum potestate esse

voluere.

MŬLĬĔRĀRĬUS, a, um, _De femme_. USUS: Manus mulieraria, _troupe de

femmes_.

MŬLĬERCŬLA, æ, f. _Faible femme_, _femmelette_; _femme du commun_. EPITH.

Impura, deterrima, publica. USUS: Bellum cum mulierculis gestum. Ista

quidem pueris et mulierculis grata sunt.

MŪLĬO, ōnis, m. _Muletier_. SYN. Qui mulos agit, agaso. USUS: Mulionem

agere.

MŪLĬŌNĬUS, a, um, _De muletier_. USUS: Penula mulionia.

MULLUS, i, m. _Rouget_, _mulet_. Genus piscis. USUS: Mulli barbati in

piscinis sunt.

MULSUM, i, n. _Vin mêlé avec du miel_. SYN. Potio e melle vinoque

confecta. USUS: Calicem mulsi ei impingamus, ut plorare desinat.

MULTĬFĂRĬAM, _Dans beaucoup d’endroits_. SYN. Multis locis. USUS: Aurum

multifariam defossum, _or enfoui en différents endroits_.

MULTĬFORMIS, e, gen. com. _Qui a plusieurs formes_, _varié_. SYN. Varius,

diversus. USUS: Principis qualitates sunt variæ, et quasi multiformes.

MULTĬJŬGUS, a, um, et MULTĬJŬGIS, e, gen. com. _Attelé avec plusieurs_,

_multiple_, _nombreux_. SYN. Multus et varius, multiplex. USUS:

Multijugas epistolas simul accepi, _j’ai reçu plusieurs lettres ensemble_.

MULTĬMŎDIS, _De beaucoup de manières_. SYN. Multis modis. USUS:

Multimodis sum circumventus.

MULTĬMŌDUS, a, um, _Varié_, _divers_. USUS: Multimoda ars.

MULTĬPLEX, ĭcis, omn. gen. _Multiple_, _varié_; _nombreux_;

_considérable_. SYN. Multus, varius, copiosus. USUS: Varia multiplexque

natura. Genus orationis vagum et multiplex. Anceps et multiplex verbi

potestas. Multiplex et tortuosum ingenium.

MULTĬPLĬCĀBĬLIS, e, gen. com. _Multiplié_, _nombreux_. SYN. Multiplex.

MULTĬPLĬCO, as, avi, atum, are, a. _Multiplier_, _augmenter_. SYN. Augeo.

USUS: Aucto exercitu multiplicatis auxiliis, multiplicata cum gloria

redii.

MULTĬTŪDO, ĭnis, f. _Multitude_, _foule_. SYN. Frequentia, celebritas,

turba, cœtus, caterva, populus, vulgus, corona, manus, chorus, colluvies.

EPITH. Armata, concitata, congregata, domestica, egens, imperita,

incredibilis, indocta, infima, infinita, innumerabilis, magna, miranda,

repentina, splendidior, tanta, turpis, urbana, universa. USUS: Hominum

multitudinem congregare, cogere. Quanta multitudo, quanta vis hominum!

Multitudo beneficiorum. Cf. Copia, Numerus.

MULTO, _Bien_, _beaucoup_, _de beaucoup_. SYN. Longe, multis _vel_

omnibus partibus, non paulo, haud paulo, impendio, longo intervallo.

USUS: Multo doctior. Meo judicio multo stare malo, quam aliorum.

MULTUM, _Beaucoup_, _souvent_, _longtemps_. SYN. Valde, sane, non parum,

sane quam; nescio, quid. )( Parum. USUS: Res diu multumque agitata.

Multum ad salutem alicujus conferre.

MULTUS, a, um, _Nombreux_, _en grand nombre_. SYN. Multiplex, frequens,

non pauci. ADV. Ita, ut, non ita, non parum, quam minime, nimis,

fortasse, valde, minus. PHRAS. 1. Multi affuere, _ils vinrent en grand

nombre_. Frequentes, conferti aderant; magnus numerus erat eorum, qui

præsentes interfuere; multitudo hominum forum inundaverat, impleverat. 2.

Multa et varia erant consilia, _les avis étaient nombreux et différents_.

Mille indies nova consilia; sexcenta erant de re consilia. Longum sit

explicare quot in sententias abierint senatores; plura, quam pro numero

senatorum, erant consilia; quot capita, tot erant sententiæ; plura

pene consilia, quam capita numerabantur. USUS: 1. Multæ et magnæ res.

2. Præclarus, _grand_, _illustre_. Tuum nomen multum est in his locis.

3. Prolixus, longus, nimius, _long_, _diffus_. Multus est in laudando.

Multus sermo, ad multum diem extractus. Ne in re tenui multus ac insolens

sim, _pour n’être pas trop long_.

MŪLUS, i, m. _Mulet_. USUS; Mulus clitellarius. Mutuum muli scabunt

(PROV.), _ce sont deux mulets qui se grattent, en parl. de deux personnes

qui se louent mutuellement_.

MUNDĀNUS, a, um, _Du monde_, _de l’univers_. SYN. Mundi civis et incola.

PHRAS. 1. (Res mundanæ, VULG.), _choses de la terre_. Res caducæ,

perituræ, fugaces, profanæ, inanes, infimæ, mortales, humanæ, fluxæ res

et fragiles. 2. (Homo mundanus, VULG.), _mondain_. Homo rerum fluxarum

blandimentis implicitus; humanæ vitæ deliciis ac commodis impense

deditus; illecebris vanarum oblectationum captus, et irretitus; qui

res fugaces et caducas ardenti studio persequitur; omnibus humanæ vitæ

voluptatibus obsequitur. USUS: Socrates rogatus, cujas esset? mundanum se

dixit, nempe mundi civem et incolam. Cf. Mundus.

MUNDĬTĬA, æ, f. _Propreté_. SYN. Elegantia, lautitia. EPITH. Non odiosa.

USUS: Adhibenda est munditia, non odiosa, nec exquisita nimis, _il faut

avoir une propreté, une élégance qui ne dégénère pas en insupportable

recherche_.

1. MUNDUS, a, um, _Propre_, _élégant_. SYN. Elegans, lautus. )( Sordidus.

USUS: Vir mundus et elegans.

2. MUNDUS, i, m. _Monde_, _univers_. SYN. Orbis terrarum, orbis

universus, rerum universitas; pulcherrimum naturæ regnum; orbis theatrum;

universitas rerum, qua omnia continentur; natura universa; mundi moles;

civitas communis mortalium atque immortalium. EPITH. Æternus, amens,

sapiens, aptus, beatus, bonus, pulcher, salutaris, ornatus aspectu,

constans, communis, disertus quidem, et mathematicus et musicus, omnium

doctrinarum eruditus, postremo philosophus; expers consilii, globosus,

immensus, immundus, parum mundus, levis undique, æquabilis et a medio

ad summum par, perfectus et absolutus, litterratus, melior, mortalis,

sempiternus, præditus animo et sensibus, rotundus, ardens, pulcher,

quietus, similis, singularis, unigenus, omnium rerum, quæ naturæ

administrantur, seminator et parens et educator atque auctor, universus,

stabilis, volubilis. PHRAS. 1. (Sic agitur in mundo, VULG.), _ainsi on

se conduit dans le monde_. Sic est vita hominum; sic vivitur; sic natura

comparatum est; ita fert hominum consuetudo; sic sunt homines. 2. Quamdiu

mundus stetit, _depuis la création du monde_. Post natos homines; post

hominum memoriam; post natum hominum genus. 3. Quamdiu mundus stabit,

_jusqu’à la fin du monde_. Dum genus hominum erit. 4. Quidquid in mundo

est, _tout ce qu’il y a dans le monde, sous le soleil_. Quidquid cœlum

suo ambitu complectitur; quidquid in se continet orbis terrarum; quidquid

in orbe terrarum est. 5. (Egregie se accommodare novit mundo, VULG.),

_il sait se faire tout à tous_. Mores ex hominum moribus feliciter

effingit; vitæ rationem ad communem vivendi modum belle exigit; vitam

ex usu hominum agit; ex communi lege metitur, ad communem vivendi morem

mores fingit suos. Cf. Sæculum. USUS: Naturam mundi, et pulchritudinem

contemplari. Democritus ait innumerabiles esse mundos. Mundi ætates,

partes.

MŪNĔRO, as, avi, atum, are, a. _et_.

MŪNĔROR, aris, atus sum, ari, d. _Donner en présent, gratifier de_. SYN.

Largior. ADV. Opipare. USUS: Opipare me muneratus est. Cf. Remuneror.

MŪNĬA, ōrum, n. pl. _Affaires_, _devoirs_, _offices_; _charges

publiques_, _magistrature_. SYN. Munera, onera. USUS: Suis cervicibus

publica munia sustinere. Obire munia. Cf. Officium, Munus, Magistratus.

MŪNĬCEPS, ĭpis, m. _Citoyen d’un municipe_, _d’une ville libre_.

SYN. Civis, popularis, qui e municipio est. EPITH. Honestissimus,

ornatissimus. USUS: Municipes sunt cives Romani suo jure et legibus suis

utentes, muneris tantum cum populo Romano honorarii participes, a quo

munere capessendo appellari videntur.

MŪNĬCĬPĀLIS, e, gen. com. _De municipe_, _municipal_. SYN. Ex municipio.

USUS: Homines municipales et rusticani.

MŪNĬCĬPĬUM, ĭi, n. _Ville municipale_, _municipe_. SYN. Conventus,

colonia. EPITH. Antiquissimum et fidelissimum, frequentissimum,

frequens mœstumque, gratum, grave, firmum, honestum, illustre, immune,

integerrimum, rusticanum, totum. Reliqua, rusticana, vetera. USUS: Scis

cujus municipii sim.

MŪNĬFĬCĒ, _Généreusement_. SYN. Liberaliter, large, prolixe. USUS:

Munifice et large dare aliquid.

MŪNĬFĬCUS, a, um, _Généreux_, _libéral_. SYN. Liberalis, largus. Cf.

Liberalis.

MŪNĪMEN, ĭnis, et MŪNĬMENTUM, ti, n. _Rempart_, _fortification_. USUS:

Illa quoque fossa haud parvum urbis munimentum.

MŪNĬO, is, īvi _vel_ ĭi, ītum, ire, a. _Entourer un lieu d’une muraille,

fortifier_. SYN. Firmo, confirmo, obvallo, sepio, obsepio; paro, adorno.

ADV. Præclare. PHRAS. 1. Urbem munire, _fortifier une ville_. Firmissimis

præsidiis munimentisque firmare; vallo fossaque cingere; quasi sepimento

aliquo vallare; fossam et alia munimenta urbi circumjicere; aditus

omnes fossis aggeribusque præsepire; novo munimenti genere impedire,

sepire. 2. Castra egregie munita habemus, _notre camp est parfaitement

fortifié_. Castra ita firmavimus, ut nihil tam clausum ad exitus, tam

septum undique, tam tutum ad custodiam nec fieri, aut cogitari possit;

castra ex omni parte præmunita, præsidiis militum tecta, probe obvallata;

munitionibus valida habemus; castra vallo, vallum congestis arboribus

septum habemus, ne qua intrare in munimenta hostis possit. Cf. Munitus.

USUS: 1. Munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum.

2. Sterno, facio, _frayer le chemin_. Munire viam sibi ad honores. 3.

Reparo, reficio, _défendre_, _protéger_. Munire alveum, ripam, aditum.

4. TRANSL. Viam et aditum ad aliquem sibi munire. Tueri et munire se

adversus incumbentia discrimina; benevolentia multorum se munire, _se

faire un rempart de l’affection publique_.

MŪNĪTĬO, ōnis, f. _Fortifications_, _ouvrages de défense_, _murs_,

_remparts_. USUS: Operibus et munitionibus sepire urbem. Operis

munitione, et concursu militum, et telorum repulsu submotus hostis.

MŪNĪTŎR, ōris, m. _Celui qui fortifie_, _ingénieur militaire_.

MŪNĪTUS, a, um, _Muni_, _fortifié_, _défendu_. SYN. Septus, vallatus;

armatus, stipatus. PHRAS. 1. Locus natura munitus, _lieu fortifié par

la nature_. Oppidum positu munitum; locus ipso satis positu defensus;

oppidum loci natura tutum a periculo; defendit se ipse locus; ipsa loci

natura facile repellit periculum, in ipso loco satis est ad firmitatem

præsidii; oppidum ingenio situs, locique natura, firmum. 2. Locus arte

munitus, _lieu fortifié par l’art_. Munitum manu oppidum. Munitus opere

locus. Locus munitionibus obseptus; objectis aggeribus a periculo tutus.

Cf. Munio. USUS: 1. Munitus firmissima hominum benevolentia. Urbs natura

ac loco munita, succincta portubus, armata muris. Regulus virtutum

præsidio munitus. Munitus ad vitæ custodiam. 2. TRANSL. Sapientia munitum

pectus gerere.

MŪNUS, ĕris, n. _Don_, _présent_; _service_, _office_, _devoirs_,

_fonctions_. SYN. Donum, beneficium, largitio; officium, provincia.

EPITH. Ædilitium, amplum, gratum, annuum, candidatorium, consulare,

dignum, expletum, divinum, exiguum, extraordinarium, latum, magnificum,

mediocre; perfectum, præclarum, provinciale, proprium, publicum, servile,

sordidum, pristinum, senatorium, certum. PHRAS. 1. Muneribus corrumpi

se sinit, _il se laisse corrompre par les présents_. Muneribus facile

delenitur; pretio sollicitari atque etiam labefactari fides ejus solet;

pretio addictam fidem gerit; est, quem pecunia non oppugnes modo,

sed expugnes; venalem habet pretio fidem; quæstui omnia in illo sunt

venalia, fides, jusjurandum, æquitas. 2. Munus alicui imponere, _imposer

une charge à qqn_. Muneri aliquem præficere, præponere; munus alicui

assignare; partes judicis, quæstoris, etc. dare, imponere; imponere

alicui personam judicis, etc. Provinciam alicui decernere, dare, tradere;

provinciæ, procurationi præficere; procurationem committere. 3. Munus

aliquod gerere, _remplir une fonction_. Munus sustinere, obire, exsequi;

muneri præesse; munere fungi; provinciam habere, sustinere, obire,

administrare; liberaliter dextereque munia obire; procurationem habere;

personam judicis, etc. sustinere, gerere, tenere, tueri; partes judicis

agere. 4. Munus mihi obtigit, _on m’a confié une charge_. Munus mihi

obvenit; mihi mandatum est; ad procurationem ejus muneris vocatus sum;

provincia mihi obvenit; obtigit; provinciam cepi, accepi. 5. Munere

hoc orbatus est, _il a été privé de cette charge_. Munus illi ereptum

est; a procuratione amotus; procuratione privatus; munere exutus est;

ea provincia illi abrogata est; ejus muneris partes illi ereptæ sunt.

6. Muneri suo satisfecit, _il a satisfait aux devoirs de sa charge_.

Munere egregie perfunctus est; munus pro sua et reipublicæ dignitate

gessit; partes eas egregie sustinuit, egit, tuitus est; nihil in eo

munere gerendo officii, nihil diligentiæ desiderari passus est; summam

ex eo munere laudem collegit, tulit, retulit, sibi peperit, comparavit;

officium integre cumulateque præstitit. 7. Hoc tui muneris est, _c’est

votre office_, _cela vous regarde_. Hoc partes tuæ sunt; id tuum est; tui

officii est; tuum id munus est, tuarum id partium est; ad te, ad tuum

officium pertinet, tuæ curationis res ista est; tua ista curatio est.

USUS: Munera dare, largiri, mittere, afferre. Munera sua apud aliquem

bene collocare. Munus concinnare. Munus verbis ornare. Muneribus populum

delinire. 2. Officium, provincia, _dignité_, _emploi public_. Ad munus

aliquem instruere. Muneri præficere aliquem. Munus, partes, personam

Consulis suscipere. Muneri succedere. Munus defugere. Munerum immunitatem

alicui dare. Cf. Donum, Officium, Magistratus.

MŪNUSCŬLUM, i, n. _Petit présent_, _léger don_. SYN. Donum exiguum, tenue

munus. EPITH. Tenue. USUS: Munuscula non ingrata misit.

MŪRĀLIS, e, gen. com. _De mur, mural_. USUS: Tormentum murale, _machine

de guerre pour ébranler les murailles_, _bélier_. Muralis corona,

_couronne murale_.

MŬRĬA, æ, f. _Saumure_, _eau salée_. SYN. Aqua multo sale condita. USUS:

Caro muria condita. Piscis muriæ incoctus.

MURMUR, ŭris, n. _Murmure_, _bruit sourd_; _bruit_, _son_. SYN. Fremitus,

mugitus, strepitus. USUS: Murmur ortum aliorum cum assensu, aliorum

assentientes increpantium.

MURMŬRO, as, avi, atum, are, n. _Murmurer_, _faire entendre des

murmures_; _gronder_. USUS: Fremitus murmurantis maris, _frémissements de

la mer qui murmure_.

MŪRUS, i, m. _Mur_; _rempart_, _le plus souv. au pluriel_. SYN. Mœnia,

paries. EPITH. Firmissimus. PHRAS. 1. Muri pars tormentis dejecta est,

_les machines ont abattu une partie des murailles_. Pars muri tormentis

labefactata est; murorum pinnæ frequentibus tormentorum ictibus detersæ

sunt; pars mœnium tormentis prostrata, diruta, deturbata, aditum hosti

patefecit; verberata crebris tormentorum ictibus mœnia ruinam traxere;

disjecta tormentis mœnia; pars una muri tormentis diruta continentibus

ruinis urbem nudavit; murus cum ingenti fragore procidit; oppidum ruinis

mœnium est patefactum; tormentorum tot ictibus secuta murorum strages;

murorum hiatus; mœnium ruina; quassati muri labes; imposita muris plaga

ruinam impulit. Quassata pars muri ruinam dedit, ruina collapsa est,

ruinam fecit; crebri tormentorum ictus muri ruinam, stragem edidere.

Convulsa tormentorum ictibus mœnia et disjecta sunt. 2. Muros tormentis

ferire, _ouvrir une brèche à coups de canon_. Muros tormentis quatere,

labefactare; munimentorum ruina aditum in urbem moliri; crebris

tormentorum ictibus mœnia verberare; in muros impressionem facere. 3.

Murorum hiatum reparare, _réparer une brèche_. Quassatam muri partem

objectis saxis reficere; mœnium ruinam instaurare; muri labem obducta

raptim lorica defendere; pinnas loricasque ex cratibus attexere; pluteos

vallo addere; desidentem murorum labem pluteis cratibusque reficere,

sarcire. 4. Hostes ex murorum ruina depellere, _chasser les ennemis des

murailles en ruines_. Ad prostrati muri ruinas; ad ruinosam muri labem;

ad quassatum muri hiatum; ad labefactum muri partem hostes irruptionem

molientes arcere; hostem impressionem in munimentorum ruinas facientem

depellere; ex ipsis mœnium ruinis hostem submovere. USUS: Leges

propugnacula et muri sunt tranquillitatis et otii. Muro urbem sepire,

cingere; circumdare. Murum ingentis altitudinis duximus. Facile subruitur

ex imo murus quod cæmenta non calce durata sunt, sed interlita luto,

structuræ antiquæ genere. Murus humilior, et scalis facile superabilis.

MUS, mūris, m. _Souris_, _rat_. USUS: Platonis Politiam nuper mures apud

me corroserunt. Clypei a muribus derosi.

MŪSA, æ, f. _Muse_, _chant_. MŪSÆ, ārum, f. pl. _Les muses_; _sciences_,

_études_. EPITH. Agrestiores, mansuetiores, proximæ, pulchellæ,

superiores. USUS: Cum omnibus Musis rationem habere cogito. Quis tam

aversus a Musis? _Qui est si ennemi des études?_ Quis cum musis, id est,

cum humanitate ac doctrina, non habet commercium? Cum musis commercium

habet unice. Mansuetiores musæ. Cum musis se delectare. Cf. Litteræ.

MUSCA, æ, f. _Mouche_. USUS: Puer, abige muscas. Depellere muscas. Ne

musca quidem.

MUSCŌSUS, a, um, _Couvert de mousse_. USUS: Nihil alsius, nihil muscosius.

MUSCUS, i, m. _Mousse_. USUS: Saxum sæpius volutum non obducitur musco,

_pierre qui roule n’amasse pas mousse_. (PROV.).

MUSĬCA, æ, et MUSĬCE, es, f. _Art musical_, _musique_. SYN. Cantus,

symphonia. PHRAS. 1. Musica valde delector, _j’aime beaucoup la musique_.

Musicæ studio teneor; studio sonorum capior; nervorum vocumque cantibus

delector; fidibus, tibiis modulate canentibus; fidiculis numerose

sonantibus, varietate sonorum; mollissimis et delicatissimis in cantu

flexionibus mirifice delector; pulsis scienter fidium nervis, vocum

gravitate ac varietate concitari animum vehementer sentio. 2. (Ille

textum fecit, ego musicam, VULG.), _il a fait les paroles et moi la

musique_. Ille materiam subjecit, ego modulate illam descripsi; ille

verba, modos ego ac numeros adinveni; voces ille subjecit, ego modis

musicis illigavi. 3. (Interea musica instrumentalis fuit, VULG.),

_pendant ce temps il y eut un concert instrumental_. Interea tibiis

fidibusque modulate canebatur; sub hæc cantus nervorum et tibiarum

personabat; cantatum interea tibiis fidibusque; interea symphonia, pulsis

scienter fidium nervis canebat. USUS: Leges musicæ. Musicam Damon et

Aristoxenus tractaverunt. Cf. Cano.

MŪSĬCUS, i, m. _Musicien_. SYN. Musicis eruditus, symphoniacus, qui voce,

fidibus, etc. canit. USUS: Musici, qui erant quondam iidem Poetæ.

MUSTĀCĔUM, i, n. _Sorte de gâteau où il entrait du vin doux et que l’on

faisait cuire sur des feuilles de laurier_. Cibi genus. USUS: Laureolam

in mustaceo quærere, _chercher une couronne de laurier dans un gâteau au

laurier_, _c. à d._, _se faire valoir par des bagatelles_ (PROV.).

MUSTĒLA, æ, f., _Belette_, _fouine_. USUS: Mustela catulos suos quotidie

transfert.

MUSTUM, i, n. _Moût_, _vin doux_. EPITH. Novum, dulce. USUS: Nova ista

quasi de musto et lacu fervida oratio.

MŪTĀBĬLIS, e, gen. com. _Changeant_, _variable_, _inconstant_. SYN.

Quod habet mutationem. PHRAS. (Valde mutabilis homo est, VULG.), _cet

homme est très inconstant_. Animum ex levibus fortunæ momentis suspensum

gerit; parum constat. Cf. Varius, Inconstans. USUS: Omne corpus mutabile.

Mutabile vulgus. Polypo mutabilior. Sidera mutabili ratione labuntur. Cf.

Varius, Inconstans.

MŪTĀBĬLĬTAS, ātis, f. _Mobilité_, _mutabilité_. USUS: Inconstantia et

mutabilitas mentis.

MUTĀTĬO, ōnis, f. _Changement_, _variation_. SYN. Permutatio, motus,

conversio, inclinatio. EPITH. Crebra, magna, manifesta, misera,

suspiciosa, imbecillis, minuta, varia. USUS: Optimus est portus pœnitenti

mutatio consilii. Coloris, morum, officiorum mutatio. Mutationes quatuor

temporum. Mutationem moliri, facere, subire. Magnam voluntatis mutationem

afferre.

MŬTĬLO, as, avi, atum, are, a. _Mutiler_, _couper_, _estropier_. SYN.

Diminuo. USUS: Mutilatum exercitum in Galliam duxit. Naso, auribus,

membrorum parte mutilati.

MŬTĬLUS, a, um, _Mutilé_, _tronqué_. SYN. Diminutus, mutilatus. )(

Integer. USUS: Mutila quædam et hiantia loqui, _prononcer des phrases

tronquées, parler sans suite_. Cornibus mutilus.

MŪTO, as, avi, atum, are, a. _Mouvoir_, _déplacer_; _changer_,

_modifier_. SYN. Mutationem facio, permuto, inverto, converto, immuto,

commuto, vario. ADV. Turpissime, leviter, paulatim, repente, valde.

PHRAS. 1. Locum mutavit, non ingenium, _il changea de lieu, non de

conduite_. Nihil de suis institutis immutavit; mores antiquos non exuit,

non correxit; novum ingenium non induit, nec in diversum animum mutavit;

nihil de actionum suarum cursu deflexit; loci mutatione nihil a versus a

prioribus institutis, nec ad alia se consilia contulit, in alios mores

non abivit; commutatio loci quidem facta est, sed ab ingenio suo nihil

variavit. 2. Fortuna mutata est, _la fortune a tourné_. Fortuna jam

verterat; fortuna jam variaverat; fortunæ inclinatio quædam facta erat;

eam rem conversio rerum, et inclinatio temporum secuta est; fortunæ

mutatio in contrarium facta est; paucis diebus magna erat rerum facta

commutatio, ac se fortuna inclinaverat. Res in contrarium verterat. 3.

Mutare consilium, _changer de résolution, de plan, de projet_. Calculum

reducere; decedere de sententia; discedere a sententia. 4. Mutare

ferociam, _changer son naturel sauvage_. De asperitate multum lenire

atque submittere; in mores a veteri asperitate alienos verti; supercilium

remittere, ponere. 5. Tempus concedere ad mutandam sententiam, _accorder

du temps pour changer d’idée_. Tempus dare ad receptum pertinacis

sententiæ. USUS: Pactiones, consilium, genus dicendi, moris, vestem,

sententiam mutare. Civitatem, solum mutare. Nihil mutavit odor, nihil

mutatus est.

MŪTŬĀTĬO, ōnis, f. _Action d’emprunter_, _emprunt_. USUS: Multos minutis

mutuationibus defraudavit.

MŪTŬĒ, _Réciproquement_, _en retour_. SYN. Vicissim, mutuo. USUS:

Officiis mutue respondere, _répondre aux bons offices_.

MŪTŬO, _Mutuellement_, _réciproquement_. SYN. Mutue. USUS: Fac, valeas

meque mutuo diligas.

MŪTŬOR, aris, atus sum, ari, d. _Emprunter qqche à qqn_. SYN. Mutuam

sumo pecuniam; utendum aliquid accipio. ADV. Aliunde. USUS: Orator

subtilitatem e philosophia mutuatur, et vicissim reddit ubertatem

orationis et ornamenta dicendi.

MŪTUS, a, um, _Muet_. SYN. Elinguis, tacitus. )( Loquens, eloquens. USUS:

Civitas fracta malis, muta, debilitata metu. Curia elinguis, mutum forum.

Tempus mutum a litteris. Cf. Obmutesco.

MŪTŬUM, i, n. _Emprunt_. USUS: Pecuniam sumere mutuum.

MŪTŬUS, a, um, _Emprunté_, _prêté_; _mutuel_, _réciproque_. SYN. Par,

æqualiter, respondens. USUS: Pecuniam dare mutuam, sumere mutuam. Mutuas

operas tradere. Beneficentia mutua esse debet. Voluntas mutua. Mutua

inter nos officia. In mutua benevolentia amici conquiescunt.

MY̆ŎPĂRO, ōnis, m. _Sorte de navire léger à l’usage des pirates_. SYN.

Navis piratica, lembus piraticus. EPITH. Perennes, inopes, relicti.

Egregius, pulcherrimus.

MYSTĂGŌGUS, i, m. _Celui qui conduit qqn dans les lieux consacrés aux

mystères_. SYN. Rex sacrorum.

MYSTĒRĬUM, ĭi, n. _Cérémonies secrètes_; _mystère_. SYN. Sacra res

occulta. EPITH. Augustum, tantum. USUS: Hoc tacitum tanquam mysterium

teneas. Mysteria aperire, enuntiare nefas. Epistolæ nostræ multum habent

mysteriorum.

[Illustration]

N

NÆ, _Assurément_. SYN. Profecto, valde. USUS: Næ illi vehementer errant.

NÆNĬA, æ, f. _Chant funèbre_. USUS: Næniæ nomine Græci lugubres cantus

appellant.

NÆVUS, i, m. _Tache sur le corps_. SYN. Corporis macula. USUS: Farina

decocta in aceto nævos tollit.

NAM, _Car_. SYN. Enim, namque, etenim, siquidem, quippe, nimirum,

videlicet, sane.

NAMQUE, _En effet_, _à savoir_. SYN. Siquidem.

NANCISCOR, ĕris, nactus sum, nancisci, d. _Acquérir_, _obtenir_,

_recevoir_, _trouver_. SYN. Invenio, adipiscor, consequor, assequor,

mihi obvenit, offertur mihi. USUS: Si quid firmitatis, virium, laxamenti

nactus fuero. Cf. Acquiro.

NĀRIS, is, f. _Narine_; _au pl._ NĀRES, ĭum, f. _Les narines_, _le nez_.

SYN. Foramen nasi geminum. USUS: Nares semper patent. Fasciculum ad nares

admovere.

NARRĀTĬO, ōnis, f. _Narration_, _récit_. SYN. Rerum gestarum expositio.

EPITH. Aperta, ficta, brevis, probabilis, dilucida, jucunda, longa,

obscura, perspicua, suavis, verisimilis; breves, incredibiles, indoctæ,

molestæ. USUS: Narrationes non historico modo, sed prope quotidiano

sermone exponere, explicare.

NARRĀTOR, ōris, m. _Narrateur_, _conteur_, _historien_. USUS: Imitator et

narrator facetus.

NARRO, as, avi, atum, are, a. _Raconter_. SYN. Rem gestam narratione

expono, demonstro, dico. ADV. Bene, hercule, breviter, diligenter,

dilucide, enodate, graviter, sane et probe, jucunde, male, memoriter,

multum, novissime, probabiliter, venuste, interrupte, ornate, palam,

pervarie. PHRAS. 1. Narratur, _on raconte, on rapporte, le bruit court_.

Traditum memoriæ est; tenet fama; incorruptis rerum gestarum monumentis

traditur; fama est; variorum sermonibus jactatur; fama nascitur,

surgit, manat, percrebescit, dissipatur, peragrat, pervadit urbem,

venit, pervenit ad aures; fama exit de re; memoriæ proditum est. 2. Res

dupliciter narratur, _il y a deux récits différents_. Duplex inde fama

est; duplex inde de re prodita est memoria; variat fama. 3. Rem omnem

ex ordine narrabo, _je vous raconterai tout en détail_. Dicam, eloquar,

aperiam, significabo, exponam, explicabo rem omnem, ut gesta est. Scies,

cognosces, audies ex me, quæ facta sunt. 4. Rem eamdem sæpissime narrat,

_il raconte toujours la même chose_. Rei gestæ narratione aures complet,

implet, obtundit; rem eamdem sæpe auribus inculcat. USUS: Plurima de tuis

narrantem multa voluptate audivi.

NARTHĒCĬUM, ĭi, n. _Vase ou boîte à médicaments, à parfums_. SYN.

Myrothecium. USUS: Medicamenta illa tanquam de narthecio promebat.

NASCOR, ĕris, nātus sum, nasci, d. _Naître_. SYN. Orior, in vitam venio,

introeo, ingredior; ortum habeo, in lucem edor, suscipior, primam lucem

aspicio, lucem accipio, alicujus satu edor, procedo, vitæ lumen adeo, in

lucem prodeo. )( Morior. ADV. De integro, improviso, similiter. USUS:

Suapte sponte nasci. Pestis homini ab homine nascitur. Cf. Orior.

NASSA, æ, f. _Nasse de pécheur_. SYN. Vas vimineum ad capiendos pisces.

USUS: Ex hac nassa exire cupio, non ad fugam sed in spem mortis melioris,

_je veux sortir de cette nasse, de ce mauvais pas_.

NASTURTĬUM, ĭi, n. _Cresson_. RAD. a nasi tormento, ex acri ejus odore.

USUS: Persas negat Xenophon ad panem adhibere quidquam præter nasturtium.

NĂSUS, i, m. _Nez_. USUS: Nasus ita locatus, ut quasi murus oculis

interjectus videatur. Naso suspendere aliquem, _se moquer de qqn_.

Illudere aliquem.

NĀSŪTŬLUS, a, um, _Moqueur_, _railleur_. USUS: Uxor didacula et nasutula.

NĀSŪTUS, a, um, _Qui a un grand nez_; _fin_, _spirituel_, _moqueur_.

USUS: Homo nasutus, _homme fin, avisé, railleur_.

1. NĀTĀLIS, is, m. _Le jour de la naissance_. USUS: Agere diem natalem.

Scripsi hæc natali meo.

2. NĀTĀLIS, e, gen. com. _De naissance_, _natal_. USUS: Natale solum,

Patria. Natalis dies.

NĂTĀLĬTĬA, ōrum, n. pl. _Fête pour célébrer le jour de la naissance_.

USUS: Natalitia dare, celebrare. Natalitia in hortis dedi.

NĀTĀLĬTĬUS, a, um, _Relatif au jour de la naissance_. SYN. Ad natalem

diem pertinens. USUS: Natalitia sidera omnia, _tous les astres peuvent

présider à la naissance_.

NĂTĀTĬO, ōnis, f. _Natation_.

NĀTĬO, ōnis, f. _Nation_, _peuple_. SYN. Gens. EPITH. Eruditissima,

levissima, magna, officiosissima, religiosa, tota; acerrimæ,

bellicosissimæ, cæteræ, communes, deditæ scientiis, exteræ, externæ,

conquassatæ, immanes, inimicissimæ, miseræ, multæ, sociæ, ultimæ. USUS:

1. Cæsar natione Romanus. Erudita Græcorum natio. 2. Ordo, _race_,

_gent_. Tota natio candidatorum. Natio optimatum.

Nativitas Domini, _La Nativité de JÉSUS-CHRIST_. PHRAS. Augustissimus et

omnium, qui post homines natos illuxerunt orbi, faustissimus dies, quo

rerum universarum opifex, DEUS, humanis indutus artubus, ex Matre Virgine

natus est. Ortus natalis Christi Servatoris nostri.

NĀTĪVUS, a, um, _De naissance_; _naturel_, _natif_. USUS: Hujus gentis

domesticus et nativus sensus est. Malum nativum. Verba nativa et

simplicia, quasi sponte nata, _mots racines, radicaux_.

NĂTO, as, avi, atum, are, n. _Nager_. SYN. Trano. PHRAS. 1. Trans flumen

natavit, _il passa le fleuve à la nage_. Flumen natando trajecit;

in adversum littus natatione evasit; flumen transnavit; incubans

cortici nando in littus evasit; secundo primum flumine delatus, brevi

post trajectu, utribus innatans in tutum pervenit; inflati utres eum

transvexere; subivit aquam et fluctus diverberando in littus enatavit;

utribus incubans in adversum littus deferebatur. 2. Sub aqua natavit ad

urbem, _il arriva à la ville en nageant sous l’eau_. Aquam subivit et

occulto lapsu ad urbem usque penetravit. USUS: Natabant pavimenta vino.

NĂTRIX, īcis, f. _Hydre_, _serpent d’eau_. Serpentis genus.

NĀTU, _Par la naissance_, _l’âge, les années_. SYN. Ætate. USUS: Grandis

natu matrona. Natu major, minor. Natu maximus, minimus, stirpis maximus,

etc.

NĀTŪRA, æ, f. _Nature_. SYN. Communis hominum parens, DEUS ipse; provida

solersque mater rerum omnium; vis ingenita, causa intima in rebus

universis; mundi moles, rerum universitas; _item_: Ingenium, indoles,

conditio, status. EPITH. Paulo acrior, admirabilis, angusta, animalis,

antiqua, apta, aspera, beata, mortalis, sempiterna, blanda, cœlestis,

communis, commutabilis, conservatrix, congrua, continuata, depravata,

deterrima, eximia, expers rationis, fera, immanis, fervida, generata,

humida, idonea, ignea, ignota, imbecilla, importuna, impurissima,

inanima, infensa, intelligens, sapiens, invicta, locupletior, quasi

lena sui, mira, mitis, clemens, mortalis, multiplex, firmior, obscura,

præstans, parens, patibilis, perfecta, perpetua, plenior, præpotens,

prolixa, benefica, propria, provida, solers, pulcherrima, recta, simplex,

singularis, socors, spirabilis, superior, tacita, terrena, tristis,

recondita, vana, varia, vitiosa, universa. Dissimiles, divinæ, multæ,

optimæ. PHRAS. 1. Natura parum in te benigna fuit, _la nature à été pour

vous une marâtre_. Naturam expertus es parum liberalem; satis angusta

natura te suis copiis instruxit; suis te bonis abundare natura notuit;

natura sic tecum egit, ut noverca potius, quam mater fuisse videatur;

non optime de te merita est natura; non multum naturæ debes. Non est,

cur naturæ gratias agas. Possum in te quidvis potius, quam naturæ

subsidia laudare. Naturæ bona, quibus abundant alii, in te desiderantur,

requiruntur, non agnoscuntur. Inops es a naturæ bonis; desunt ea, quæ

natura alioquin impertit, largitur præsidia. 2. (Nescio quam nunc

naturam sibi assumat, VULG.), _je ne sais quel caractère nouveau il se

forme_. Nescio, quod novum induat nunc ingenium; in quos mores abeat; in

quos mores se formet; quæ instituta sequatur. Cf. Degenero. 3. Naturam

nactus est bonam, _il a un bon naturel_. Naturæ bonitas in eo eximia,

præclara indoles, humanitas singularis; naturam nactus est eximiam atque

illustrem; naturam fautricem habuit in tribuendis animi virtutibus;

naturæ habitus in eo singularis, ac prope divinus; animus illi e natura

bene informatus; animi ingenium magnarum rerum capax et appetens; iis

bonis, quæ natura data sunt, naturæ donis, naturæ muneribus, animi

dotibus ita ornatus, quidvis ut consequi natura duce posse videatur. 4.

Natura tetrica est, _il est naturellement triste_. Ea est asperitate

naturæ, tam acerba indole ac intractata, nihil ut fingi difficilius ac

morosius possit; tristi est ingenio ac illepido; asper moribus ac natura,

quæ consuetudinem reddit difficilem. 5. (Natura mea talis est, VULG.),

_tel est mon caractère, je suis ainsi_. Ita natura fert mea; in hos mores

me natura finxit; ingenio hoc sum ac indole; ita natura factus sum; sic

homo sum. USUS: 1. Ad majora nos genuit natura. Natura est, quæ mundum

omnem continet ac tuetur. 2. Vis ingenita et potestas rerum, _nature_.

Natura ipsa nos admonet. Ita natura comparatum. Naturæ speculator. 3.

Rerum universitas, mundus, _le monde_, _l’univers_, _l’ensemble des

êtres_. Naturæ fabrica incredibilis. In rerum natura quærenda sunt,

quæ materia, quæ forma. 4. (Essentia, VULG.), _essence_, _qualité

naturelle_. Cujus rei ea vis est, ea natura. Vis et natura justitiæ.

5. Ingenium, mores, _nature_, _naturel_, _caractère_. Victoria natura

insolens. Natura in pueris, ut in spectaculis, cernitur. Homo optima,

tristi, recondita natura. Naturæ asperitas. Ad naturam eximia quoque ars

accedit. 6. Judicium, ratio naturalis, _raison naturelle_. Natura duce

errari non potest. 7. Temperatio, habitudo, _habitude_. Corporis natura

in ægroto cognoscenda est. 8. Ortus, origo, principium, _naissance_. )(

Ars, institutum. Non natura, sed instituto quodam id fit. Natura ita erat

factus, ut, etc. Hæc vitia a natura habet. 9. Status, conditio, cursus,

_cours naturel des choses_. Ea erat natura temporum, is cursus, etc.

NĀTŪRĀLIS, e, gen. com. _Naturel_. SYN. Nativus, innatus, insitus,

a natura profectus _vel_ ortus; secundum naturam, naturæ congruens,

quod a natura est, quod homini naturaliter, insitum est. )( Fucatus,

artificiosus. ADV. Maxime. USUS: Naturalis non fucatus nitor. Milvio

naturale bellum est cum corvo. Quæstiones, res naturales, physicæ.

NĀTŪRĀLĬTER, _Naturellement_, _conformément à la nature_. SYN. A natura,

secundum naturam, natura, ipsius naturæ habitu. USUS: Quod homini

naturaliter insitum est, eo uti decet.

1. NĀTUS, i, m. _Fils_. SYN. Filius. )( Parens, procreator. USUS:

Naturaliter a procreatoribus nati diliguntur. Vox alioquin Poetis

frequentius in usui quam oratoribus.

2. NĀTUS, a, um, _Né_, _issu_. SYN. Ortus, editus, procreatus,

progenitus, prognatus, alicujus satu _vel_ partu editus, in lucem

editus. ADV. Fortuito, necessarie, optime, ex improviso. USUS: Honesto,

amplo, obscuro loco natus; patricio sanguine natus. Scipio ad excidium

Carthaginis natus, aptus, factus; aptus, natus ad omnem eloquentiam.

Quidam ita habiles, ut non nati, sed ab aliquo Deo ficti videantur. Natus

servituti, abdomini.

NAUCUS, i, m. _Chose sans aucune valeur_, _un rien_, _un zeste de noix_.

SYN. Juglandis putamen, res nihili. USUS: Nauci facio, non nauci habeo,

_je ne fais aucun cas_, _je n’attache aucune valeur_.

NAUFRĂGĬUM, ĭi, n. _Naufrage_. SYN. Jactura, quæ fit nave fracta. EPITH.

Æterna, maxima, missa, extrema. PHRAS. Naufragium passus est, _il fit

naufrage_. Navem fregit, naufragium fecit; naufragio interiit; fractæ

navis et fortunarum jacturam fecit; naufragio periit; navis onere suo

plane capta atque depressa est. Navis expulsa atque ejecta fluctu, fracta

est, elisa est; navis hausta mari est; confracta illi navis est; navis

procellis diu quassata, postremo demersa est; navis jactata ventis,

tempestatibus vexata, postremo fluctibus cessit. USUS: 1. Naufragium

reficere, colligere. Naufragio projici, expelli. 2. TRANSL. Calamitas,

_malheur_, _désastre_, _ruine_. In naufragio reipublicæ, fortunarum,

rerum, rei familiaris, patrimonii. Hæc una e naufragio tabula mihi

superest. Tot clarissimorum regum ducumque naufragia considera. Cf. Navis.

NAUFRĂGUS, a, um, _Qui fait ou qui a fait naufrage, naufragé_. SYN.

Naufragio ejectus, mari haustus, qui naufragium facit. EPITH. Natans,

sapiens. USUS: Corpora, saxa naufraga.

NAUSĔA, æ, f. _Mal de mer_, _nausée_. SYN. Stomachi fastidium. USUS:

Navigavimus sine timore et nausea. Ne nauseæ molestiam susciperes æger.

NAUSĔO, as, avi, atum, are, a. _Avoir des nausées_, _mal au cœur_. SYN.

Stomachi fastidio laboro, abhorreo. PHRAS. Nauseo pisces, _je déteste

les poissons_. Fastidio sunt pisces; fastidium stomacho movent, generant

pisces; nauseam movent, afferunt, generant pisces. USUS: Sudet, palleat,

quidlibet, modo ne nauseet, faciat.

NAUTA, æ, _vel_ NĀVĬTA, æ, m. _Navigateur_, _matelot_, _marin_, _pilote_.

SYN. Naviculator, navicularius, remex. EPITH. Inviti, timidi. USUS:

Nautarum alii malos scandunt, alii sentinam exhauriunt, gubernator clavum

tenens ad puppim sedet quietus.

NAUTĬCUS, a, um, _De nautonnier_, _naval_, _nautique_. USUS: Nauticarum

rerum scientia. Nautica impedire ministeria.

NĀVĀLE, is, n. _Chantiers de construction_, _lieu où l’on construisait et

radoubait les navires_. SYN. Armamentarium, locus in quo naves ac opera

navalia fiunt et servantur. USUS: Muri, portus, navalia.

NĀVĀLIS, e, gen. com. _De vaisseau, naval_. USUS: Pugna, disciplina

navalis, bellum navale.

NĀVARCHUS, i, m. _Capitaine_, _commandant de vaisseau_. SYN. Gubernator

et magister navis, navicularius.

NĀVĬCŬLA, æ, f. _Petit bateau_, _barque_. SYN. Parva navis, lembus,

navigiolum.

NĀVĬCŬLĀRĬA, æ, f. _Métier d’armateur_, _commerce maritime_. SYN. Ars

nautica. USUS: Naviculariam facere.

NĀVĬCŬLĀRĬUS, ĭi, m. _Propriétaire de navires_, _armateur_. SYN.

Naviculator, navarchus, navis gubernator.