_dispute_. SYN. Disceptatio; contentio, dubium, lis. EPITH. Brevis,
civilis, conjecturalis, hæreditaria, judicialis, magna, parva, plena
dissensionis, privata ac singularis, recens, similis, summa, tota.
Controversiæ civiles remotissimæque, forenses, graves, legitimæ, et
civiles, plurimæ. PHRAS. 1. (Controversia Fidei, VULG.) _dispute sur la
religion_. Fidei capita controversa; controversæ de Fide quæstiones;
Fidei capita, quæ in controversiam vocantur, veniunt, adducuntur,
deducuntur; quæ in controversia et contentione sunt, versantur; in quibus
dissensionis aliquid inest; quæ in disceptationem veniunt, cadunt,
vocantur; quæ in disceptatione versantur; quæ in dubium vocari, revocari
ab errorum magistris solent; quæ dubitationis aliquid habere videntur
novitiæ religionis auctoribus, ac sectatoribus. 2. Controversiam de jure
prædii movit, _il contesta mes droits sur ce domaine_. Controversiam
mihi intendit, fecit de jure prædii; in controversiam vocavit, adduxit,
deduxit jura prædii nostri; contentionem excitavit, fecit de jure prædii;
jus prædii in contentionem vocavit; controversia mihi orta _vel_ nata est
de jure prædii. Litem intulit, intendit de jure prædii; controversiam
habeo; causa mihi nata est de jure prædii, implicor litibus de jure
prædiorum. 3. Controversia decisa est, _le procès, la dispute est
terminée_. Transacta, composita, sedata, dirempta, sublata, dijudicata
est. USUS: 1. Alet ea res nostras controversias. Controversia mihi cum
illo est. Certamen, causa, controversia mihi nascitur. Controversiam
constituere, dirimere, componere. 2. Sine controversia optime scripsit.
Fundus sine controversia meus est, _ce bien m’appartient sans conteste_.
Cf. Lis, Contendo, Certamen.
CONTRŌVERSUS, a, um. _Controversé_, _discuté_, _mis en question_. SYN.
Litigiosus, dubius. USUS: Homo natura controversus, _querelleur_. Jus,
res, causa controversa, plena dissensionis. Cf. Dubius, Anceps.
CONTRŪCĪDO, as, avi, atum, are, a. _Massacrer_, _égorger_. USUS:
Rempublicam impiis armis contrucidarunt. Cf. Cædo.
CONTRŪDO, is, trūsi, trūsum, ere, a. _Pousser avec force_, _entasser_.
SYN. Constipo, coarcto, compingo. USUS: Multos homines in navim contrudi
imperat. In carcerem contrusus est.
CONTŬBERNĀLIS, e, gen. com. _Camarade_; _collègue_; _serviteur_. SYN.
Domesticus, familiaris; domesticus convictor. USUS: In militia, in
consulatu contubernalis. Vicinus est meus, immo prope contubernalis. Cf.
Socius, Familiaris.
CONTŬBERNĬUM, ii, n. _Commerce_, _société_, _intimité_. SYN. Convictus,
sodalitas. USUS: Consuetudo contubernii nos adeo conjunxit. Cf. Convictus.
CONTŬĔOR, eris, tŭĭtus sum, eri, d. _Regarder attentivement_; _faire
attention à_. SYN. Aspicio. USUS: Contuemini os hominis. Cf. Intueor.
CONTŬĬTŬS, ūs, m. _Regard_. USUS: Vester ille in me animorum oculorumque
contuitus. Cf. Aspectus.
CONTŬMĀCĬA, æ, f. _Orgueil_, _obstination_, _révolte_. SYN. Pertinacia,
pervicacia, obstinatio, superbia. EPITH. Libera, magna, par, singularis.
USUS: Illa tua singularis insolentia, superbia, contumacia. Adhibuit
liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia. Non fero
hominis contumaciam. Furit responsi contumacia. Fastidio et contumacia
efferri. Cf. Pervicacia, Obstinatus, Contumax.
CONTŬMĀCĬTER, _Avec orgueil_, _fièrement_. SYN. Superbe, præfracte,
pertinaciter. USUS: Contumaciter et arroganter solet scribere.
CONTŬMAX, ācis, omn. gen. _Orgueilleux_, _fier_; _récalcitrant_,
_rebelle_. SYN. Superbus, pertinax, obstinatus. PHRAS. In moderatores
contumax est, _il est en lutte avec ses maîtres_. Inest contemptor
animus; contumacia effertur; impune eludit moderatorum imperia; est illi
animus arrogantia subnixus; nescio, quibus opinionibus inflatus est;
supercilium, orisque et oculorum contumacia incredibilis; est ingenium
ferox homini, et audacia stolidum; spiritus alit elatos, ac superbia
tumidos: nullis satis æquus est imperiis; nulla satis auctoritate
movetur; indomitum ingenium ac jugi impatiens; præferocis animi juvenis
est, neque ulla satis ratione tractabilis. Cf. Superbus, Ferox, Asper.
USUS: In superiores contumax, in æquos et pares fastidiosus, in
inferiores crudelis. Cf. Pervicax, Obstinatus.
CONTŬMĒLĬA, æ, f. _Outrage_, _affront_. SYN. Convitium, ignominia,
injuria. EPITH. Extrema ac miserrima, insignis et nova, maxima, quam
minima, tanta. Contumeliæ gravissimæ, insatiabiles, maximæ, nefariæ,
pertinaces, plurimæ, summæ. PHRAS. 1. Contumeliam illi fecit, _il l’a
outragé_. Maledice et contumeliose multa in illum dixit; contumeliis
illum oneravit; multa orationis acerbitate et iracundia usus est;
asperrimis eum verbis accepit. Multo clamore et convitio illum jactavit,
conscidit; omnibus probris oneravit; infandas contumelias in illum
edidit; probrosis sermonibus absentem laceravit; quas non ad contumelias
descendit homo improbe facetus? Quid non dictum ab illo cum contumelia?
Quas non contumelias in illum jecit? Contumeliosissime illi maledixit;
voces ab illo emissæ sane contumeliosæ; omnibus probris illum oneravit,
laceravit; convitio, contumelia illum verberavit; contumeliam homini
dixit, imposuit, intorsit sane gravissimam; contumeliis hominem operuit,
vexavit atrocissimis; per obscœnam turpemque dictu contumeliam violavit,
plaustra convitiorum in illum jactavit; linguam contumeliose in illum
strinxit; contumeliam novo modo illi fecit. 2. Gravi contumelia affectus
est, _il a été violemment injurié_. Gravem sustinuit, accepit, passus
est contumeliam; frequenti senatus convitio verberatus est; laceratus
probris; contumeliis verberatus; jactatus convitio ac clamore est; multa
de illo maledice contumelioseque dicta sunt. USUS: In epistola tua multi
aculei contumeliarum insunt. Ad contumelias descendere. In contumeliam
vertere. Contumeliam accipere. A contumelia prohibere, tutum reddere. Cf.
Maledictum, Convitium, Injuria, Probrum.
CONTŬMĒLĬŌSĒ, _Outrageusement_, _injurieusement_. SYN. Per contumeliam,
injuriose. USUS: De absentibus maledice, contumeliose detrahendi causa
dicere.
CONTŬMĒLĬŌSUS, a, um, _Outrageux_, _injurieux_. SYN. Injuriosus. USUS:
Litteræ, oratio, voces in aliquem contumeliose emissæ. In edictis, in
congressu contumeliosus. Cf. Injuria.
CONTUNDO, is, ūdi, ūsum, ere, a. _Écraser_, _broyer_. SYN. Obtero,
frango. USUS: 1. Uxorem lapidibus, et fustibus debilitavit; manus ictibus
contudit. 2. TRANSL. Audaciam exultantis prædonis, sævitiam, impetum
frangere et contundere, _dompter_, _vaincre_, _briser_. Calumniam
obtrivit, et contudit. Animum contudi, et fortasse vici.
CONTURBĀTĬO, ōnis, f. _Trouble_ (_de l’âme_, _des idées_). USUS:
Conturbatio est metus excutiens cogitata.
CONTURBO, as, avi, atum, are, a. _Troubler_. SYN. Perturbo, confundo.
ADV. Magnopere, mirifice, valde. USUS: 1. Multa conturbant animos specie
utilitatis. Id me maxime conturbat, quod. Frequentia hominum conturbat et
infirmat imaginum notas. 2. Decoquo, dissipo pecuniam domini, rationes
perturbo, commisceo, _brouiller_, _embrouiller_; _faire banqueroute_. Num
igitur conturbare oportebat? Servus postquam conturbasset, profugit.
CONTUS, i, m. _Long bâton_, _perche_. SYN. Sudes, _seu_ hasta longior
sine ferro.
CŌNUS, i, m. _Cône_. Figura metæ, _vel_ pyramidis _aut_ turbinis inversi.
USUS: Conum, ais, et cylindrum, et pyramidem pulchriorem, quam sphæram
videri.
CONVĂLESCO, is, lui, escere, n. _Prendre des forces_, _se rétablir_.
SYN. Consanesco, valentior fio, e gravi morbo recreor, sanor, ex morbo
evado, morbo defungor, valetudine emergo, morbo levor. ADV. Commodissime
illico, impune ad perniciem, tardius. USUS: 1. Non omnes, qui curantur,
convalescunt. Si fatum est convalescere e morbo, sine medico convalesces.
2. TRANSL. Cresco, augeor, _croître_, _grandir_, _augmenter_. Ut
convalescere aliquando civitas et sanari posset. Cf. Confirmo, Valetudo,
Morbus.
CONVALLIS, is, f. _Plaine fermée de tous côtés_. SYN. Planities ex omni
parte septa montibus. USUS: Roma in montibus et convallibus posita.
CONVĀSO, as, avi, atum, are, a. _Emballer_, _empaqueter_. SYN. Vasa
colligo.
CONVĔHO, is, vexi, vectum, ere, a. _Voiturer_, _transporter_. SYN.
Comporto. USUS: Materiem, lapides convexit.
CONVELLO, is, velli, vulsum, ere, a. _Arracher_; _ébranler_, _renverser_.
SYN. Revello. USUS: 1. Simulacrum, gradus convellere. 2. TRANSL.
Videbantur convulsuri statum reipublicæ. Vires, potentiam, acta, gratiam
alicujus convellere. Aliquem e suis hortis, de pristino statu convellere.
Opinionem inolitam, mentibus dudum insitam convellere.
CONVĔNÆ, ārum, m. pl. _Étrangers_, _réfugiés_, _aventuriers_. SYN. Qui e
diversis locis in unam civitatem conveniunt. USUS: Romulus pastores et
convenas consilio congregavit et sapientia.
CONVĔNĬENS, entis, omn. gen. _Qui est d’accord avec_, _conforme à_. SYN.
Consonus, consentaneus, congruens, concors, aptus, par, decorus, decens,
dignus. )( Alienus. USUS: Bene convenientes propinqui. Nihil naturæ tam
aptum, tam conveniens ad res adversas et prosperas, quam amicitia. Quid
Philosopho minus conveniens, quam Deos tollere? Cf. Decet, Oportet.
CONVĔNĬENTER, _Conformément_. SYN. Congruenter, secundum, pro. USUS:
Convenienter naturæ vivere.
CONVĔNĬENTĬA, æ, f. _Convenance_, _conformité_, _rapport_, _harmonie_.
SYN. Conjunctio, cognatio, quasi concentus. EPITH. Tanta. USUS: In
amicitia est convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia.
Pulchritudo, venustas, convenientia partium. Cf. Amicitia.
CONVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. et a. _Venir ensemble_, _se réunir_,
_se rencontrer_. SYN. Concurro, coeo, congregor. )( Dispergo. ADV. Apte,
clam inter se, maxime officio, mirifice, optime cum aliquo, paulisper,
præclare. PHRAS. Multi ad eum convenere, _bien des gens vinrent le
trouver_. Sibi eo convento opus ducebant; cuncta nobilitas accurrit; unum
in locum congregata est. Coitio hominum facta est; in ejus congressum
et colloquium venere plurimi, convolarunt, concurrerunt, affluxere.
Concursus ad illum factus est maximus. Multi se ad eum salutandum
conglobarunt. Ex tota urbe ad illum concursus fuit. USUS: 1. Copiæ omnes
in unum locum convenere. Romam tota Italia convenit. Multæ causæ in
unum locum convenisse, et inter se congruere videntur. 2. Congruo, non
abhorreo, aptus, conveniens sum, _s’accorder_, _être d’accord_. Puto rem
conventuram. Aliquid, _vel_ nihil inter eos convenit. Hi mores nostræ
ætati non conveniunt, _ces mœurs ne sont plus de notre temps_. Vide,
quid conveniat, quid deceat. Sunt in te aliqua, quæ in nullum convenire
possunt. Mihi tecum convenit, _il a été arrêté entre nous deux_.
Inter omnes convenit, ita esse, _on s’accorde à dire_, _on reconnaît
généralement que_.... Neminem adhuc convenisse tecum puto. 3. Adeo, ad
aliquem eo, venio, _aller trouver_, _venir chez_. Convenio quotidie
plurimos. Nemo me convenit. 4. Nubo, _passer sous la main d’un mari_, _se
marier_. Uxores, quæ in manum viri conveniunt, matresfamilias sunt. Cf.
Conventio, Societas.
CONVĔNIT, imp. _Il convient_. SYN. Decet, æquum est. USUS: 1. Non
convenit, ad referendam gratiam esse tardiores. 2. Par est, _c’est à
vous_. Vos his malis mederi convenit. 3. Constat, _on convient_. Nominis
quæstio est, cum de facto convenit. Convenit id mihi cum adversariis,
_telles sont mes conventions avec mes adversaires_. Cf. Decet, Oportet.
CONVENTĬCŬLUM, i, n. _Réunion_. USUS: Conventicula hominum, et quasi
concilia quædam. Coitiones et conventicula.
CONVENTUM, i, n. _Convention_, _pacte_, _accord_. SYN. Pactum. USUS:
Stare conventis. Dictorum conventorumque constantia. Promissum et
conventum. Cf. Pactum.
1. CONVENTŬS, ūs, m. _Convention_. SYN. Pactum, conventum. USUS: Pacta
aliqua sine legibus servantur ex conventu.
2. CONVENTŬS, ūs, m. _Assemblée_, _réunion_. SYN. Turba, concio, cœtus,
multitudo hominum in unum locum congregata. EPITH. Celeberrimus virorum
mulierumque, dignissimus republica, elegans, honestus, honestissimus
maximusque, magnus, nocturnus, tantus. USUS: Conventus celebrare, facere,
agere, peragere, habere. Conventum dimittere; in quibus oppidis Prætores
conventum agere solent. Conventus ille Capuæ me patronum adoptavit.
CONVERSĬO, ōnis, f. _Mouvement circulaire_. SYN. Circumvectio. EPITH.
Annua, certa definitaque, conveniens constansque, incitatissima, longa,
maxima, quotidiana, rotunda. Conversiones absolutæ, cœlestes, continuæ,
naturales rerump. USUS: 1. Cœli conversio incitatior. Anni conversiones
et commutationes. Perpetui cursus conversionesque cœlestes. 2. Mutatio,
vicissitudo, _changement_, _mutation_, _révolution_. Naturales sunt
conversiones rerumpublicarum. Conversio status, et inclinatio communium
temporum.
Conversio a peccatis, _Conversion_, _résolution de mieux vivre_.
PHRAS. 1. Correctio, emendatio morum; resispicentis animi propositum;
vitæ correctioris studium. 2. (Convertere se a peccatis, VULG.) _se
convertir_. Redire in viam; abstinere a sceleribus, resispiscere; ab
improba peccandi consuetudine se revocare; ad frugem redire; ex corruptis
moribus ad emendatiorem vitam redire, sese traducere; ad bonam frugem
se recipere; e flagitiorum cœno emergere; emergere e vitiis, et ad curam
sempiternæ salutis se revocare; redire ad officium hominis Christiani;
animum suum ab omni alia cogitatione ad curandam tuendamque salutem
traducere; animum ad melioris vitæ consilia appellere; ad frugem animum
applicare; a malitia absistere; animum a vitæ pravitate abducere; ad
sanam mentem redire; suos mores ad recti honestique leges conformare; se
a pravis moribus ad virtutis studium convertere. 3. (Convertere alium
a peccatis, VULG.) _convertir qqn_. E peccatorum, scelerum gurgite
extrahere aliquem; errantem in viam reducere; a vitiis, a pravitate vitæ,
a sceleribus avertere; ad bonam frugem adducere, reducere; ad melioris
vitæ rationem a pravis moribus traducere; de vitæ pravitate deducere.
Errantem ad bonam frugem, bonam mentem reducere, revocare. Cf. Corrigo,
Melius.
Conversio idololatræ, _Conversion d’un idolâtre_. PHRAS. Tota barbarorum
natio ad Christi fidem conversa est, _toute la nation des barbares
s’est convertie_, _a embrassé la foi du Christ_. Rejectis tenebris
vanarum superstitionum, luce divinitus immissa ad Christianam religionem
se applicuit; simulacrorum cultu abjecto, unius Christi cultui se
consecravit; Christianis se sacris addixit; ad Christi cultum animum
adjecit; Christo adjuncta est; ad fidem adjuncta est; ad sanam religionem
ac fidem traducta; a dæmonum stipendiis ad Christi signa, ad Christi
castra traducta; a superstitiosis ritibus, ab erroribus ritibusque
sacrilegis, a dæmonum servitute ad unius veri DEI notitiam cultumque
est traducta; a dæmonum servitute in Christianam libertatem vindicata,
asserta; ad Christum adducta, adjuncta; ad Christiani cœtus communionem
aggregata; Christo sacri fontis aspersione auctorata est. Cf. Baptismus.
Conversio hæretici, _Conversion d’un hérétique_. PHRAS. 1. Multi hæretici
sunt conversi, _il y a eu de nombreuses conversions d’hérétiques_.
E summa caligine ac tenebris in lucem Catholicæ veritatis traducti,
restituti; redditi Catholicæ religioni; ad Ecclesiam Catholicam reducti;
qui posita contumacia suavissimo Ecclesiæ jugo cervices suas subjecere;
ad sinum Catholicæ Ecclesiæ; ad Ecclesiæ auctoritatem redierunt;
Religionem Catholicam respexerunt; Ecclesiæ reconciliati sunt; de pravis
opinionibus deducti; hæresim abjecerunt, ejurarunt; orthodoxam doctrinam
hauserunt; Ecclesiæ se reddiderunt; perversarum opinionum venenum, virus
ejecerunt; ejurata hæresi se cum Ecclesia Catholica conjunxerunt; se
a pravis de religione opinionibus ejecerunt; e seditiosis sectis se
extulerunt; ad cœtum recte sentientium redierunt; ad imperium Romanæ
Ecclesiæ se revocarunt; falsarum commenta opinionum repudiarunt; Romanæ
Ecclesiæ manus dedere; pravas opiniones excusserunt; pestem, quam in
animo habebant, ejecerunt; ab errorum caligine ad sinceræ fidei lucem
pervenere; suavissimo Ecclesiæ jugo cervices subdidere, submisere; cum
Ecclesia Romana in gratiam rediere. 2. Ab hæresi aliquem convertere,
_faire abjurer à qqn l’hérésie_. In gratiam cum Romana Ecclesia reducere,
restituere; Ecclesiæ Romanæ reconciliare; hominem pravis opinionibus
addictum Catholicæ Religioni restituere; hæresium erroribus abductum ad
Catholicam Religionem revocare; ex hæresium tenebris ad lucem veritatis
evocare; ad Catholica castra, signa traducere; cum Romana Ecclesia in
gratiam constituere; depravato ab errorum doctoribus animo veritatis
lucem accendere; errorem eripere, eximere, extorquere.
CONVERSO, as, are, a. _Tourner_. SYN. Sæpe converto. USUS: Animus seipse
conversans, _l’âme qui se replie sur elle-même_.
CONVERTO, is, ti, sum, ere, a. _Tourner_; _traduire_. SYN. Commuto,
traduco, refero. ADV. Aliquando se ad sanitatem, male, repente se, recte,
retro, festine. USUS: 1. Arma sua in perniciem patriæ, calamitatem
aliquam ad salutem convertere. Animos ad crudelitatem, vim, religiones,
risum et facetias convertere. Alienam rem in suam, omnia ad suum
commodum convertere. Animos imperitorum a pravitate ad Deorum cultum
convertit. In eumdem se habitum coloremque convertit. Aliquo se animo et
cogitatione convertere. Se totum ad pacem, ad litteras convertere. 2.
Volvo, circumago, _tourner_. Terra circa axem se convertit, ac torquet.
3. Interpretor, _traduire_. Græca in latinum convertere. Græca latine
reddere. Demosthenis quædam in latinum converti, non ut verbum verbo
redderem, sed vim verborum servavi, nec ea annumeranda lectori putavi,
sed velut appendenda. Cf. Muto.
CONVESTĬO, is, īvi, ītum, ire, a. _Revêtir_, _envelopper_. SYN. Vestio,
tego, orno. USUS: Hedera omnia convestivit. Cf. Vestio.
CONVEXUS, a, um, _De forme circulaire_, _convexe_. USUS: Cœlum convexum.
CONVICTĬO, ōnis, f. _Action de vivre ensemble_, _commerce_, _liaison_.
SYN. Convictus. USUS: Jucundissima convictio.
CONVICTOR, ōris, m. _Commensal_, _convive_. EPITH. Familiaris,
quotidianus. USUS: Domestici convictores. (VULG. Commensales.)
CONVICTŬS, ūs, m. _Vie commune_, _société_. SYN. Convictio. USUS: Quin
redis ad convictum nostrum. Is tollit convictum humanum et societatem.
CONVINCO, is, vīci, victum, ere, a. _Convaincre_. SYN. Arguo, coarguo,
redarguo, cogo, revinco. USUS: Flagitii aliquem testibus, testimoniis
manifestis, indiciis convincere. Convictus, fractus deprehensusque
discessit. Etsi causa tua non manifestissimis indiciis teneretur, mores
tamen et vita te convincerent. Convincam facile et elinguem faciam,
reddam; tua te confessione induisti et jugulasti, _vos propres aveux vous
ont convaincu et perdu_. Cf. Arguo, Revinco.
CONVĪTĬĀTOR, ōris, m. _Celui qui injurie_. SYN. Maledicus. USUS: Huic
convitiatori ego de mea vita respondeam?
CONVĪTĬUM, ii, n. _Injure_. SYN. Maledictum, probrum, contumelia,
crimen, opprobrium, maledictio. EPITH. Ferreum, grande, grave,
justissimum honestissimumque, magnum, turpe, maximum, quotidianum,
tacitum. PHRAS. 1. Convitium facere, _injurier_. Probra ingerere;
contumeliis agitare animos; maledicta in aliquem conferre, conjicere;
maledictis opprimere, lacessere, appetere, vexare; contumeliis operire,
opprimere; verbis violare, lacessere; maledictis figere, obruere;
probrum objicere, objectare; maledicta in aliquem congerere; omnibus
probris onerare; verbis obterere res cum laude gestas; nullis parcere
verborum contumeliis; labem magistratui imponere; maledictorum notis
inurere; probrum inferre; probris vexare. Cf. Maledictum, Probrum,
Contumelia. 2. Convitium pati, _souffrir les injures_. Convitio jactari;
convitiis urgeri; convitium sustinere; contumeliam accipere, pati;
convitio verberari. USUS: Consectari aliquem convitiis. Convitio aliquid
flagitare. Urgeor omnium vestrum convitio. Respondebo hominis furiosi
convitio. Cf. Dedecus, Ignominia.
CONVĪVA, æ, m. _Convive_. SYN. Socius ad epulas, convictor. EPITH.
Consiliarii, consilii alicujus, hilari et bene accepti, singuli. USUS:
Collectam exigere a conviva. Convivas bene hilariterque accipere.
CONVĪVĀLIS, e, gen. com. _Relatif au repas_, _de table_. USUS: Convivalia
ludionum oblectamenta addicta epulis.
CONVĪVĀTOR, ōris, m. _Celui qui donne un repas_. SYN. Qui convivium
facit, parat.
CONVĪVĬUM, ii, n. _Repas_. SYN. Epulæ, accubatio epularis amicorum.
EPITH. Delicatum, flagitiosissimum, gladiatorium, gratum, jucundum et
gratum, maximum, mirificum, moderatum et honestum, præclarum, publicum,
pudicum et sobrium, tempestivum, turpe. Convivia honesta, impura,
intempestiva, moderata, modica, muliebria, nocturna. PHRAS. 1. Convivium
splendidum, _festin magnifique_. Convivium opipare adornatum, omnibus
rebus instructum et paratum; ornatum magnifice et splendide; epulum
regia magnificentia dignum, lautum, exquisitum; mensa exquisitissimis
dapibus exstructa. 2. Convivium apparare, _préparer un banquet_. Parare,
ornare, instruere; epulum dare; mensam exquisitissimis dapibus exstruere;
convivio aliquem accipere; convivium magnifice, splendide, apparatissime
adornare. 3. Convivio adesse, _assister à un festin_. Convivium inire,
celebrare, concelebrare; convivio accipi; ad convivium adhiberi; accubare
in convivio; in convivio esse; convivio interesse; in convivio accumbere.
USUS: Celebratur omnium sermone lætitiaque convivium. Agitare convivia,
_donner un festin ou y prendre part_. Condicere, intell. ad convivium,
_s’inviter à dîner chez qqn ou accepter une invitation_. Convivium ad
multam noctem vario sermone producere.
CONVĪVOR, aris, atus sum, ari, d. _Donner ou prendre un repas_. SYN.
Convivium ago, agito, epulum do. USUS: Quotidie in publico convivatur.
Cf. Convivium.
CONVŎCĀTĬO, ōnis, f. _Appel_, _convocation_. SYN. Conventus, congregatio.
USUS: Nulla ad defendendam rempublicam populi convocatio.
CONVŎCO, as, avi, atum, are, a. _Convoquer_. SYN. Voco, concieo,
advoco, congrego. ADV. Aliquando, omnino, serius, fuse. PHRAS. Populum
convocavit, _il convoqua le peuple_. Concionem advocavit; concilium
indixit; concilium plebis habuit; ad concionem vocavit plebem; conventum
fecit, egit, celebravit; concivit multitudinem, juvenum manum collegit,
comparavit; agmen coegit; cœtus hominum sociavit; multitudinem coegit,
congregavit. Cf. Colligo. USUS: Convocare et congregare dissipatos. In
domos consulum senatum convocare, cœtum indicere. Concientur miraculo
novæ rei homines, servitia edicto concitantur, arcessuntur.
CONVŎLO, as, avi, atum, are, n. _Accourir_, _voler ensemble_. SYN.
Concurro. ADV. Statim. USUS: Convolant tota ex Italia nuntii. Vexillo
elato ocius convolabunt. Cf. Concurro.
CONVOLVO, is, vi, vŏlŭtum, ere, a. _Rouler_, _faire un tour_. SYN.
Involvo. USUS: Sol se convolvens elabitur, ut abeat.
CŎŎPĔRĬO, is, ui, pertum, ire, a. _Couvrir entièrement_. SYN. Tego. USUS:
Telis coopertum corpus. Homo sceleribus, miseriis coopertus. Cf. Tego.
CŎOPTĀTĬO, ōnis, f. _Choix_, _élection_. SYN. Constitutio. EPITH.
Censoria. USUS: Cooptatio collegiorum ad populi beneficium transferebatur.
CŎOPTO, as, avi, atum, are, a. _Choisir_. SYN. Eligo, adscribo, recipio.
USUS: Aliquem in amplissimum collegium, in senatum sua nominatione
cooptare.
CŎŎRĬOR, oreris, ortus sum, oriri, d. _Naître_, _s’élever_. SYN. Orior.
USUS: Tum subito coortæ tempestates sunt maximæ. Coorti ex insidiis
hostes. Cf. Orior.
CŌPĬA, æ, f. _Abondance_, _foule_; _puissance_, _liberté_. SYN.
Abundantia, ubertas, vis, facultas. EPITH. Accurata orationis,
admirabilis, assidua, bona, digna gloria imperii, exilis. Copiæ
adventitiæ, affluentes, amplissimæ patrimonii, domesticæ, desperatæ,
equestres ac pares, exiguæ amicorum, extenuatissimæ, firmæ,
innumerabiles, magnæ, bellicosæ, omnibus rebus ornatæ, nimiæ, pares,
parvæ, pedestres, præclaræ, præsentes, veteranæ, veteres. PHRAS. 1.
Maxima frumenti copia advecta est, _on importa une grande quantité de
blé_. Magna vis, innumerabilis frumenti numerus, ingens frugum modus
comportatus est; urbs commeatus copia ad satietatem instructa est.
2. Tellus magnam copiam præbet frugum, _la terre produit une grande
abondance de fruits_. Abundantiam gignit, suppeditat id genus frugum;
affluit frugum copia; magna soli est benignitas ad maturandas fruges;
frugum eo loco abunde est; tellus copia rerum saginat accolas; tellus
abundat frugibus; copia frugum et ubertate anteit plerasque imperii
provincias; lætissima ubique frugum ubertas est; nihil uberius ad fruges
solo, ubertas frugum quanta potest esse maxima; ager est frugum imprimis
fertilis. 3. Vir copiis rei familiaris locuples, _homme très riche_.
Omnibus copiis floret, abundat, affluit, circumfluit; omnium rerum
affluentibus copiis ditatus, præditus; in summa rerum abundantia vivit.
Cf. Dives. 4. Copias contrahere, _lever des troupes_. Copias cogere,
contrahere; vires suas in unum conferre; colligere ex dissipato cursu;
castra castris conjungere. Cf. Exercitum parare. USUS: 1. Dicendi,
verborum, ornamentorum copia, varietas, ubertas. Frugum ubertas et
copia. 2. Facultas, potestas, occasio, _faculté_, _liberté_, _pouvoir_.
Majori cura, quam copia et facultate rem gerere. Facere civibus omnibus
sui consilii copiam. Hortensio summam copiam facultatemque dicendi
natura largita est. 3. Opes, fortunæ, _richesses_, _biens de la terre_.
Moderator rempublicam faciat opibus firmam, copiis locupletem, gloria
amplam. Omnium rerum affluentibus copiis ditari. 4. Exercitus, manus,
cohors militum, _troupes_, _forces militaires_. Copias conficere,
comparare, parare, cogere, _lever_, _préparer des troupes_. Copias habet,
copiis abundat, _avoir beaucoup de soldats_. Copias producere, educere in
aciem, exponere, _lancer ses troupes en avant_. Copias armare, instruere,
_armer ses soldats_. Copias profligare, _tailler en pièces une armée_.
Cf. Exercitus.
CŌPĬŌSĒ, _Abondamment_. SYN. Uberrime, large, largiter, prolixe,
abundanter. USUS: Pastum animalibus copiose et abundanter natura
comparavit. Copiose de aliqua re dicere, disserere, disputare.
CŌPĬŌSUS, a, um, _Abondant_, _riche_. SYN. Abundans, uber, dives. ADV.
Admodum, plane et locuples. PHRAS. Est orator admodum copiosus, _c’est un
orateur très abondant_. Fuse, copiose, rhetorice auget, et ornat omnia;
fuse lateque disputat; tractat, pertractat uberrime omnia; est in eo
flumen verborum; est oratio plurimi sanguinis; juvenili pene redundantia
luxuriat; verbis effervescentibus et paulo nimium redundantibus utitur.
Sermonis plenus orator est, ac præ cæteris verbosus; ore pleniore
disputat et tractat omnia; velut in immenso campo liberius vagatur. USUS:
Homo inter suos imprimis copiosus. Omnibus rebus ornatus et copiosus.
Lautum et copiosum patrimonium. Homo ad dicendum copiosus. Cf. Dives,
Oratio, Eloquentia.
CŌPŬLA, æ, f. _Lien_, _chaîne_. * SYN. Nexus, vinculum. USUS: Quæritant
me, copulas gestant secum.
CŌPŬLĀTĬO, ōnis, f. _Agglomération_, _assemblage_. SYN. Conjunctio. USUS:
Copulatio rerum coagmentatioque naturæ. Congressus, copulationesque
consuetudinum. Complexiones, adhæsiones, copulationes atomorum. Cf.
Conjunctio.
CŌPŬLO, as, avi, atum, are, a. _Associer_, _unir_. SYN. Jungo, adjungo,
compono. )( Disjungo, divello, distraho. USUS: Disjuncta conjungere,
futura cum præsentibus copulare. Animi cum corporibus copulati. Equester
ordo cum senatu copulatus. Ista cogitatione differunt, re copulantur.
Nihil amabilius, nihil copulatius morum similitudine bonorum. Cf. Jungo,
Adjungo.
CŎQUO, is, xi, ctum, ere, a. _Faire cuire_; _tourmenter_. ADV. Bene.
USUS: 1. Is, qui coxerat, condimenta addidit. 2. TRANSL. Vir bonus misere
coquitur a curis. Sermone utitur bene cocto et condito, _longtemps
médité_.
COR, cordis, n. _Cœur_. SYN. Pars in animante princeps, vitæ fons.
PHRAS. 1. (Ex corde, VULG.), _de tout cœur_. Ex animo; ex intimo animi
sensu; libenti animo; propenso studio; propensissima voluntate; egregia
animi alacritate; impense, sincere, optimo animo. 2. (Nihil sibi cordi
sumit, VULG.), _il n’a souci de rien_. Eorum nihil illi cordi est; nihil
in animum descendit; eorum nihil in animum admittit; parum, nihil his
movetur, commovetur; nihil illi istorum curæ est; omisso ac soluto ad hæc
est animo; de his rebus minime laborat. Cf. Cura, Sollicitus. USUS: Nec
cor habet, nec palatum. Animus mihi ardet, cor cumulatur ira. Res tua
valde mihi cordi est. (VULG. Cor, _pro_ animo: habet cor. Duro, bono est
corde, _il a bon cœur_, _mauvais cœur_).
CŌRAM, _En présence_, _vis-à-vis_. SYN. Ad, apud, ante, in conspectu,
ante oculos, ante pedes, in oculis. )( Absens. USUS: Coram, et absenti
mihi promisere. Sed hæc pluribus et commodius coram. Cf. Conspectus,
Præsens.
CORBIS, is, f. _Corbeille_. SYN. Canistrum, fiscina e vimine contexta.
USUS: Messoria corbe se contexit.
CORBĬTA, æ, f. _Navire de transport_. SYN. Navis oneraria.
CORCŬLUM, i, n. _Petit cœur_, _terme de tendresse_. SYN. Cor parvum. Vox
amatoria. USUS: Scipio corculum appellatus fuit.
CORDĀTĒ, _Sensément_. SYN. Sapienter, prudenter.
CORDĀTUS, a, um, _Sensé_, _prudent_. SYN. Prudens, sapiens. USUS: Scaurus
homo egregie cordatus. (VULG. cordatus, cordate adhibet _pro_ forti,
generoso, fortiter.) Cf. Prudens.
CORDŎLĬUM, ii, n. _Crève-cœur_, _chagrin_. * SYN. Dolor cordis. USUS:
Rides ab cordolio. At mihi cordolium est.
CŎRĬUM, ii, n. _Peau_, _cuir_. USUS: Obvolutus, vestitus, tectus corio.
CORNĔŎLUS, a, um, _De corne_, _corné_. SYN. Corneus. USUS: Aures duros,
et quasi corneolos habent introitus.
CORNĔUS, a, um, _De corne_, _dur comme la corne_. USUS: Corneum rostrum.
CORNIX, īcis, f. _Corneille_. EPITH. Cursans, fusca. USUS: Cornicum
oculos configere, _tromper plus habile que soi_. (PROV.).
CORNŪ, u, n. _Corne_. EPITH. Dexterius, firmius, sinisterius. Hebetiora,
acutiora. USUS: Lunæ nascentis cornua. Animantia cornibus armata.
CŎROLLA, æ, f. _Petite couronne_, _guirlande_. SYN. Corona.
CŎROLLĀRĬUM, ii, n. _Supplément en général_; _en parl. supplément de
salaire_, _gratification_. SYN. Appendix, accessio. USUS: Ad solitos
fructus arationum aliquot nummorum corollarium adjicere. Cf. Addo.
CŎRŌNA, æ, f. _Couronne_. SYN. Insigne regni, insigne regium, diadema,
sertum. EPITH. Aurea, civica, illuminata, laurea, longa, maxima,
multiplex, publica, subita. USUS: 1. Corona aurea fulgentibus gemmis
illuminata, _couronne d’or enrichie de pierres précieuses_. Habere, ferre
coronam auream in capite. Coronam civicam imponere. Ponere, deponere
coronam. 2. Circulus audientium, cœtus, _cercle_, _assemblée_, _réunion_.
Frequentissima corona cingi et sepiri. Causa erit ad maximam coronam
dicenda. In corona hominum et consessu. 3. (Corona clericalis, VULG.),
_tonsure_. Sacri Ordinis insigne, attonso in coronæ modum vertice, (VULG.
tonsura). 4. Coronam Marianam recitare, _réciter le chapelet_. Statas
ad DEI Matrem preces ad precarios globulos persolvere. Preces coronarias
ad Divinæ Matris honorem persolvere. Corollam precariam pie sancteque
volvere. Statis precibus DEI Parenti Virgini corollam texere. Piaculares
sacræ corollæ globulos pie sancteque precando volvere. Preces coronariæ,
corolla precaria, globuli precarii, piaculares, _chapelet_.
CŎRŌNĀRĬUS, a, um, _Qui se rapporte aux couronnes_. SYN. Quod ad coronas
pertinet. USUS: Aurum coronarium dabatur consulibus ex provincia
decedentibus ad decorandum triumphum.
CŎRŌNO, as, avi, atum, are, a. _Couronner_. SYN. Coronam impono, corona
dono, venerabilem insignibus imperii facio, insignibus regni angustiorem
reddo. USUS: Epulas coronati ineunt.
CORPŎRĀTUS, a, um, _Qui a un corps_, _matériel_. USUS: Mundus cernitur et
tangitur, et undique est corporatus.
CORPŎRĔUS, a, um, _Qui a un corps_, _corporel_, _matériel_. SYN.
Corporatus, concretus. USUS: Corporeum et aspectabile omne necesse est
esse, quod natum est.
CORPŬLENTUS, a, um, _Gros_, _gras_, _qui a de l’embonpoint_. SYN. Obesi
corporis homo. Cf. Pinguis, Abdomen.
CORPUS, ŏris, n. _Corps_. EPITH. Ægrum, bene constitutum, caducum et
infirmum, castum, clarum, debile, externum, extremum, figuratum, firmum,
fragile, grave, illustre, immane, immortale, imperfectum, impudicissimum,
impurum, incultum, horridum, ingens, integrum, insipiens, inviolatum,
maternum, mortale, mutabile, obliquum, æquabile, sanctissimum, sanum,
semiferum, vitiosum. Corpora aspera, hamata, uncinataque, solida ac
individua, terrena concretaque, viva. USUS: 1. Corpus, quasi vas animi
et quoddam receptaculum. Corpus exercendum et ita afficiendum est, ut
obedire rationi possit in exequendis negotiis, et in labore tolerando.
Corporis infirmitas et imbecillitas. Corpora recalescunt, confirmantur,
allevantur, revocantur agitatione et exercitatione. E morbo vires
et corpus amisi. Dandum est tempus corpori. Serviendum est corpori.
Voluptates ad corpus pertinentes. Corpus vulgare, meretricium. 2. TRANSL.
Corpus reipublicæ. Non modo partes, sed corpus reipublicæ curasti,
_prendre soin de la république tout entière_. 3. Opus, volumen, _volume_;
_en parl. les œuvres complètes d’un auteur_. Ex his modicum corpus
confici posset. Corpus defensionis.
Corporis Christi festum, _la Fête-Dieu_. Dies, quem anniversario
augustissimoque ritu, sanctissimo Christi Corpori sacrum voluit Ecclesia;
qui sanctissimi Christi Corporis honoribus a majoribus dicatus est;
quo omni apparatus genere, triumphalem plane in modum, augustissimum
mysterium celebrat Christianus orbis.
CORPUSCŬLA, ōrum, n. pl. _Petits corps_, _atomes_. EPITH. Levia, rotunda,
angulata et curvata, et adunca. USUS: Democriti corpuscula quædam levia,
alia aspera, rotunda alia, partim angulata, curvata quædam, et quasi
adunca, ex his, etc.
CORRĀDO, is, rāsi, rāsum, ere, a. _Râfler_, _faire main basse sur_. USUS:
Illi, credo, hæc pecunia corraditur.
CORRECTĬO, ōnis, f. _Correction_, _réforme_. SYN. Temperatio, emendatio.
USUS: Correctionem alicui adhibere. Hæc est veteris Philosophiæ correctio
et emendatio. Cf. Emendatio, Reprehendo, Corrigo.
CORRECTOR, ōris, m. _Censeur_, _réformateur_. SYN. Censor, emendator.
USUS: Corrector et emendator civitatis.
CORRĒPO, is, psi, ere, n. _Se glisser_, _s’introduire_. SYN. Irrepo.
CORRĬGĬA, æ, f. _Courroie_ (_de soulier_). SYN. Lorus _seu_ cingulus e
corio factus. Pedis offensio et corrigiæ abruptio erit cavenda.
CORRĬGO, is, rexi, rectum, ere, a. _Corriger_. SYN. Emendo, correctionem
adhibeo, aliquem ab errore averto, compenso. )( Depravo. ADV. Ambitiose
orationem. PHRAS. 1. Spero fore, ut se corrigat, _j’espère qu’il se
corrigera_. Ut se flectat, et majores suos respiciat, ut sanetur; ut ne
exemplum in perniciem civitatis manet; ut frugi evadat; ut virtute culpam
corrigat, nova gloria flagitii memoriam aboleat; ut se restituat; se ad
frugem corrigat; ad frugem animum applicet; ut in viam redeat; ab errore
revocetur; objurgando melior fiat; ut correctionem subeat, suscipiat,
admittat; ut correctorem patiatur; monitoribus et qui erranti viam
monstrent, obtemperet, dicto audiens sit, morem gerat. 2. Vix jam corrigi
potest, _il est presque incorrigible_. Nullum pene correctioni locum
relinquit, reliquum facit; nullum prope melioris frugis spem facit; vix
est, ut ad sanitatem flectatur; conclamatum videtur de ejus emendatione;
insanabile pene malum est; is ut ad meliorem se frugem recipiat, sperari
vix potest; deploranda in perpetuum videtur ejus emendatio; vix superest
medicinæ locus; respuit jam inveterata vis mali, quasi desperata salute,
medicinam; frustra jam in emendandis ejus moribus opera ponitur; altius
jam animo insedit vitium, quam ut evelli ulla ratione possit. Cf. Melius.
3. Correxit orationem, _il a corrigé son discours_. Ad ineptos locos
notam apposuit; orationem limavit; multis lituris delimavit, perpolivit;
menda non pauca lituris sustulit; demendo, mutando, interpolando multis
locis sensum restituit. USUS: Aliquem, mores aliorum, orationem, menda
corrigere. Errorem pœnitendo correxit. Corrigere se et reprehendere Cf.
Melius.
CORRĬPĬO, is, ripui, reptum, ere, a. _Prendre_, _saisir_; _blâmer_,
_réprimander_. SYN. Comprehendo, reprehendo. ADV. Acerrime, occulte,
severe. USUS: 1. Hominem corripi et suspendi jussit. Dolore, amentia,
ira corripi; morbo subito corripi. 2. Reprehendo, arguo, incuso, accuso,
_accuser_, _dénoncer_. Clamoribus maximis aliquem corripere. Cf.
Reprehendo, Objurgo, Impetus.
CORRŌBŎRO, as, avi, atum, are, a. _Fortifier_, _consolider_. SYN. Firmo,
confirmo, roboro, sancio. )( Infirmo, frango. USUS: Spem alicujus
lenitate; factionem indulgentia corroborare. Cum se vox tua corroborarit.
Corroborata jam vetustate audacia. Ætas corroborata, rerum cognitioni
apta. Cf. Firmus, Confirmo.
CORRŌDO, is, rōsi, rōsum, ere, a. _Ronger_. SYN. Rodo. USUS: Mures scuta
corroserant.
CORRŎGO, as, avi, atum, are, a. _Prier_, _demander_. SYN. Rogo, peto,
precibus quæro. USUS: 1. Necessarios suos corrogat, ut sibi adsint. 2.
Congrego, _amasser en demandant_. Vestimenta, vasa, milites corrogare.
Cf. Colligo.
CORRŪGO, as, atum, are, a. _Rider_, _plisser_. USUS: Frontem corrugare.
Caperare, contrahere, adducere frontem. Cf. Ruga.
CORRUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. _Corrompre_; _ruiner_. SYN. Depravo,
vitio, in vitium impello, destruo. PHRAS. 1. Cupiditates juventutem
corrumpunt, _les passions corrompent la jeunesse_. Deteriorem faciunt;
a recto cursu et ratione detorquent, nervos omnes virtutis elidunt;
corruptelarum illecebris irretiunt; facile in omnia vitia præcipitant.
2. Juventus facile corrumpitur (VULG. Seducitur), _les jeunes gens
se laissent facilement séduire_. Contagione malorum juventus facile
evertitur, in errorem facile inducitur, facile transversum agitur; malis
moribus depravatur; ad mala consilia deducitur; ad nequitiam facile
inducitur; in fraudem illicitur; sollicitando et pollicitando juvenum
animi lactantur, labefactantur. Juventus veluti contactu facile recipit
vitia, animi virus; morbi illi animorum facile pervadunt juventutem;
facile serpunt contagiones malorum; morbi illi animorum veluti corporum
contactu vulgantur; ætas illa flexibilis, pravis capta corruptelarum
illecebris a continentia facile deducitur; ad inertiam et voluptates
corporis pessumdatur. 3. Hoc in se facinus nunquam concepisset, nisi a
pravis sociis corruptus esset, _il n’aurait jamais songé à ce crime_,
_s’il n’avait été corrompu par de mauvais compagnons_. Nisi exempli
contagio juvenilem animum veluti pestilenti quodam sidere afflasset;
nisi sociorum exempla transversum egissent; nisi pravitate sociorum ad
hæc consilia traductus; hæc cum ageret, contagione quadam pestifera
insaniit, sociorum pravitate auferri se passus; corruptelarum illecebris
irretitus; contactus iis corruptelarum illiciis, quæ pravis a sociis sunt
profecta. 4. Bellicam laudem avaritia corrupit, _l’avarice gâta sa gloire
militaire_. Partam bello gloriam avaritia expunxit; avaritiæ sordes belli
gloriam confregere; offecit bellicis laudibus, partoque armis decori
avaritia importuna; armorum gloriæ avaritia labem imposuit, aspersit;
illustrem belli gloriam avaritiæ sordibus inquinavit. Cf. Macula. 5.
Corruptus est pecunia judex, _on a corrompu le juge à prix d’or_. Judex
magna vi pecuniæ a sententiæ æquitate deductus est; ob rem judicandam
pecuniam accepit; pretio addictam fidem habuit nummarius juris interpres;
jus pecunia est adulteratum, spe et metu depravatum; judicis fides pretio
labefactata concidit; saturatus infinita largitione judex, pecuniæ
magnitudine facile ab instituto deductus est; mercenarius judex, cujus
mens oppressa præmio, lingua adstricta mercede, vero pretium ac gratiam
facile antetulit; judex venalem linguam fidemque habuit, judex mercede
conductus; largitione cæcatus; pretio delinitus; auro corruptus est;
adversarii mei infinita largitione adversum me usi sunt; judicem pretio
mercati sunt; judicum voluntates largitione redemerunt; corruptelam
judicii magna vi pecuniæ moliti sunt; tantum donis muneribusque
perfecerunt, ut a sententia facile abiret, abduceretur; venalem pretio
hominem et largitione devinctum, magnitudine pecuniæ facile a bono
honestoque abstraxere. Judicem, a cupiditate auri haud intactum, qui
adversus divitias haud quaquam invictum gerebat animum, facile donis
ad suam causam perduxerunt. USUS: Aliquem pecunia, judicem largitione,
pretio tribus corrumpere. Vitiosa et corrupta consuetudo. Corrupti ac
depravati mores. Tabulæ publicæ lituris corruptæ. Oculi fletu, viæ luto,
vestes usu, ædes situ corrumpuntur. Cf. Deterius, Destruo.
CORRŪO, is, ui, ere, n. et a. _Tomber_, _s’écrouler_. SYN. Ruo, cado. )(
Sto. PHRAS. 1. Vulneratus corruit, _il tomba blessé_. Præceps in vulnus
abiit; inter manus suorum collapsus est deficiens, ac jam vix spiritum
ducens; moribundus labentibus super corpus armis ad terram defluxit;
ruente equo saucius ipse, præceps ad terram datus est. 2. Domus corruit,
_la maison s’est écroulée_. Domus convulsa sedibus suis cum fragore
ingenti procidit, ruit, procubuit; diu quassata ac labefactata ruina
tandem oppressa est. Cf. Cado. USUS: Ædes exesæ corruere. Uno meo fato
tu, et omnes mei corruistis. Corruere urbis opes. Ille timore, ego risu
pene corrui.
CORRUPTĒ, _Avec altération_, _avec corruption_. SYN. Male, prave,
nequiter. USUS: Depravate et corrupte de re aliqua judicare.
CORRUPTĒLA, æ, f. _Ce qui sert à corrompre_; _action de corrompre_.
SYN. Quod ad corrumpendum valet, ut largitio, illecebræ, etc. PHRAS.
Corruptelam judicis moliri, _chercher à corrompre le juge_. Sollicitare
judicem pecunia ad perniciem alterius; spe ac promissis prolectare;
mercari pretio judicem; pretio ac largitione delinire; donis, muneribus
tentare. Cf. Corruptus judex. USUS: Mores hac dulcedine, corruptelaque
depravati. Corruptela malæ consuetudinis. Aliquem corruptelarum
illecebris irretire.
CORRUPTĬO, ōnis, f. _Corruption_, _altération_. USUS: Morbum appellant
totius corporis corruptionem.
CORRUPTOR, ōris, m. _Corrupteur_, _séducteur_. SYN. Largitor. USUS: Quis
corruptor juventutis? Quem tu hujus tribus corruptorem ac venditorem
clamitas.
CORRUPTRIX, īcis, f. _Corruptrice_. Corruptrix provincia.
CORS, ortis, f. _Cour fermée_, _basse-cour_. SYN. Arca villæ, spatium
intra maceriem. USUS: Villam habes cum corte.
CORTEX, ĭcis, m. _Enveloppe des plantes_, _écorce_. USUS: Trunci
obducuntur libro aut cortice quo sint a frigoribus et caloribus tutiores.
CORTĪNA, æ, f. _Tenture_, _rideau_. USUS: Cortina theatri.
CŎRUSCO, as, are, n. _Briller_, _étinceler_. SYN. Splendeo, emico. USUS:
Flamma inter nubes coruscat.
CŎRUSCUS, a, um, _Brillant_, _étincelant_.
CORVUS, i, m. _Corbeau_. USUS: Milvo est bellum naturale cum corvo.
CŎRY̆PHÆUS, i, m. _Coryphée_; _chef_. SYN. Dux, princeps. USUS: Zenonem
Philo coryphæum Epicureorum appellat. Cf. Auctor.
CŌS, cōtis, f. _Caillou_, _pierre à aiguiser_. SYN. Lapis, quo cultri
acuuntur. USUS: Iracundia cos est fortitudinis, _la colère aiguise le
courage_. Novacula cotem præcidere.
COSTA, æ, f. _Côte_. USUS: Animalium, navium costæ, _flancs des navires_.
CŎTHURNUS, i, m. _Cothurne_, _sorte de chaussure_. Calceamenti genus,
tragœdis et virginibus familiare.
CRĀPŬLA, æ, f. _Pesanteur de tête_, _ivresse_, _indigestion_. SYN.
Helluonum vitium, dissoluta victus ratio. PHRAS. 1. Crapulam habet, _il
est ivre_. Mero incalescit; sensus mero victi sunt; gravata ebrietate
mens; vino gravis est; mero oneratus; vino epulisque obrutus est; appotus
probe; invitavit se plusculum majoribus poculis; temulentus est; vino
rationem obruit; vino mentem mersit; vino sepultus est; vino onustus,
languidus, oppressus est; vino madet; crapula ac capitis errore titubat;
nec mens, nec lingua homini consistit; mero victus est; vini flore se
complevit; vino se ingurgitavit; crapula gravis et impos sui est. Cf.
Ebrius. 2. Crapulam edormivit, _il a cuvé son vin_. Crapulam exhalavit;
somno concoxit; quies mentem reddidit; ebrietatem discussit. USUS: Edormi
et exhala crapulam. Cf. Bibo.
CRAS, _Demain_. SYN. Secundum hanc diem, crastina die.
CRASSĒ, _Grossièrement_. USUS: Crasse compositum aliquid.
CRASSĬTŬDO, ĭnis, f. _Épaisseur_. USUS: Crassitudo æris mihi noxia.
CRASSUS, a, um, _Épais_. SYN. Densus, plenior, pinguis, concretus.
)( Tenuis. USUS: Crassus et concretus aer. Omnia crassis circumfusa
tenebris. Cœlum crassum.
CRASTĬNUS, a, um, _De demain_. USUS: Nisi me in crastinum differre velis.
CRĀTĔR, ēris, m. _Cratère_, _coupe_. SYN. Poculum, cratera.
CRĀTES, is, f. _Claie_. SYN. Tabula viminibus contexta. USUS: Locus
conceptus cratibus.
CRĔĀTĬO, ōnis, f. _Création_, _élection_. USUS: Creatio magistratuum.
CRĔĀTOR, ōris, m. _Créateur_, _auteur_; _père_. SYN. Procreator, genitor,
effector. PHRAS. Creator universi DEUS, _DIEU, créateur de l’univers_.
Effector et molitor mundi; opifex, generator ædificatorque mundi DEUS;
rerum, quæ in tota natura constant, omnium opifex; universi conditor
ac parens DEUS; hujus immensi operis conditor, effector, mundi hujus
architectus ac fabricator; temporum ac omnium rerum artifex. Cf. DEUS.
USUS: Creator urbis Romulus.
CRĔĀTŪRA, æ, f. _Créature_. SYN. Res creata, ex nihilo producta; res
condita ab opifice et ædificatore mundi, DEO; res a summo conditore DEO
procreata; summi conditoris, creatoris, procreatoris opus; res mortalis.
Creata omnia.
CRĒBER, bra, brum, _Fréquent_. SYN. Frequens, densus. USUS: Thucydides
creber est rerum frequentia. Crebræ venæ toto corpore intextæ. Per hos
dies creberrimus mihi sermo de te. Cf. Sæpe, Frequento.
CRĒBRĬTAS, ātis, f. _Fréquence_, _multiplicité_. SYN. Frequentia. EPITH.
Pristina, tanta litterarum. USUS: Crebritate officiorum priora errata
sarciam.
CRĒBRO, _Fréquemment_. SYN. Frequenter. USUS: Crebro litteras dare. Cf.
Sæpe.
CRĒDĬBĬLIS, e, gen. com. _Croyable_, _vraisemblable_. SYN. Probabilis,
verisimilis. )( Incredibilis. PHRAS. 1. Credibile est, _il est probable
que_ (cum ut _vel_ inf.). Fidem est propius; ad fidem pronius est;
verisimillimum est; a ratione haud alienum est, par est credere.
Cf. Verisimile. 2. Rem credibilem reddidit, _il a rendu la chose
vraisemblable_. Fidem ejus rei fecit allatus ab eo nuntius; suspicionem
affirmavit rumor publicus, fidem rei addidit una consentiensque vox
populi; ad suspicionem res certissimæ accesserunt; opinionem adjuvit
constans rei fama. USUS: Narratio credibilis esse debet. Credibile est,
quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur. Cf. Incredibilis.
CRĒDĬBĬLĬTER, _D’une manière croyable_, _vraisemblable_. SYN.
Verisimiliter, probabiliter. USUS: Quam non modo non credibiliter, sed ne
suspiciose quidem.
CRĒDĬTOR, ōris, m. _Créancier_. SYN. Is, cui quacumque causa aliquid
debetur. )( Debitor. EPITH. Cæteri, familiares, universi. USUS: Fraudare
creditores. Cum omnibus creditoribus suis male agit.
CRĒDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. _Croire_, _ajouter foi_. SYN. Fidem
habeo, tribuo; auctoritatem tribuo, auctoritatem et fidem adjungo, mihi
persuadeo. ADV. Cito de aliquo, facile, firmius, prorsus, recte de
aliquo, stulte, temere pecuniam, valde, dementer. PHRAS. 1. Ne temere
cuivis credas, _ne croyez pas légèrement le premier venu_. Ne cujusvis
testimonio fidem adjungas; ne omnibus credulum te præbeas; ne omnibus
credulitatem tuam addixeris; segnior ad credendum esto; caveas, ne
fidem tibi quisque faciat, tibi aliquid persuadeat. 2. Non cuivis est
credendum, _il ne faut pas croire tout le monde_. Quibusdam fidem et
auctoritatem usta suspicio derogavit; quosdam leviores auctores rei culpa
facit; sunt, quibus incerta, dubia, fluxa fides sit: quorum fide niti
tuto haud possis; non cuivis adhibenda est fides. 3. Crede mihi, rem ita
se habere, _croyez-moi_, _la chose est ainsi_, _telle que je vous le
dis_. Persuasum tibi habe; induc animum; induc in animum, ita esse; pro
certo habe; pro certo existima; nihil dubita; exploratum atque omnino
certum habe; pro comperto habeas, velim; sit hoc apud te minime dubium;
sit exploratum; pro inquisito et comperto sit, rem hoc loco esse; velim,
sic habeas; tibi persuadeas, cum animo tuo constituas, in hoc statu rem
esse. 4. Est vir, cui merito credi possit, _c’est un homme que vous
pouvez croire_. Cujus conspecta fides et gravitas; est fide dignissimus;
vir est suspectæ minime fidei; cujus ingens apud omnes auctoritas ac
fides; cujus auctoritas magni apud omnes est ponderis; qui auctoritate
valeat, floreat maxima; cujus ingens inter testes nomen; cui vel
injurato credas. Cf. Auctoritas. USUS: 1. Aiunt, nervos atque artus esse
sapientiæ, non temere credere. Adduci non possum, ut somniis credam. Non
credo de numero militum. 2. Concredo, committo, _confier_. Se alicui, sua
consilia; res omnes alienæ fidei; arcana libris; nocti se credere. Cf.
Fides, Judico, Firmus, Certus.
CRĒDŬLĬTAS, ātis, f. _Crédulité_, _facilité à croire_. SYN. Credendi
facilitas, animus simplex, credulus. USUS: Credulitas error potius est,
quam culpa, et in optimi cujusque animum facillime irrepit.
CRĒDŬLUS, a, um, _Crédule_, _simple_. SYN. Simplex, antiqui moris homo,
qui facile credit. )( Prudens, sapiens. USUS: Verba mihi dari facile
patior, meque libenter præbeo credulum. Creduli et improvidi juvenes. Cf.
Incautus.
CRĔMO, as, avi, atum, are, a. _Brûler_. SYN. Incendo, exuro, comburo,
deuro, in ignem aliquid infero, flammis torreo.
CRĔO, as, avi, atum, are, a. _Créer_, _engendrer_, _produire_. SYN.
Procreo, gigno, facio. ADV. De integro censores, injuste periculum, rite
consules. PHRAS. 1. DEUS hunc mundum creavit, _DIEU a créé cet univers_.
Ex nihilo procreavit; rerum omnium potentissimus ac sapientissimus
opifex hoc pulcherrimum naturæ regnum ex nihilo condidit, effecit;
commune hoc DEI ac hominum domicilium DEI consilio jussuque repente
ex nihilo constitit; rerum hanc universitatem, qua omnia continentur,
nullis ex elementis, nullis ex principiis molitus est DEUS; mundi hujus
moles immensa non manibus hominum, sed DEI imperio surrexit; quidquid
hic videmus, de nihilo natum est DEO imperante; DEUS est, qui cœlum et
omnia, quæ cœli ambitu continentur; qui supera, media, infima condidit,
architectatus est, ex nihilo excitavit, formavit, finxit. 2. Regem
creant, _ils le créent roi_. Regem appellant, regem jubent, regnum ei
deferunt; regem renuntiant; diadema ei imponunt; regem faciunt, dicunt;
summam imperii ad eum deferunt. USUS: Artis proprium est creare et
gignere. Periculum alicui creare. Luxuries in urbe creatur. Consules et
prætores creantur. Errorem sæpe creat similitudo. Cf. Facio.
CRĔPĬDA, æ, f. _Sandale_. Calceamenti genus. USUS: Statua Scipionis cum
chlamyde et crepidis. Ne sutor supra crepidam, _chacun son métier_.
(PROV.).
CRĔPĬDĀTUS, a, um, _Qui porte des sandales_. SYN. Soleatus.
CRĔPĪDO, ĭnis, f. _Môle_, _jetée_; _rivage_. SYN. Ora terræ, quæ alluitur
aqua, _vel_ ripa paulo eminentior. USUS: Pirata ad omnes urbis crepidines
accessit.
CRĔPĬTŬS, ūs, m. _Bruit retentissant_, _craquement_. SYN. Sonus
collisione excitatus, aut percussione. EPITH. Honesti, liberi. USUS:
Pallor et tremor et dentium crepitus consequitur. Inter plagarum crepitum
doloremque. Stoici aiunt, crepitus æque ac ructus liberos esse oportere.
CRĔPO, as, ui, ĭtum, are, n. _Rendre un son_, _craquer_. SYN. Percrepo.
CRĔPUNDĬA, ōrum, n. pl. _Jouets d’enfant_, _hochets_. SYN. Quæ pueris
dantur oblectandi causa.
CRĔPUSCŬLUM, i, n. _Crépuscule_. USUS: Primo crepusculo. Cf. Vesper.
CRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. _Croître_. SYN. Augesco, accresco,
adolesco, ingravesco, serpo, propagor, augeor, ætate procedo, surgo,
ascendo. )( Decresco. ADV. Incredibiliter, plurimum, pariter cum ætate
studia. PHRAS. 1. Herbæ e terra crescunt, _les herbes sortent de la
terre_. E terra nascuntur; e terra maturatæ pubescunt et maturitatem
assequuntur. Diffundit terra et elicit herbescentem viriditatem; e terra
germina omnia effunduntur; terra herbes gignit, creat, progenerat;
herbæ proveniunt, prosiliunt, prorepunt, emicant, enascuntur, exeunt,
2. Malum in dies crescit, _le mal s’accroît de jour en jour_. Malum in
dies longius manat; serpit latius; magis vulgatur; augescit, ingravescit;
longius progreditur, procedit; majora in dies incrementa capit. Cf.
Augesco, Augeo. 3. Postquam crevit puer, _dès que l’enfant fut devenu
grand_. Ubi adolevit ætate; ubi ætate processit; sumpto jam corpore,
animique robore; ubi ad justum corporis modum adolevit; ubi ad justum
corporis proceritatem; corporis habitum processit. 4. Ira dolorque
crevit, _la colère et la douleur ont augmenté_. Exarsit ira, vehementius
efferbuit. Cf. Augeo. USUS: Respublica privatis inimicitiis crescit.
Exspectatio rumore creverat. Eos elige, e quibus crescere possis. Locus
præter modum crevit. Cf. Augeo, Amplifico.
CRĒTA, æ, f. _Craie_. SYN. Terra alba. USUS: Laudatio Asiatica illa creta
obsignata.
CRĒTĀTUS, a, um. _Blanchi avec de la craie_. SYN. Creta infectus. USUS:
Cretatæ fasciæ.
CRĬBRUM, i, n. _Crible_. SYN. Vas pistorum ad grana farinamque purgandam.
USUS: Mures cribra arrosere.
CRĪMEN, ĭnis, n. _Crime_. SYN. Criminatio, infamia; _item_: facinus,
peccatum, noxa, scelus, delictum, maleficium. EPITH. Atrocissimum,
certum, commentitium, commune, decumanum, domesticum ac vernaculum,
fictum, falsum, fœdissimum, grave et vehemens, inane, incredibile,
ingens, iniquum, integrum, invidiosum, levius, nefarium, novum
inauditum, obscurum, perspicuum, probrosum, suspiciosum, manifestum,
vinarium, verum, vetus. Crimina certa propriaque, dissoluta, falsa,
infinita, absoluta, permulta, quotidiana, reliqua. PHRAS. Magnum crimen
commisisti, _vous avez commis un grand crime_. Magnum crimen admisisti;
in sceleratam ac nefariam fraudem decidisti; fraudem capitalem admisisti;
in hoc facinore omnes insunt culpæ maximæ; id, quod in te concepisti
scelus, in maximo, nefario crimine et capitali fraude ponitur; magno te
adstrinxisti scelere; grave piaculum admisisti; nullum scelus abest ab
eo scelere; in illo scelere omnia insunt scelera, quod in te admisisti.
Cf. Committo, Culpa, Scelus. USUS: 1. Criminatio, _accusation_. Crimen
effugere, e crimine elabi, _éviter une accusation_. Crimen dissolvere,
_repousser une accusation_, _se laver d’un reproche_. 2. Facinus,
peccatum, fraus, noxa, _délit_, _faute_, _crime_. Crimen in me quærit.
Cædes ea illi crimini datur, vertitur. Proditionis crimen in te conjecit,
contulit; tibi intulit, attulit, obtulit. Ista aut suspicionem afferunt,
aut crimen. Isthoc tibi crimen adscribunt; hoc tibi in crimine ponunt.
Crimine aliquem arcessere; condemnare crimine. Imprudens in crimen
incurrit, in crimen venit. Staret hoc illi crimen, nisi refelleret,
dilueret, dissolveret. In alium derivare crimen; extenuare nimium et
elevare. Facile effugies crimen. Non abes ab omni crimine, non cares
omni crimine. Videtur condonandum illud crimen. Cf. Scelus, Criminatio,
Criminor.
CRĪMĬNĀTĬO, ōnis, f. _Accusation_, _calomnie_. SYN. Crimen, accusatio.
EPITH. Acerrima, accusatorum falsa, inaudita, subita, tota. PHRAS.
Criminationem refutavit, _il a réfuté l’accusation_. Oblatas ab
adversariis criminationes depulit; crimen accurata confutatione
dissolvit; meditata oratione diluit, refellit; inexspectato responso
crimen effugit; e crimine elapsus est, e crimine se eripuit; oblatas
criminationes aut extenuavit, aut elevavit. USUS: Nihil adhuc in Caium
criminationis est. Oblatas criminationes depellere. Cf. Accusatio,
Coarguo.
CRĪMĬNOR, aris, atus sum, ari, d. _Accuser_; _faire des reproches_. SYN.
Criminationem, _vel_ crimen offero, infero; culpæ, vitio do; crimini do,
verto; criminatione utor, criminis loco pono, in crimen voco, revoco. )(
Crimen dissolvo. PHRAS. Nescio quid fraudis a me susceptum criminantur,
_ils me reprochent je ne sais quelle perfidie_. Nescio quid fraudis a
me conceptæ in crimen vocatur; capitalis, nescio cujus fraudis crimen
in me conjiciunt, conferunt; nescio quod fraudis crimen mihi inferunt,
efferunt; fraudis, incertum cujus, crimen in me quærunt; cum alia, tum
fraudis, nescio cuius, crimina in me ferunt; mihi adscribunt; fraus,
nescio quæ, mihi in culpa ponitur, in crimine ponitur; crimini datur,
fraudis, nescio quid, a me admissum; novum crimen afferunt, fraudem
capitalem a me factam esse, fraudis crimine me accersunt, condemnant;
fraudis conceptæ crimen in me derivant; in fraudis crimen, certe
suspicionem, ad populum incurro, venio. Cf. Accuso, Insimulo, Culpa.
USUS: Invidiose meam potentiam ad populum criminantur. Non omnia libet
criminari. De quibus illum criminatus es. Cf. Detraho.
CRĪMĬNŎSĒ, _En accusateur, avec passion_. SYN. Suspiciose, accusatorie,
acerbe. USUS: Qui suspiciosius ac criminosius diceret, audivi neminem.
CRĪMĬNŌSUS, a, um, _Digne cie reproche_, _blâmable_; _coupable_,
_criminel_. SYN. Suspiciosus, quod criminis suspicionem affert, quod
in crimine est, quod in crimine ponitur. USUS: Non credebam, hoc tibi
criminosum fore. Orator acer, acerbus, criminosus. Officiosam amicitiam
criminoso nomine inquinas.
CRĪNES, ĭum, m. pl. _Cheveux_. SYN. Capilli.
CRĪNĪTUS, a, um, _Qui a beaucoup de cheveux_. SYN. Capillatus, comatus.
USUS: Gorgonis os anguibus crinitum, _la tête de la Gorgone avait des
serpents pour cheveux_. Stellæ crinitæ, _comête_. Cf. Cometæ.
CRISPUS, a, um, _Crépu_, _frisé_.
CRISTA, æ, f. _Crête_; _aigrette_, _panache d’un casque_. USUS: Crista
galeæ.
CRISTĀTUS, a, um, _Qui a une crête_, _une aigrette_. USUS: Galea cristata.
CRĬTĬCUS, i, m. _Critique_, _censeur_. SYN. Poematum, _aut_ similium
operum judex, Aristarchus. USUS: Ego tanquam criticus antiquus, ut
Aristarchus quidam judicaturus sum.
CRŎCĔUS, a, um, _De safran_; _couleur de safran_, _jaune_, _doré_. USUS:
Chlamys crocea.
CRŎCŎDĪLUS, i, m. _Crocodile_. SYN. Lacerta Ægyptia magnitudinis immensæ.
CRŎCUS, i, m. _Safran_. USUS: Meliora sunt unguenta, quæ terram, quam quæ
crocum olent.
CRŎTĂLUM, i, n. _Crotales_, _sorte de castagnettes_. SYN. Instrumentum
musicum e laminis quibusdam æreis. USUS: Nec collegæ tui crotala et
cymbala fugi.
CRŪCĬĀMENTUM, i, n. _Tourment_, _souffrance_. SYN. Cruciatus. EPITH.
Gravia morborum. USUS: Cruciamenta morborum interdum sunt graviora, quam
tormenta carnificum.
CRŬCĬĀTŪS, ūs, m. _Tourment_, _torture_, _supplice_. SYN. Cruciamentum,
tormentum, pœna, supplicium. EPITH. Acerbissimus, mœstus, magnus, malus,
summus, miseri, tetri. USUS: Magno animi cruciatu vitam agere, _passer
sa vie dans des chagrins perpétuels_. Is se vel in cruciatum dari cupit.
Cruciatu afficere aliquem. Confectus cruciatu summorum dolorum. Cui
morbus tetros cruciatus ciet. Summo cruciatu supplicioque perii. Cf.
Dolor, Affligo.
CRŬCĬO, as, avi, atum, are, a. _Tourmenter_, _torturer_. SYN. Cruciatu
afficio, conficio, afflicto, torqueo, premo, exanimo, excrucio, vexo;
angoribus, suppliciis, majori malo macto. ADV. Diu, impune. PHRAS.
1. Criminis insontem acerbe cruciavit, _il a cruellement torturé un
innocent_. Insonti barbara feritate tormenta admovit; omnia exempla
cruciatus in insontem edidit; crudelitate naturæ asperius fecit
aliquid insonti; in summum cruciatum dedit hominem insontem; omnibus
cruciatibus affecit, per ultimos cruciatus hominem insontem laceravit,
excarnificavit. 2. Ea res me vehementer cruciat, _cette affaire me
tourmente beaucoup_. Res me urit vehementer et sollicitat; animum
discruciat, exercet; angor animo, intimis sensibus; eam ob rem gravis
mihi sollicitudo incumbit; acerba me sollicitudo incessit; maximam
sollicitudinem sustineo; summam acerbitatem, ægritudinem, molestiam
capio, sustineo; in acerba sollicitudine, in magno angore sum; magna
premor, opprimor sollicitudine; magna cura ac sollicitudo animo insidet,
animum occupat, torquet, exagitat; gravi conturbor, æstuo sollicitudine;
suspenso et sollicito sum animo; ægritudine prope contabesco; curis pene
conficior ac consumor. Cf. Ango, Angor, Cura, Sollicitus. USUS: Fame et
vigiliis cruciatur. Tuæ te ærumnæ premunt ac cruciant. Dies noctesque
tuæ te sollicitudines torquent ac cruciant. Dies noctesque cruciaris et
consumeris. Cf. Vexo, Torqueo.
CRŪDĒLIS, e, gen. com. _Dur_, _cruel_, _inhumain_. SYN. Durus, inhumanus,
ferreus, ferus, teter, immanis, importunus, omnis humanitatis expers,
natura asper, singulari immanitate et crudelitate barbarus; barbarus
atque immanis, inexorabilis, omni diritate atque immanitate deterrimus,
immemor humanitatis, immansuetus, qui maxima asperitate et immanitate
naturæ est. )( Clemens, misericors. PHRAS. 1. Homo crudelis est, _cet
homme est cruel_. Ingenio sane est crudeli, quali nulla in barbaria
quisquam tyrannus fuit; ejus immani et fœda crudelitate omnis Barbaria
superata est; homo omni diritate deterrimus; cui volupe sit fœdum in
modum lacerare miseros; omnia exempla cruciatus edere; omni sævitie,
atrocitate plebem opprimere; optimum quemque per cruciatum necare, cum
cruciatu interficere; omnibus tormentis excruciatos, omnibus cruciatibus
affectos, laceratos interficere, necare; crudelitate utitur maxima;
multa superbe, multa crudeliter facit; credas, feræ rabiem occupasse
hominis animum, ita in quosvis sævus est et immanis; immanitate et
crudelitate præditus est; crudelitatem vultu aspectuque horribili præ
se fert; immanitate barbarus, sanguinarius, atrox, truculentus est;
omnem humanitatem exuit; cum immanissimis feris crudelitate comparandus
est; ab omni humanitate remotus, derelictus. Homo atrocis ingenii,
animi trucis ac implacabilis; omnes mortales crudelitate vincit; cujus
immanitas brutorum animantium ferocitatem non modo adæquat, verum etiam
(horreo verba tam horrida) superat; est barbarie omni crudelior, expers
omnis pietatis ac humanitatis; ea est morum, non asperitate, (levi enim
illi vitium istud est) sed feritate, quam ne immanissimæ quidem ferarum
omnium feræ possint attingere; anhelat imo e pectore crudelitatem; ea
est importunitate naturæ, ut ejus crudelitas nulla miserorum calamitate
expleri, satiari, saturari possit; ut crudelitatem in omnes promiscue
expromat, exerceat, adhibeat; ut necare insontes crudelitate excogitata
gaudeat. 2. Severi, non crudeles in liberos esse debent parentes, _les
parents doivent user de sévérité et non de cruauté envers leurs enfants_.
Bonum est, imo necesse, pueros in culpam lapsos a parentibus castigari,
sed cavendum, ne crudelitati aditum patefaciant. Sicut parentum est,
juveniles refrenare liberorum impetus, ita debent illi quoque manus, immo
ipsum animum ab omni sævitiæ genere vindicare; sævitiam adversus liberos
exercere, crudeliter agere cum filiis nunquam debent. Tanti esse nihil
debet, ut crudeles in liberos simus; ut crudeles nos liberi experiantur.
Si quid agitur cum filiis, crudelitas absit; nunquam crudelitati locus
sit; dedecet parentes, pœnam de liberis sumere exempli parum memoris
justæ severitatis; adhibere sævitiam in liberos; acerbe crudeliterque in
liberos sævire. USUS: Animus ferus, crudelis, inhumanus. Bellum crudele.
Pater in liberos crudelis.
CRŪDĔLĬTAS, ātis, f. _Cruauté_. SYN. Sævitia, inhumanitas, feritas,
acerbitas, atrocitas animi, importunitas, immanitas naturæ, morum
acerbitas. )( Clementia. EPITH. Arrogans, domestica, gravior, crudelior,
immanis et fera, importuna in aliquem, inaudita, incredibilis, inimica,
insatiabilis, nefaria, regia, singularis, summa, tanta, teterrima.
USUS: Misericordia in speciem crudelitatis labi; crudelitatis odio in
crudelitatem ruere, _devenir cruel en haine de la cruauté_. Iste spumans
ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet
brachium. Ejus crudelitas nulla miserorum calamitate expleri, saturari,
satiari potest. Crudelitatem in omnes promiscue expromit, adhibet,
exercet. Crudelitate excogitata necare insontes gaudet, nec tam gustare
civilem sanguinem, quam exsorbere optat.
CRŪDĒLĬTER, _Avec dureté_; _cruellement_. SYN. Dure, acerbe; per
cruciatum, cum cruciatu, omni cruciatu. )( Dissolute. USUS: Crudeliter
animadvertere in aliquem. Crudelissime periit.
CRŪDĬTAS, ātis, f. _Indigestion_. SYN. Stomachi affectio, cum male
concoxit; stomachi redundantia ex ægra confectione ciborum. USUS:
Cruditas morbi causa est.
CRŪDUS, a, um, _Qui n’est pas mûr_, _vert_. SYN. Immaturus. USUS: 1. Poma
ex arboribus cruda avelluntur, matura et cocta decidunt. 2. Cruditate
affectus, _qui digère mal_, _qui a l’estomac chargé_. Crudior ad prandium
venit. Roscius, quia crudior, agere noluit. Cf. Stomachus.
CRŪENTO, as, avi, atum, are, a. _Ensanglanter_. SYN. Sanguine imbuo,
sanguinem elicio. ADV. Impie. USUS: Nolebam propter me cæde civium
cruentari rempublicam. Scelere cruentare secures suas. Cæde nefaria se
cruentare.
CRŬENTUS, a, um, _Sanglant_, _ensanglanté_. USUS: Cruentus civium
sanguine.
CRŬMĒNA, æ, f. _Bourse_. SYN. Loculus.
CRŬOR, ōris, n. _Sang répandu_. SYN. Sanguis e vulnere. EPITH. Jucundus,
civilis, quam recentissimus inimici. USUS: Cruorem inimici recentissimum
ostendere. Cf. Sanguis.
CRUS, crūris, f. _Jambe_. SYN. Tibia, pars pedis, quæ ex coxendice ad
extremos pedis digitos pertinet. USUS: Crura alicui frangere, suffringere.
CRUSTA, æ, f. _Superficie_, _enveloppe_, _écaille_, _croûte_. USUS: Vasis
crustæ detrahebantur.
CRUX, ŭcis, f. _Croix_. SYN. Patibulum. PHRAS. In crucem agere, rapere,
tollere; cruci suffigere, affigere; crucem alicui figere, defigere,
constituere; patibulo affigere; in cruce figere; cruce afficere;
cruci aliquem dare; infelici arbori suspendere. (VULG. Crucifigere),
_crucifier_. USUS: Verres civibus Romanis crucem minatus est. Crucem
indemnatis fixit, constituit. Cruci hominem insontem dedit. Multos in
crucem egit, sustulit. Multos cruciatu, cruce, morte affecit. (Crux _pro_
molestia, rebus adversis, calamitatibus _vulg. est_, _peine_, _tourment_).
Crux SSᵐᵃ, _La Sainte Croix_. PHRAS. 1. Lignum, in quo salus nostra,
ingemiscente rerum natura, pependit; in quo tribus clavis mundi salus
affixa pependit. 2. (Crucifixi imago, VULG.), _Crucifix_. Imago Christi
cruci affixi; simulacrum Christi e cruce pendentis; signum pendentis
in cruce Servatoris nostri; simulacrum Christi in cruce morientis, in
cruce exspirantis; effigies Christi in cruce suffixi. 3. (Crucem facere,
VULG.), _se signer_, _faire le signe de la croix_. Crucis signum in
fronte pingere, formare; cruce se signare; signum crucis in fronte
effingere, exprimere; salutari se crucis signo munire; signum crucis
fronti, pectori imprimere. Signum crucis Christiano more, Christiano ritu
ducere.
CŬBĬCŬLĀRIS, e, gen. com. _Où l’on couche_. SYN. Quod ad cubiculum
pertinet. USUS: Lectus cubicularis.
CŬBĬCŬLĀRĬUS, ii, m. _Valet de chambre_. SYN. Cubiculi minister. USUS:
Nihil per cubicularium, omnia per janitores.
CŬBĬCŪLUM, i, n. _Chambre à coucher_. SYN. Conclave. EPITH. Alienum,
altum, amplum, hibernum, subgrande. USUS: Grande cubiculum, altum,
hibernum valde probavi. In cubiculum introducere.
CŬBĪLE, is, n. _Lit._ SYN. Lectus. EPITH. Duplex. USUS: Cubilia ferarum.
Inire alienum cubile, _commettre un adultère_. Nemo tam miser, qui
non cubile suum, _aut_ lectum salvum velit. Omnes mortales non solum
vestigia, sed ipsa avaritiæ tuæ cubilia videre possunt, _siége_.
CŬBĬTĀLIS, e, gen. com. _Haut d’une coudée_. SYN. Cubitum altus.
CŬBĬTO, as, avi, are, n. _Être souvent couché_. SYN. Sæpe cubo.
CŬBĬTUS, i, m. _Coude_; _coudée_. SYN. Mensura, quantum e cubito brachii
ad extremam manum est. USUS: Levato in cubitum corpore, suffulcire mentum
columna, _s’appuyer sur son coude_, _appuyer son menton sur ses deux
bras_. Triennio ille tres cubitos non processit. Columna tribus cubitis
alta.
CŬBO, as, cubui, cubĭtum, are, n. _Être couché_. SYN. Recumbo, accumbo.
PHRAS. Cubitum ivi, _j’allai me coucher_. Ad quietem ivi; quieti me
tradidi; in lectum me recepi; cubitum discessi; conferre se cubitum
parabat; strato se committere; lecto se commendavit; fessum diurno labore
corpus quieti mandabat; lectum petiit; ad quietem se composuit. USUS:
Deinde cubitum discessimus. Ægrotus in lecto cubans.
CŪDO, is, di, sum, ere, a. _Battre_; _forger_. SYN. Ferio, percutio.
USUS: Cudere nummos, _vel_ argentum, _battre monnaie_.
CŪJAS, ātis, gen. omn. _De quel pays?_ SYN. Unde, qua ex gente? USUS:
Socrates rogans, cujas esset? mundanum se respondit, totius mundi
incolam, ac civem.
CŪJUS, a, um, _A appartenant?_ _Dont, de qui_. USUS: Cuja res, cujum
periculum. Cædes ei crimini detur, cuja interfuit.
CŪJUSDAMMŎDI, _De quelque manière_. USUS: Animus non esse solum, sed
cujusdammodi debet esse.
CŪJUSMŎDI, _De quel genre_. USUS: Legem, cujusmodi sit, conservare.
CŪJUSQUĔMŎDI, _De toutes sortes_. USUS: Homines cujusquemodi.
CULCĬTA, æ, f. _Matelas_, _oreiller_. SYN. Pulvinus, lectulus, stragulum.
USUS: Culcita plumea.
CŪLĔUS, i, m. _Sac de cuir_. SYN. Saccus e corio, _vel_ lino factus.
USUS: Parricidæ in culeum insuti in profluentem deferuntur.
CŬLĪNA, æ, f. _Cuisine_. EPITH. Ingentes. USUS: Tua quidem Philosophia in
culina est.
CULMEN, ĭnis, n. _Faîte_, _sommet_. SYN. Fastigium. EPITH. Parvum,
transversum.
CULMUS, i, m. _Tige des plantes_, _chaume_. SYN. Frumenti calamus
a radice ad spicam. EPITH. Geniculatus. USUS: Herbescens viriditas
sensim adolescit, culmoque nixa geniculato vaginis jam quasi pubescens
includitur.
CULPA, æ, f. _Faute_. SYN. Causa, meritum, crimen, reprehensio. EPITH.
Aliena, magna, minor, paterna, perpetua, præterita, propria, similis,
summa, turpis, varia. PHRAS. 1. Tua culpa hæc acciderunt, _cela est
arrivé par votre faute_. Tu unus ejus rei culpam sustines; tu ipse in
culpa es, in te uno culpa ejus rei est; hujus rei culpa in te residet,
hæret, consistit; tu ejus rei culpa teneris; tuo vitio perimus; omnes
tibi culpam ejus rei attribuunt, assignant; tot malorum causas in te
omnes conferunt, transferunt, derivant, inclinant, conferunt; penes te
unum ejus rei culpam esse aiunt; te ejus culpæ coarguunt; te culpæ omnis
reum faciunt; tuum hoc vitium est, de quo plectimur; in vitio tu es; in
te injicitur ejus rei culpa; tibi vitio et culpæ datur; te unum in culpa
et suspicione ponunt; in te unum culpam conjiciunt, referunt; merito tuo
te accusant; ejus te mali fontem esse ac principium; tu unus in noxia
es; te ipse jure optimo incuses licet auctorem omnium malorum; hujus rei
culpam omnes in te rejiciunt, tibi adscribunt; te hujus mali fontem,
originem, causam esse prædicant; hanc in te culpam omnes impingunt; hujus
culpæ notam tibi uni inurunt; hujus rei culpa te condemnant. Cf. Causa,
Adscribo, Criminor. 2. Gravem culpam admisit, _il a commis une grande
faute_. Gravem culpam commisit, contraxit, suscepit; magno se crimine
adstrinxit; gravi culpa se contaminavit; non levem culpam commeruit, in
se suscepit; sequius admisit aliquid; graviter offendit, deliquit; in
gravem culpam incidit; gravi se scelere commaculavit, inquinavit; gravi
culpa se obstrinxit. Cf. Committo, Peccatum, Pecco, Crimen. 3. In culpa
non est, _il n’est pas en faute_. Abest ab ea culpa longissime; extra
culpam est; extra causam culpamque positus est; nihil in eo culpæ hæret,
residet; culpa ea non tenetur; hujus rei culpa penes illum non est; noxæ
ejus reus non est; ejus virium non est; ejus culpa, vitio id factum non
est. 4. Expers omnis culpæ est, _il est tout à fait innocent_. Culpa
caret, vacat; ab omni culpa abest, ab omni culpa remotus est; culpa omnis
procul abest ab eo; abhorret ab ejus integerrimis moribus, quidquid culpæ
in eum confertur; purus ab omni culpa est. Cf. Innocens. 5. Culpam a se
facile removebit, _il se disculpera facilement_. Culpam haud ægre a se
amovebit, amolietur, dimovebit; ea se culpa facile liberabit; ea se ex
culpa facile eximet; eam se extra causam culpamque facile ponet; facile
effugiet hoc crimen; ex eo crimine facile elabetur. Cf. Criminatio. 6.
Culpam in alium rejicio, _je rejette la faute sur un autre_. Culpam in
alterum confero, transfero, derivo, injicio, conjicio; in alium amolior,
averto, inclino. 7. Culpam fateri, _avouer une faute_. Culpam agnoscere;
culpæ se reum agere, peragere; de se ultro confiteri; non defugere noxæ
confessionem. 8. Damna omnia, quæ culpa mea acciderunt, resarciam, _je
réparerai tous les dommages que j’ai causés par ma faute_. Præstabo
culpam; culpam redimam; quidquid detrimenti mea culpa acceptum est,
sarciam, compensabo. USUS: Nulla culpa subest. Senatus in culpa est.
Ejus peccati culpam unus sustines. Omnes se culpæ insontes clamant. Tibi
præstanda est ea culpa. Cf. Crimen, Reprehendo.
CULPO, as, avi, atum, are, a. _Reprendre_, _blâmer_, _critiquer_. SYN.
Culpæ do, culpæ ejus tribuo, in culpa pono, reprehendo. USUS: Sæpe
patientiam ejus culpavi. Cf. Reprehendo.
CULTER, tri, m. _Couteau_. USUS: Cultros metuit tonsorios; cultro
succinctus; cultrum stringere.
CULTĬO, ōnis, f. _Action de cultiver_, _culture_. SYN. Cultura. USUS:
Cultio agri.
CULTOR, ōris, m. _Celui qui cultive_. USUS: Agrorum cultores,
_laboureurs_. Veritatis, justitiæ cultor, fraudis inimicus, _ami de la
justice_, _de la vérité_.
CULTRIX, īcis, f. _Celle qui cultive_.
CULTŪRA, æ, f. _Culture_. SYN. Cultio, cultus. EPITH. Multa, salutaris
agrorum. USUS: Ager desertus a cultura hominum. Ager suapte bonus,
diligentia et cultura melior. Ager nihil ferens, nisi magno labore ac
cultura quæsitum.
CULTŬS, ūs, m. _Genre de vie_. SYN. Vitæ ratio. EPITH. Communis atque
usitatus vitæ, diligens, humanus civilisque, optimus, Deorum castissimus
atque sanctissimus, plenissimusque pietatis, malus, mollissimus,
necessarius, parvus, pius, quotidianus, saluber, moderatus, senior,
tenuis, magnus, magnificus. USUS: 1. Idem nobis cultus, idem victus.
Homines a fera agrestique vita ad humanum cultum civilemque traducere.
Delectant magnifici apparatus, vitæque cultus cum elegantia et copia.
Cultus, et curatio corporis nobis adhibenda est. 2. Cultura, cultio,
_culture de la terre_. Ager ex se fructum nullum edit sine cultura
hominum. 3. Cura, _témoignage de respect_, _honneur_. Tribuere alicui
officium et diligentem cultum. Cf. Colo, Religio.
1. CUM, _Avec_. Præpositio. Vim habet conjunctionis, societatis, interdum
instrumenti. USUS: Cum magno labore, cum magna spe agit. Cum gladio
cruento comprehensus est. Cum ferro invadere in aliquem. Cum magno fletu,
cum voluptate auditur. Considerate cum animis vestris. Habeo statutum cum
animo meo. Cf. Simul.
2. CUM, _Lorsque_. Adv. SIGNIF. Causam, occasionem, tempus. Antiquis
quum. USUS: Nox una intercessit, cum ille ita mutatus est. Aliquot sunt
dies, cum te amo. Fuit id quondam tempus, cum, etc.
CUM, TUM, _D’un côté, de l’autre_; _non seulement, mais encore_;
_tant.... que_; _soit.... soit que_. Præcedit illud, hoc consequitur.
SYN. Et, et; non solum, sed etiam. Cum minus quiddam, tum vero gravius et
majus significat. USUS: hoc cum utile, tum illud longe honestissimum est,
quod. Cum doctrina, tum imprimis pietate excellens. Id fecit cum sæpe
alias, tum vero hoc tempore frequentissime. Cum cætera, tum hoc dictum
vitupero.
CUMPRĪMUM, _Alors que_. SYN. Ut primum, ubi primum, simul atque. USUS:
Cumprimum posse ingredi cœpit, non recusabat, etc.
CUMPRĪMIS, _Surtout_, _principalement_. SYN. Imprimis. USUS: Homo
cumprimis locuples et honestus.
CŬMŬLĀTĒ, _Pleinement_, _abondamment_. SYN. Plane, abundanter, majori
mensura. USUS: Cumulate mihi gratias egit, satisfecit. Non modo
liberaliter, sed ornate etiam cumulateque tractatus sum. Cumulatius
augere munus aliquod.
CŬMŬLO, as, avi, atum, are, a. _Entasser_, _accumuler_; _combler_. SYN.
Augeo, adaugeo, expleo, compleo, perficio. )( Detraho, imminuo. USUS:
Scipio bellicam laudem eloquentia cumulavit. Alio scelere id scelus
cumulasti. Maximo gaudio, ira, voluptate cumulor. Mirabar, locum augendi
in eo fuisse, quod dudum cumulatum videbatur. Homo omni laude cumulatus.
Cf. Augeo, Orno.
CŬMŬLUS, i, m. _Amas considérable_; _comble_. SYN. Acervus, accessio,
summa. USUS: Ad summam ex illius reditu lætitiam cumulus gaudii accessit
ex adventu tuo. Beneficium tuum magno cumulo auxisti. Etsi alioquin illum
amo, accedit tamen cumulus commendationis tuæ. Ad tua plurima de me
merita maximus hoc facto cumulus accessit. De laudibus Dolabellæ cumulum
deruam. Tua commendatione ad meam voluntatem cumulus accedit. Cumulos
exstruere.
CŪNĀBŬLA, ōrum, n. pl. _Berceau d’enfant_; _origine_. SYN. Cunæ. TRANSL.
Rudimenta. USUS: An alia putas esse rudimenta et cunabula virtutis?
CŪNÆ, ārum, f. pl. _Berceau_. SYN. Incunabula, cunabula. USUS: Vagire in
cunis.
CUNCTĀBUNDUS, a, um, _Qui hésite_. SYN. Segnis, resistens.
CUNCTANTER, _Avec hésitation_, _lentement_. SYN. Lente.
CUNCTĀTĬO, ōnis, f. _Retard_, _lenteur_, _hésitation_. SYN. Mora,
tarditas. USUS: Studium semper adsit, cunctatio absit. Sæpe cunctatione
et tarditate, cum otium volunt sine dignitate retinere, utrumque
amittunt. Cf. Mora.
CUNCTĀTOR, ōris, m. _Qui temporise_, _qui hésite_. USUS: Nosti, quam
Marcellus parum efficax sit, quam tardus, quam cunctator.
CUNCTOR, aris, atus sum, ari, d. _Temporiser_, _tarder_, _hésiter_. SYN.
Remoror, retardo, differo. )( Propero. ADV. Diutius in vita. USUS: 1.
In cursu bonorum consiliorum cunctandum non est aut tergiversandum. An
etiam tum cunctabimini, quiescetis, timebitis? 2. Percunctor, _demander_.
Cum ex me cunctaretur _pro_ percunctaretur. Cf. Remoror, Differo, Mora,
Tardus.
CUNCTUS, a, um, _Tout_. R. q. Conjunctus. SYN. Omnis, totus, universus.
USUS: Cuncta sidera, cunctus populus; cuncta Ægyptus, cuncta terra.
CŬNĔĀTIM, _En forme de coin_. SYN. Per cuneos. USUS: Cuneatim urbem
oppugnabant.
CŬNĔŎLUS, i, m. Dimin. _Petit coin_. SYN. Parvus cuneus.
CŬNĔUS, i, m. _Coin_. SYN. Quod inseritur in ligno findendo. USUS: Hos
ille cuneos inserens prorupit artus.
CŬNĪCŬLUS, i, m. _Lapin_; _souterrain_; _mine (de guerre)_. SYN. Fossa
subterranea. PHRAS. (Cuniculum fecerunt, VULG.), _ils firent une galerie
souterraine_. Cuniculum egerunt; cuniculis subtraxere aggerem. USUS:
1. Quatuor homines cuniculus oppressit. Cuniculum agere. Cuniculis
oppugnare. 2. TRANSL. Dolus, _moyen détourné_, _sourde menée_. Prius vi,
nunc cuniculis me oppugnat.
CŬPA, æ, f. _Tonneau_, _barrique_. SYN. Vas vinarium, ubi mustum
coquitur, et defæcatur. USUS: Vinum a propola, et de cupa.
CŪPĒDĬA, ōrum, n. pl. et CŪPĒDĬÆ, ārum, f. pl. _Mets de choix_,
_friandises_. SYN. Suaviores epulæ, _vel_ earum cupiditas; deliciæ
ciborum; gulæ irritamenta. USUS: Ægrotationi subjecta sunt avaritia,
liguritio, vinolentia, cupedia, mulierositas.
CŪPĒDĬNĀRĬUS, a, um, _Pâtissier_, _confiseur_. SYN. Esculentarum rerum
venditor.
CŬPĬDĒ, _Ardemment_, _passionnément_. SYN. Studiose, avide, callide.
Sæpius in vitium. USUS: Agros suos studiose colit, non alienos cupide
appetit. Moniti, ne cupide quid agerent Multa a senatu cupide, multa
temere fiebant.
CŬPĬDĬTAS, ātis, f. _Désir_, _ardeur_, _passion_. SYN. Aviditas, ardor,
amor, animi impetus, cupiditatis sitis, libido, studium, desiderium,
desideratio. EPITH. Acerrima, fortissima, acrior, insanior, apertior,
cæca atque temeraria, dominatrix animi, effrenata et furiosa, excellens
laudis in omnibus rebus, flagrans, honesta, impia, improbissima,
inconsiderata, incredibilis, inexplebilis, infinita, inhonestissima,
injusta dominatus, insatiabilis, levis, liberalior, non mediocris,
obscura, occulta atque tecta, lubrica dominandi, projecta, sacra, summa,
singularis, sollicita, turpior, vacua, tam varia, tam nova. Cupiditates
contrariæ, diversæ et inter se pugnantes, extraordinariæ, faciles,
intolerabiles, immensæ, et innatæ, inanes adolescentiæ, indomitæ animi,
inexplebiles, innumerabiles, multæ, quam variæ, quam infinitæ, naturales
et inanes, naturales et necessariæ. PHRAS. 1. Cupiditatem alicui facere,
_enflammer les désirs de qqn_. Cupiditatem alicui injicere; cupiditate
incitare, incendere, inflammare, afficere; in cupiditatem rei impellere;
cupiditatem erigere. 2. Cupiditatem habere, _désirer avec passion_.
Magna cupiditate teneri; inflammari, rapi, ferri, efferri cupiditate;
cupiditate flagrare; cupiditatem præ se ferre; magno studio in rem ferri;
esse in aliquo cupiditatem; incensum esse desiderio; studio inflammatum;
magno rei desiderio teneri, moveri, æstuare, flagrare, exardescere.
Cf. Desidero, Desiderium. 3. Cupiditatem comprimere, _étouffer_,
_arrêter ses désirs_. Docemur domitas habere cupiditates; libidines
coercere, frangere, cohibere; restinguere cupiditates; imminuere certe
et debilitare; modum ponere cupiditati; imperare sibi; nec parere
libidini, nec morem gerere cupiditati; regere consilii gubernatione
cupiditatem; cupiditatem comprimere. 4. Cupiditatem explere, _satisfaire
ses passions_. Cupiditatibus suis servire, obsequi, parere, morem
gerere; rapi cupiditatibus suis; inflammata ferri libidine; cupiditati
frena laxare; cupiditate longius procedere; efferri libidinis impetu;
cupiditati suæ satisfacere, obtemperare. USUS: Suffragari alterius
cupiditati, _favoriser les passions de qqn_. Cupiditate se devincire, _se
laisser enchaîner par ses désirs_. Cf. Avaritia, Desiderium, Libido.
CŬPĪDO, ĭnis, f. _Désir_, _envie_, _passion_. SYN. Cupiditas. USUS: Bona
pars hominum decipitur cupidine.
CŬPĬDUS, a, um, _Qui désire_, _qui souhaite_, _qui aime_. SYN. Studiosus,
appetens, avidus, amans, observans. )( Moderatus. ADV. Nimium decedendi,
valde spectandi, vehementer. PHRAS. Minime sum cupidus, _je ne désire
rien_. Remotus ab omni cupiditate sum; careo omni cupiditate; cupiditatem
omnem abjeci; nulla me tenet cupiditas; nulla in me est cupiditas; procul
absum a cupiditate. Cf. Cupiditas. USUS: Est ille perstudiosus tui, et
cupidus in perspicienda veritate. Græci contentionis quam veritatis
cupidiores. Cf. Avarus, Avidus.
CŬPĬO, is, īvi, _vel_ ii, ītum, ere, a. _Désirer_, _souhaiter_. SYN.
Opto, exopto, aveo, desidero, expeto, appeto, concupisco, cupidus sum,
studio et cupiditate ardeo, cupiditatem habeo, cupiditas me tenet,
cupiditate flagro, inflammatus sum, cupidatate in aliquam rem immineo,
desiderio teneor, studio efferor, alacer animo sum, aviditas me tenet,
gestio, sitio, cupiditas alicujus rei est, studio trahor, incendor. ADV.
Diu, mirabiliter, nefarie, plane, summe, valde, vehementer, vehementius.
USUS: 1. Hoc nos vitare cupimus; ardenter aliquid cupere. 2. Faveo,
studeo, benevolus sum, _s’intéresser à_, _être bien disposé pour_.
Dolabellæ causa cupio omnia, et debeo. Vehementer alicujus causa cupere.
Tibi uni maxime cupio. Faveo Curioni, Cæsari honestissime cupio, pro
Pompeio emori volo. Cf. Desidero, Cupiditas.
CUR? _Pourquoi?_ SYN. Quare? quamobrem? quid est, quod? qua ratione?
eccur? quid est causæ? quid est? USUS: Quid est causæ, cur repudietur?
causa, cur cuperes, non erat.
CŪRA, æ, f. _Soin_. SYN. Diligentia, studium, cogitatio, meditatio,
angor, metus, molestia, sollicitudo, acerbitas. EPITH. Acris, anceps,
antiquissima, assidua et perpetua salutis, difficilis alicujus rei,
dignissima virtutis alicujus, divina, domestica, fixa, gratissima,
gravis, incredibilis, magna, majuscula, non mediocris, minor, parva,
reliqua, sagax, sempiterna, simplex, summa, vetus animi. Curæ anxiferæ,
honestæ, incredibiles, magnæ, miserrimæ, optimæ, plurimæ. PHRAS. 1. Ea
res tibi magnam curam afferet, _cette affaire vous causera de grands
soucis_. Magnam curam injiciet, dabit; ex ea re magnæ tibi curæ
nascentur; ea res magnis te curis afficiet, conficiet, implicabit; ea
res multis franget te curis; multis curis te macerabit, excruciabit;
cura ac sollicitudine animum occupabit. 2. Curam, quæso, reipublicæ
suscipe, _acceptez, je vous en prie, le gouvernement de l’État_.
Complectere, quæso, rempublicam tuis curis; curam omnem ad rempublicam
conferto; ad reipublicæ curam te animumque conferto; in maximis negotiis
tuis etiam huic cogitationi tempus impertire, quam reipublicæ cura
injecerit; in his studiis omne studium tibi et cura ponatur, adhibeatur,
consumatur; in ea re curas tuas omnes pone, fige, defige, infige, ut
respublica salva sit; in eam curam toto pectore incumbe; in eo cura
tua versetur omnis; perpetua illa cura apud te excubet, ut rempublicam
salvam præstes; sustine, quæso, tantisper reipublicæ curam; animum ad
publicæ rei curam converte; nullam aliam priorem, quam reipublicæ curam
age; in eadem, quæso, cura rempublicam habe, qua privatam; curationem
reipublicæ hoc maxime tempore age; publicis, quæso, negotiis inservi;
nihil tibi potius, nihil antiquius sit reipublicæ cura; omnium rerum
prima tibi sit et antiquissima reipublicæ cura. Cf. Curo. 3. Si tibi
salus mea curæ est, _si ma vie vous tient à cœur_. Si tibi salus mea
cordi est; si qua salutis meæ cura te tangit, attingit, tenet; si tibi
cura est de salute mea; si curæ habes salutem meam; si salutis meæ
rationem ducis aliquam. 4. Curam mihi exemit, _il m’a enlevé cette
inquiétude_. Magna me cura levavit; curam meam levavit; multa me cura
solvit, liberavit, laxavit; magnam curarum partem mihi ademit. 5. Curam
hanc dudum deposui, _depuis longtemps j’ai laissé de côté ce souci_.
Abjeci, dimisi, animum ab ea cura abduxi, traduxi; cura illa dudum
consedit; cura ea me dudum expedivi. 6. Cura mihi augetur, _mes soucis
augmentent_. Cura acuitur, cura in sollicitudinem vertitur. 7. Curis
consumi, _je suis dévoré d’inquiétude_. Curis macerari, confici, absumi,
exedi, frangi, discruciari. 8. Alia ex alia me cura invadit, _mille
soucis m’envahissent_. Alia ex alia me cura excipit, mihi incumbit; mihi
nascitur; me urget, premit, urit; animo insidet; animum obsidet, occupat,
aggreditur, exagitat, discruciat, oppugnat, exercet; curarum agmine
obsideo, oppugnor; curarum fluctibus occupor, obruor, crucior; alia ex
alia cura me gravius angit, sauciat. 9. Curas illas excute, _quittez ce
souci_. Abjice inanes has curas ac sollicitudines; mitte curas inanes;
exue te his curis; animum avoca ab hac molestia; curas has infestas ex
animo ejice; absterge et exclude istam ex animo ægritudinem; expue hanc
animo molestiam, et te tibi vindica. 10. Jam sine cura sum, _je n’ai plus
de soucis_. Cura omni vacuus sum; cura omnis jam consedit; animo otioso
sum ac soluto; jam mihi in vado res est, timore expeditus, solutus a
curis, expers curæ sum; nulla me cura coquit; nulla sollicitudo mordet;
nulla tristitia exedit. Cf. Sollicitudo. USUS: Sit tibi mea dignitas
curæ. Sit tibi cura de dignitate mea. Habeto curæ dignitatem meam. Fugere
omnem de republica curam.
CŪRANTĬA, æ, f. _Diligence_. SYN. Cura. )( Non curantia. USUS: Quod me
admones de non curantia, recte facis.
CŪRĀTĬO, ōnis, f. _Administration_, _charge_, _office_. SYN. Procuratio,
administratio. EPITH. Agraria, regia, integra, periculosæ, ancipites,
variæ. USUS: Cultus et curatio corporis est adhibenda. An Dii ab omni
curatione et administratione vacent? Res annonaria est curationis
meæ. Hæc curatio ad me delata est. Ejus provinciæ curationem suscepi,
egi. Inter primam curationem exspiravit. Gravibus morbis ancipites et
periculosæ curationes adhibentur, præscribuntur. Omni curatione vacare.
Cf. Administratio.
CŪRĀTOR, ōris, m. _Préfet_, _commissaire_. SYN. Procurator, præfectus.
USUS: Curatores urbis, annonæ. Ludorum curatorem constituere, præficere.
CŪRĬA, æ, f. _Assemblée du Sénat_. SYN. Sedes ac templum consilii
publici, tribus, privatæ domus pars. EPITH. Crudelis, elinguis, major,
minor, multa, nova. USUS: Curia vindex temeritatis, moderatrix officii.
Curia, templum sanctitatis, amplitudinis, mentis, consilii, caput urbis,
ara sociorum, portus omnium gentium.
CŪRĬĀLIS, is, m. _Habitant du même bourg_. SYN. Tribulis, municeps. USUS:
Cimon in suos curiales hospitalis.
CŪRĬĀTUS, a, um, _De curie_. USUS: Lex curiata. Curiata, centuriata
comitia.
CŪRĬO, ōnis, m. _Curion_, _prêtre d’une curie_. USUS: Curio maximus.
CŪRĬŌSĒ, _Soigneusement_. SYN. Diligenter. USUS: Quærere, conquirere
aliquem, aliquid curiosius.
CŪRĬŌSĬTAS, ātis, f. _Soin_, _curiosité_. SYN. Nimia diligentia, cura
humani ingenii. USUS: Sum in ejus rei curiositate.
CŪRĬŌSUS, a, um, _Soigneux_, _exact_. SYN. Nimium in quærendo diligens.
ADV. Belle. USUS: Nihil de aliis inquirere, minimeque in aliena re
curiosum esse. Homo curiosus et plenus negotiis. Servulus percuriosus.
Non sum in exquirendis juribus curiosus. Non ita latet, quin curiosis
oculis perspici possit Cf. Cura.
CŪRO, as, avi, atum, are, a. _Soigner_, _avoir soin_. SYN. Do operam,
laboro, elaboro, studeo; curam, diligentiam adhibeo, curam in aliqua re
pono; cura ac diligentia complector, diligentiam in aliquam rem confero;
mihi curæ est, procuro, tracto, administro; _item_: medeor, curationem
adhibeo. ADV. Diligenter aliquem, de aliquo, mandatum, valetudinem,
perferendas litteras, diligentissime, etiam atque etiam, fideliter
mercedes prædiorum, honorificentissime decernendum de rebus gestis,
laxius, leviter ægrotantem, magnopere, mediocriter, omnino nihil, prope
prorsus, nihil aliud, studiose omnia, maxime. PHRAS. 1. Curabo res tuas
diligenter, _je prendrai grand soin de vos affaires_. Habebo rationem
dignitatis tuæ; inserviam honori tuo; summa contentione pro te decertabo;
suscipiam propugnationem, ac defensionem dignitatis tuæ; rerum tuarum
rationem ducam; in negotia tua omni cogitatione, toto pectore curaque
incumbant; rerum tuarum mihi semper antiquissima cura erit; de rebus tuis
securus esto, curabo pulchre omnia; curam de te geram diligentem, tua
negotia, quidquid ad te pertinebit, uti debeo, diligenter agam; res tuas,
negotia, rationes pro virili parte tractabo, administrabo, procurabo.
2. Ille curat, tractatque res meas, _il s’occupe de mes affaires et les
traite_. Procurator is rerum mearum est, curator et administer; ille
sustinet rerum mearum curam; curationem agit, curam habet rerum mearum;
is est, cui res meas tractandas, administrandas, procurandas commisi,
credidi, commendavi; cujus fidei potestatique res meas commisi, mandavi;
in cujus fidem tutelamque res meas tradidi, permisi. Cf. Cura, Committo,
Commendo. 3. Cura, quæso, res meas diligenter, _occupez-vous avec soin
de mes affaires, je vous prie_. Fac, ut meæ tibi rationes curæ sint;
prospice, consule, provide rationibus meis; suscipe me, respice fortunas
meas. Tuere me, fove, ac complectere. Cf. Curam suscipere. 4. Res alienas
diligenter, tuas negligenter curas, _vous vous occupez avec ardeur des
affaires d’autrui et vous négligez les vôtres_. De aliis plurimum, de te
ipso rebusque tuis minime laboras; aliena tibi curæ sunt, tua negligis;
aliorum rationes pluris apud te sunt, quam tuæ; propensior ad alios,
quam ad te ipsum tua voluntas est; alienæ voluntati ut morem geras;
obsequaris, te ipsum deseris, relinquis, destituis; ut aliis satisfacias,
aliorum causa te ipsum destituis; quid aliis placeat, quid aliorum e
re sit, attendis, at rerum tuarum ratio quid postulet, minime cogitas;
alienæ causæ patronus, tuæ pene prævaricator es; alienis commodis omni
studio, cura, labore inservis, invigilas, operam das, dicas, navas,
præstas, tribuis, de tuis commodis nihil agis, tua commoda minime tibi
cordi sunt; aliorum commoda dum captas, dum aliorum causam foves, juvas,
agis, suscipis, tuam jacere, frigere, neglectam jacere pateris, tuam
abjicis, nihil facis; de aliena causa sollicitus, tuæ oblitus es; alienæ
causæ faves, tuam contemnis; quod tuæ causæ studium dicare deberes, id
alienæ dicas, in aliena collocas. 5. Nihil ille curat, _il ne s’en occupe
pas_. Haud in magno ponit discrimine; nec quidquam illi pensi est; nihil
pensi habet; nihil moratur; nullo loco id numerat; ab rerum suarum sensu
jam dudum abalienavit animum; se, libertatem, salutem dudum projecit;
nihili hæc facit; omnia in minimis ponit, deputat. 6. Curavit hominem,
_il a guéri l’homme_. Curationem illi adhibuit, admovit, attulit; morbum
depulit, sustulit, profligavit; sanitati hominem restituit; ejus opera
recreatus a morbo est; valetudinem, vires recepit. Cf. Sano, Convalesco.
USUS: 1. Funus ei faciendum curavit. Deos non curat. Signa, quæ mihi
curasti, reddita sunt. Corpora curare milites jussit, cibo reficere.
2. Valetudini restituo, _soigner_, _guérir (une maladie)_. Violentis
medicamentis curare eum, qui gravius ægrotat. Provinciam curavit,
sanguinem misit.
CURRĬCŪLUM, i, n. _Endroit où l’on court_, _lice_, _carrière_; _course_;
_char_. SYN. Spatium, quo curritur; stadium, cursus, currus. EPITH.
Æternum, exiguum vitæ, æternum gloriæ, tam exiguum, tam breve vitæ,
vetus. USUS: Deflexit de curriculo mos majorum. Animum de curriculo
litterarum negotii alicujus causa deflectere. Vivendi curriculum honeste
conficere. Exiguum vitæ curriculum nobis natura circumscripsit, æternum
gloriæ. Hæ exercitationes ingenii, hæc curricula mentis. Curricula
sermonum. Omne curriculum industriæ meæ in amicorum periculis elaboratum
est. De proposito mihi curriculo nihil discedam.
CURRO, is, cŭcurri, cursum, ere, n. _Courir_. SYN. Cursum conficio,
cursum teneo, cursum curro. ADV. Aperte eosdem cursus, certatim ad opus,
furtim, longius, proclivius, raptim in sententiam. PHRAS. Ad aliquem
currere, _courir vers qqn_. Cursu tendere, contendere ad aliquem; cursu
effuso aliquo ferri, provolare; cursim ad aliquem pergere; cursu ad
aliquem ire. USUS: Qui stadium currit, eniti debet, ut vincat.
CURRŬS, ūs, m. _Char_. SYN. Vehiculum, cisium, carpentum, pilentum. USUS:
Visus est sibi in somnis curru quadrigarum vehi. Curru albis equis juncto
invehitur. Cisio regionem pervolat. In rheda vehi. Aliquem de curru
detrahere. De foro in Capitolium currum flexit, vehiculo eripuit se ex
oppido. Curru sublimis ibat in regiam. Aurato eminens curru vehebatur.
CURSIM, _En courant_, _à la course_. SYN. Cursu, effuso cursu,
effusissimis habenis, laxatis habenis. USUS: Cursim impetum facere,
cursim aliquo pergere. Quæ ego sero et cursim, et subsecivis, ut aiunt,
operis arripui. Cursim dicere.
CURSO, as, are, n. _Courir souvent_, _çà et là_. SYN. Frequenter curro.
ADV. Temere, ultro. USUS: Cursare ultro citroque, huc illuc.
CURSOR, ōris, m. _Coureur_. USUS: Cursores in stadio. Cursor ad Olympia
profecturus.
CURSŬS, ūs, m. _Course_; _voyage (sur terre ou sur mer)_; _cours_,
_durée_. SYN. Curriculum, iter, navigatio, lapsus. EPITH. Admirabilis
orationis, æquus, æternus gloriæ, apertus ad laudem, assiduus, brevis,
sempiternus celerior ætatis, certus, concitatior, contentus, decorus,
facilior ad gloriam, forensis, incertus, incitatior, incredibilis,
inusitatus verborum, legitimus, lunaris atque infimus, magnus, maritimus,
maximus, olympiacus, otiosus vitæ, rectus, secundus, simillimus totius
vitæ, summus, suspectus honorum, tantus verborum. Cursus æquabiles,
æterni, ætherii, annui, celeres, certi et constantes, contrarii, dispares
astrorum, immoderati, immutabiles, maritimi, ordinati, perennes ac
perpetui, stati et immutabiles, vagantes, varii. USUS: 1. Contento
cursu classis Italiam petebat. Brevi tempore magnos cursus conficere.
Secundo vento cursum tenere. Vivendi cursus, solis, stellarum cursus.
2. TRANSL. Cursus animi et industriæ, _carrière_, _manière_. Vide, in
quo cursu simus. Vita brevis est, cursus gloriæ sempiternus. Non omnibus
idem cursus in cœlum patet. Per rectum cursum ad honores non pervenit. A
genere cursuque meo vivendi nunquam desciscam.
CURTUS, a, um, _Écourté_. SYN. Decurtatus, mutilus. USUS: Nihil
inconditum, nihil curtum, nihil claudicans. Meæ aures completo verborum
ambitu gaudent, et curta sentiunt, nec amant redundantia.
CŬRŪLIS, e, gen. com. _Curule_. USUS: Sella curulis, ædilitas curulis.
CURVO, as, avi, atum, are, a. _Courber_. USUS: In arcum curvare.
CURVUS, a, um, _Recourbé_. SYN. Flexus, contortus.
CŪSOR, ōris, m. _Monnayeur_. USUS: Monetæ cusores.
CUSPIS, ĭdis, f. _Pointe_. SYN. Acuta pars gladii.
CUSTODĬA, æ, f. _Prison_; _gardes_, _sentinelle_. SYN. Carcer, præsidium,
vigilia, excubiæ, conservatio. EPITH. Fida, infelix capitis, libera et
non sollicita, liberalis, optima tutissimaque, privata, publica, regia,
horribilis, mirifica. PHRAS. 1. In custodiam dare, _mettre en prison_.
In custodiam tradere; in custodia includere; custodia septum tenere. Cf.
Carcer. 2. Ex custodia dimittere, _relâcher_. Ex custodia emittere,
amittere, educere, eripere; vinculis levare, exsolvere. Cf. Carcer,
Vinculum. 3. In custodia esse, _être en prison_. In custodiis haberi,
teneri, retineri. USUS: Exercitus, præsidium populi Rom., custodia
provinciæ. Urbis custodiam agere. In urbis custodia te fortuna posuit,
_la fortune vous a commis à la garde de la ville_. In hac custodia,
velut in specula collocati sumus, ut populum metu vacuum nostra vigilia
et providentia servemus. Illam coloniam ego meis vigiliis et custodiis
munivi. Advigilare ad custodiam ignis. Illæ tabulæ privata custodia
continentur.
CUSTŌDĬO, is, īvi, ītum, ire, a. _Garder_. SYN. Asservo, tueor, septum
custodia teneo, in vigilia rei alicujus maneo, privata custodia contineo,
incolumem servo, observo, præsidio sum, custodia teneo, præsidiis firmo,
custodiis munio, præsidium impono, diligenti custodia asservo, speculor,
conservo. ADV. Diligentissime librum, recte, sanctissime signa et
ornamenta urbis. USUS: Me non solum amicorum fides, sed oculi universæ
civitatis custodiunt. Posse percipere animo, et custodire memoria.
Delecta juventus ejus corpus custodit. Custodire litteris magnorum
virorum dicta.
CUSTOS, ōdis, m. _Gardien_. SYN. Conservator, vindex, defensor. EPITH.
Bonus defensorque provinciæ, diligentissimus pacis et otii, præclarus
ovium, malus, primus. Custodes certi, multi, severi. USUS: Custos,
præses, conservator urbis et libertatis. Malus custos diuturnitatis
metus. Fani, urbis custodes. Sapientia custos et procuratrix hominis.
Præficere custodes alicui rei. In aliqua re custodes ponere.
CŬTIS, is, f. _Peau_. SYN. Pellis, corium. USUS: Aliquid intra cutem
inest vulneris.
CYCNĒUS, _vel_ CYGNĒUS, a, um, _De cygne_. USUS: Cygnea vox et oratio.
CYCNUS _vel_ CYGNUS, i, m. _Cygne_, _oiseau_. SYN. Olor. EPITH.
Providentes. USUS: Cygni non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod
ab eo divinitatem habere videantur, quia providentes, quid in morte boni
sit, cum cantu et voluptate moriuntur.
CY̆LINDRUS, i, m. _Cylindre_. SYN. Quod volubile est, ut columna teres.
USUS: Cylindrum volvere, versare.
CYMBA, æ, f. _Barque_, _canot_, _nacelle_. SYN. Scapha et parva navis.
USUS: Cymbarum multitudo.
CYMBĂLUM, i, n. _Cymbale_, _instrument de musique_. USUS: Domus cantu et
cymbalis personat.
D
DACTY̆LUS, i, m. _Dactyle_, SYN. Pes carminis heroici.
DĀCTȲLĬCUS, a, um, _De dactyle_. USUS: Numerus dactylicus.
DÆMON, ŏnis, m. _Esprit_, _génie_. SYN. Lar, genius. Cf. Diabolus.
DÆMŎNĬUM, ii, n. _Génie_. SYN. Genius. USUS: Socrates ait, esse divinum
quiddam quod dæmonium appellat, cui semper ipse paruerit, nunquam
impellenti, sæpe revocanti.
DĀMA, æ, f. _Daim_, _animal_.
DAMNĀTĬO, ōnis, f. _Condamnation judiciaire_. SYN. Condemnatio. EPITH.
Aliena, misera, invidiosa. Damnationes acerbissimæ reorum, quotidianæ.
USUS: Omnes damnatione ignominiaque digni. Reorum damnationes acerbissimæ.
DAMNĀTŌRĬUS, a, um, _De condamnation_. USUS: Judicium damnatorium.
DAMNĬFĬCUS, a, um, _Malfaisant_, _nuisible_. USUS: Bestia damnifica.
DAMNO, as, avi, atum, are, a. _Condamner_. SYN. Condemno, improbo,
supplicio addico, damnatione afficio, vitam alicujus, _aut_ sanguinem
addico. ADV. Damnari honeste, inique a civibus, palam, voce omnium. USUS:
Aliquem sceleris, injuriarum, stultitiæ damnare. Mulier unius peccati
damnata uno judicio, multorum maleficiorum convicta putatur. Turpi
judicio damnatus. Nomine conjurationis, de vi, de majestate damnatus.
Capite damnatus. Causa judicata, convicta, damnata. Cf. Condemno, Animæ
damnatæ.
DAMNŌSĒ, _De manière à causer du tort_. USUS: Damnose bibere, _boire à
ruiner qqn_.
DAMNUM, i, n. _Perte_, _dommage_, _détriment_; _tort_, _préjudice_.
SYN. Jactura, detrimentum, incommodum, malum, fraus, dispendium. EPITH.
Magnum, majus, minus, novum, quæstuosum, tantum, damna aleatoria,
maxima. PHRAS. 1. Ea res non parva tibi damna inferet, _cette affaire
vous causera de grands dommages_. Damna non levia dabit, afferet;
multis gravibusque damnis te afficiet; damno erit ac calamitati;
gravia detrimenta inferet, importabit; detrimenta non pauca injunget,
invehet; plagam rebus tuis gravissimam injiciet; imponet vulnus sane
gravissimum; ea res ad tuam perniciem pertinet; res tuas magnopere
labefactabit; pestem tibi et exitium afferet; tibi noxæ erit; gravibus
damnis te mulctabit; plus damni ac mali datura est, quam credi possit;
ea res fraudi aliquando tibi futura est; malo tibi erit ac calamitati;
calamitatem inferet certissimam; exitium struet; damna non levia
pariet, creabit. 2. Magnum damnum passus sum, _j’ai essuyé de grandes
pertes_. Ob eam rem in maximam fraudem incurri, incidi; magna inde
rei familiaris naufragia feci; plagam inde odiosam accepi; magnum
meæ res vulnus acceperunt et mortiferum; magnum mihi vulnus inustum,
impositum est; plaga mihi injecta est maxima; multa detrimenta mihi
sunt allata, importata; magnam inde jacturam feci, accepi; carpi me
gravibus quotidianisque damnis comperi; magna clades familiaris rei
accepta est; accisæ admodum ea clade res meæ sunt; non parva clades rebus
meis incidit; magna rerum mearum imminutione id accidit; existimatio
mea graviter læsa, offensa est; magnum incommodum accepi; calamitatis
aliquid acceptum est; fractæ eo casu res nostræ sunt; allisæ graviter;
gravi vulnere afflictæ; damnum feci, contraxi maximum; detrimentum cepi,
accepi, feci sane gravissimum; damnis non levibus affectus, mulctatus
sum; res meæ grave damnum subiere; gravi ictu perculsæ sunt, ac pene
prostratæ; grave vulnus rebus meis inflictum est. 3. Damnum mihi minatur,
_il me menace de grands dommages_. Machinam in caput meum comparat,
intendit; caput meum oppugnat; exitium mihi parat; ad perniciem capitis
mei incumbit; omnia ad perniciem meam instructa sunt; pestem mihi et
exitium denuntiat. 4. Damnum compensare, _réparer ses pertes_. Damnum
præstare, illita damna sarcire, detrimenta resarcire. Cf. Compenso. USUS:
1. Damnis multis me affecit; multum damni dedit, _causer du dommage_. In
mercatura magnum damnum fecit, contraxit, _éprouver des pertes_. 2. Damna
illata tibi præstanda, sarcienda sunt, _il vous faut réparer les dommages
causés_. Cf. Detrimentum, Incommodum, Noceo.
DĂPES, um, f. pl. anom. daps, _Sacrifice offert aux dieux_; _banquet_,
_festin_. SYN. Epulæ in sacrificiis Deorum largiores et opipari
apparatus. USUS: Lautæ, opimæ, festæ dapes. Cf. Convivium.
DAPSĬLIS, e, gen. com. _Abondant_, _riche_, _somptueux_. SYN. Abundans,
largus, lautus, USUS: Sumptus dapsilis.
DAPSĬLĬTER, _En faisant bonne chère_, _magnifiquement_, _somptueusement_.
SYN. Opipare, large, magnifice, splendide, abundanter, laute, liberaliter.
DE, præpos, _De_. USUS: 1. Ex, ad personam relatum: Audivi hoc de
parente, _j’ai ouï dire à mon père, etc._ Emit agrum de socero. 2.
Ex, ad locum refertur: De via me inclamat, _il m’appelle de la route_.
De schola venit. De Sicilia provincia decedit. 3. Ad tempus refertur.
Vigilat de nocte, _il veille durant la nuit_. Navigat de mense Decembri.
4. Ad gentem, multitudinem, conditionem accommodatur: Accusator de plebe.
Unus de multis. Is orator sane habeatur, sed de minoribus, _qu’il soit
mis au nombre des orateurs, mais des moins importants_. 5. _Alias_ ad
materiam: Misit de argento, quantum visum est, _il envoya de son argent
autant qu’il voulut_. Multa de suis rebus asportant. 6. Super: _au sujet
de_. Regulus de captivis egit, _Régulus traita des prisonniers_. Legati
de pace, de captivis redimendis. 7. Propter: _à cause de_. Irascitur de
nihilo, _il se fâche pour un rien_. Flebat de supplicio filii; maximis,
gravibus de causis. 8. Quod attinet ad: _quant à_. De religione facile
concedam, _quant à la religion, je vous concéderai facilement_. De
pace aperta est simulatio. 9. De consilio, de sententia alicujus: _de
l’avis de qqn_. De communi sententia. De tuo consilio hoc agam. 10. De
industria, _de propos délibéré_, _exprès_. 11. De integro, _de nouveau_.
12. De scripto, _par écrit_. 13. De meo, de tuo, de suo, _du mien_, _du
tien_, _du sien_. Potat de meo; sumptum faciam de meo. 14. Ab: _de_, _à_.
Jugera aliquot de filio emi. Agri de hostibus capti, _champs pris sur les
ennemis_. De nuntiis hoc accepi.
DĔA, dĕæ, f. _Déesse_. USUS: Dii, Deæque immortales. Deæ vindices
facinorum ac scelerum.
DĔALBO, as, avi, atum, are, a. _Blanchir_, _crépir_. SYN. Tectorium
induco. USUS: Duos parietes de eadem fidelia dealbare. (PROV.)
DĔAMBŬLĀTĬO, ōnis, f. _Promenade_. USUS: Vel hæc me deambulatio, quamvis
non laboriosa, ad languorem dedit.
DĔAMBŬLO, as, avi, atum, are, n. _Se promener_. SYN. Ambulo, inambulo,
obambulo, spatior. USUS: Eamus deambulatum.
DĔĂMO, as, avi, atum, are, a. _Aimer éperdûment_. SYN. Valde amo. Cf. Amo.
DĔARMO, as, avi, atum, are, a. _Désarmer_. SYN. Armis exuo. USUS:
Dearmatum hostem, exercitum sub jugum misit.
DĔARTŬO, as, avi, atum, are, a. _Démembrer_. SYN. Quasi per artus
concido. USUS: TRANSL. Deartuare opes, _ruiner_.
DĒBACCHOR, aris, atus sum, ari, d. _S’emporter_, _se déchaîner avec
violence_. SYN. Præ ebrietate valde furo. Cf. Furo.