belli virtute valens. )( Imbellis. PHRAS. 1. Germani bellicosi sunt,
_les Germains sont belliqueux_. Belli gerendi peritissimi; longe
omnes belli gloria et virtute superant; bellicis laudibus abundant;
operum militarium periti sunt; bello invicti; multis fortibus factis,
gloria militari illustres; in armis exercitatissimi; pugnacissimi,
promptissimi bellatores; bello acres sunt, strenui, et consilio boni;
rem bellicam fortiter ac strenue tractant, gerunt, administrant 2. Scipio
bellicosissimus erat, _Scipion était un très-vaillant guerrier_. Vir erat
in arma natus; ferox viribus, et armorum arte; invictus bello juvenis;
Mars alter; primus bellator; magnum habebat usum in re militari; summam
scientiam rei militaris habebat; erat bello nobilis; manu strenuus,
promptus; clarus militia; acer bello juvenis; bonus militia, impiger
manu; gnarus, non inglorius, acer militiæ; egregiæ erat militaris famæ.
Sæpe se in armis strenuum, in bellis acrem, ac fortem probavit; fortem
ac strenuam in bello navavit operam; erat in eo laus rei militaris
maxima; prudentia rei militaris clarus erat; in re militari versatus erat
egregie; florebat militaris rei gloria; militare munus præclare functus
erat. USUS: Gentes bellicosæ. Cf. Fortis, Audax.
BELLĬCUM, i, n. _Signal de combat_. Bellicum canere, _sonner la charge_.
SYN. Cantus ad arma vocans. USUS: Bellicum quasi canit Thucydides.
BELLĬCUS, a, um, _Relatif à la guerre_. USUS: Bellicam rem administrari
majores nostri nisi auspicato noluerunt, _les affaires de la guerre_, _la
guerre_. Bellica disciplina, _l’art de la guerre_. Bellica laus, gloria,
_la gloire militaire_.
BELLĬGĔRO, as, avi, atum, are, n. _Faire la guerre_. SYN. Bellum gero.
USUS: Cum fortuna nobis belligerandum est.
BELLO, as, avi, atum, are, n. _Faire la guerre_. SYN. Belligero, bellum
gero. USUS: Gigantum more cum Diis bellare. Cf. Bellum.
BELLŬA, æ, f. _Bête féroce_. SYN. Bestia. EPITH. Audax et nefaria,
fera et immanis, immanis, et tetra, importuna, importunissima, impura,
tetra et pestifera, teterrima, et vastifica, vasta, et immanis. Belluæ
fluitantes, immanes et feræ, innantes et natantes. USUS: Ægritudo ut
tetra et immanis bellua fugienda. Sed quid ego jus hospitii in hac bellua
requiro?
BELLUM, i, n. _Guerre_. SYN. Duellum, Mars, belli contentio, certamen
belli, tempus belli, arma. )( Pax. DIFFER. Bellum totum militiæ tempus;
prælium solum armorum certamen est. EPITH. Bella acerba ac diuturna,
civilia, continua, domestica, externa, gravia, gravissima, hostilia,
inutilia, justa, leniora, magna, majora, maritima, terrestriaque,
maxima, et periculosissima, pestifera, præclara, pristina, propria,
superiora, varia, vetera, bellis superioribus. Bello proximo, bellum
acerbum diuturnumque, intestinum, acerbissimum, et calamitosissimum,
commune, crudele et exitiosum, crudelissimum, dubium, fœdissimum,
gravissimum, horribile ac nefarium, impium, inexpiabile, indictum,
infinitum, injustum, luctuosissimum, necessarium, periculosum, vehemens,
merum, miserum fataleque, miserrimum, mortiferum, muliebre, naturale,
navale et maritimum, occultum, oppressum, periculosum magnitudine,
turpe, perniciosissimum, piraticum, privatum, proximum, prudens,
regium, repentinum, sacrilegum impiumque, sævissimum prope omnium,
sceleratissimum, sempiternum, servile, tetrum periculosumque, tantum,
tam crudele, tam nefarium, tam diuturnum, tam longe lateque dispersum
diffusumque. PHRAS. 1. Bellum imminet, _la guerre est imminente_.
Impendet nobis, imminet bellum formidolosum, anceps, difficile.
Exardescet, orietur, nascetur, exsistet ex his scintillis bellum
calamitosum, exitiabile. Versamur in præsenti belli discrimine. Adventat,
appropinquat, adest jam grave bellum. Res ad arma spectat. Bellum jam
evitari non potest. Gliscit jam scintilla belli, quæ brevi in apertum
incendium erumpet. Magna belli moles imminet. Magnum bellum in manibus
est. Bellum incidet non dubium. Bellum nobis jam propius admovetur. Grave
bellum in metu est. Belli magni timor impendet; versamur in magno timore
belli. Adesse jam grave bellum videtur. Bellum non dubium habemus. Bellum
primo quoque tempore conflatum erit; natum jam est belli initium. 2.
Bellum excitare, _allumer la guerre_. Concitare, suscitare, commovere,
conflare, concire bellum; bellicum canere; ad arma vocare; arma induere
civibus; in arma populos agere; ad bellum omnem Europam armare; ad arma
conclamare, stimulare, concitare, sollicitare populos; bellum toto orbe
consciscere; ad bellum inducere; quasi furiam quandam ac facem belli
accendere, et impellere ad consilia tam funesta populos. 3. Bellum
parare, _faire les préparatifs d’une guerre_. Bellum adornare, apparare,
comparare, instruere; bellum coquere, ostendere; ad saga ire; de bello
cogitare; ad bellum animum intendere; in bellum mente et animo insistere;
ad belli cogitationem se recipere; de bello consilium inire; belli
consilium quærere; in bellum incumbere. Omnia belli apparatu strepunt,
_tout retentit de bruit de guerre_. Saga sumuntur, arma promuntur, dantur
civibus; arma raptim capiuntur, induuntur. Armis cives accinguntur,
muniuntur, instruuntur. 4. Bellum indicere, _déclarer la guerre_. Bellum
denuntiare. 5. Bellum suscipere, _entreprendre une campagne_. Movere,
commovere, facere, inferre, sumere, incipere, inchoare. Belli initium
sumere; arma tentare; ad arma descendere, concurrere. Belli initium
facere; bellum consciscere, contrahere; bellum moliri, inire; bellum
capessere, decernere; otium bello interpellare; bello experiri; rem ad
arma deducere; ad vim et arma descendere, decurrere; belli fortunam
tentare, experiri; in bellum converti. 6. Bello aggredi aliquem,
_attaquer quelqu’un les armes à la main_. Arma inferre, bello lacessere,
tentare, petere aliquem; armis invadere, infestare; bello premere,
opprimere; armis, bello persequi; bellum inferre, movere, commovere,
facere alicui. 7. Bellum gerendum committere, _confier à quelqu’un le
soin d’une guerre_. Bellum dare consulibus; præficere bello consules;
bellum mandare consulibus; summam belli administrandi consulibus
dare, permittere. 8. Bellum gerere, _faire la guerre_. Administrare,
gubernare bellum; bellum suis viribus exequi. 9. Bellum est in Italia,
_l’Italie est en feu_. Ardet, flagrat, conflagrat atroci bello Italia;
miscetur belli turbine; belli dissidio distracta gemit; internecino
bello premitur, affligitur, vexatur. Italia perculsa bello, ac prostrata
jacet; belli flamma uritur, ac consumitur; magna belli contentione terra
marique infestatur; igne ferroque vastatur; nefario ac durissimo bello
inflammatur. Italia tota in armis est. Arma tota Italia concrepuere;
strepitus armorum totam Italiam concutit; in sagis est omnis Italia.
Nulla calamitas, nullum exitium, nihil tam durum et acerbum in bello est,
quod Italia non persentiscat. Bellum diuturnum totam perdit, corrumpitque
Italiam. Nullum non mali genus Italiæ infert, importat bellum. Bellum
magnas calamitates, ac graves creat Italiæ; multis et gravibus damnis
Italiam afficit; nullius mali expers est; nulla vacat calamitate Italia
bello lacessita. Bellum ex pulcherimma Italiæ parte solitudinem facit.
Undique se pugna movet in Italia; ubique armis contenditur, dimicatur,
disceptatur. 10. Bellum adhuc anceps est, _l’issue de la guerre est
encore douteuse_. Bellum ancipit. Marte geritur. Communis adhuc Mars
belli. Varia adhuc belli fortuna, ancepsque Mars est. Bellum adhuc gestum
ea fortuna est, quam belli casus ferunt, Marsque communis. 11. Bellum
protrahere, _traîner la guerre en longueur_. Bellum ducere, trahere,
alere, prorogare; lentum bellum per oppida circumferre. 12. Bello hostem
circumducere. 13. Bellum repellere, _se défendre (guerre défensive)_.
Propulsare bellum, defendere bellum illatum; illatas injurias propulsare;
bellum depellere, profligare, repellere; vim omnem belli tempestatemque
alio convertere, avertere; bellum dividere, dispergere; in locum
alium detrudere. 14. Bellum remisit, _la guerre est sur le point de
finir_. Attenuatum, imminutum bellum est; senescit, consenescit bellum;
affectum, non confectum bellum est. 15. Bellum absolvere, _terminer une
guerre_. Restinguere, delere, conficere, componere; belli reliquias
exstinguere; felici temeritate opprimere; bellum ad exitum perducere;
bellum perficere, absolvere, perpetrare, victoria terminare; optato
exitu concludere; belli extrema delere; belli reliquias auferre,
conficere; nullam partem belli relinquere; finem bello imponere, facere,
statuere; nullam belli scintillam relinquere; belli reliquias persequi;
bellum tollere et sepelire. 16. A bello cessare, _cesser la campagne_.
Bellum dirimere, ponere, deponere, componere; bellum pace mutare; arma
ponere; ab armis discedere; ab armis absistere; bellum sedare; ab annis
conquiescere. 17. Bellum renovare, _recommencer la guerre_. Nondum satis
oppressis belli reliquiis, fumantibus adhuc belli scintillis, belli
consilium resumptum, instauratum, redintegratum est, ut adeo bellum ex
bello feratur. Redit, renascitur de integro bellum; jam exstinctum denuo
suscitatur. Novo iterum bello implicamur, involvimur. Novis fluctibus
objicimur; in bellum denuo conjicimur. Ex præsenti tranquillitate novæ
tempestates commoventur. Bellum integrum superest novis furoribus
inflammatum. Bellum non finivit, sed mutavit. Omnia rursus in bellum
consilia convertenda sunt. USUS: Bellum inferre, _porter la guerre_.
Bellum defendere, _repousser la guerre_. Bellum accipere, non inferre,
_guerre défensive et non offensive_. Bello parato, _après les préparatifs
de guerre_. Bellum collatum est circa Corinthum, _on fit la guerre à
Corinthe_. Bellum ad Placentiam constitit, _on cessa de combattre sous
les murs de Plaisance_.
BELLUS, a, um, _Bon_, _convenable_. SYN. Aptus, conveniens. ADV. Plane,
valde. USUS: 1. Erit hic locus pueris bellissimus. 2. Lepidus, _délicat_.
Bellus puer, bellæ litteræ. 3. Urbanus, honestus, _poli_, _bien élevé_.
Durius hoc accepit, quam homines belli soleant. Cf. Pulcher.
BĔNĔ, _Bien_. SYN. Præclare, commode, valde, ratione. PHRAS. 1. Bene
mecum agitur, _je suis le plus heureux des hommes_. Pulchre mihi est.
Beatus sum. Perbono loco res sunt meæ. Præclare se res habet. Bene me
habeo. Rectissime apud me sunt omnia. Optime, commodissime mecum agitur.
Belle me habeo. Expedita mihi sunt omnia et explicata. Florentissimis
rebus utor. Optatis meis fortuna respondet. Pulcherrime stamus. Secundæ
res sunt. Salva res est, integra, incolumis. Res facili cursu procedunt;
prosperum cursum tenent. Prospere, et ex sententia res eunt meæ. Vitam
vivo felicissimam. Facilem se mihi præbet fortuna et benignam. Optime
mihi cum fortuna convenit. Nihil ad felicitatem deest. Vita mea omni
felicitatis genere cumulata est. Omnia ad voluntatem fluunt; ex sententia
procedunt. Utor rebus secundis. 2. Bene an male, _bien ou mal_. Recte
an perperam; recte an secus; probe an secus egeris, ignoro. 3. Bene
fecisti, _vous avez bien fait_. Recte et ordine, belle, rectissime et
sapientissime; rite, providenterque fecisti. USUS: 1. Domus bene et
ratione ædificata. 2. Valde, _très_, _fort_. (Cum adject. _vel_ adv.)
Homo bene nummatus; bene multi, bene mane, bene magnus, longus etc.
BĔNĔDĪCO, is, xi, ctum, ere, n. USUS: 1. Absolute est: bona verba dicere
et boni ominis, _dire des paroles de bon augure_. 2. Laudo, _dire du bien
de quelqu’un_, _louer_. Cui benedixit unquam bono civi? _De quel homme de
bien a-t-il jamais fait l’éloge?_
BENEDICO DEUM, a. _Je bénis DIEU_. Laudo, extollo, deprædico Numinis
clementiam, ac largitatem. 2. Benedicere populo, benedictionem dare,
_bénir le peuple_, _donner la bénédiction_. Bene precari; fausta cum
prece dimittere; pacem et veniam populo a superis precari. Solemni
precatione, faustis ad DEUM precationibus populum prosequi. 3. Benedicere
mensam, cibos, _bénir la table_, _la nourriture_. Cœnam a sacris precibus
auspicari; Christiano ritu, solemni precatione dapes lustrare.
BĔNĔDICTUM, i, n. _Bonne parole_. )( Maledictum. USUS: Benedicta male
interpretari.
BĔNĔFĂCĬO, is, fēci, factum, facere, n. _Faire du bien_. SYN.
Beneficio afficio, benigne facio, beneficium tribuo, bene, optime
mereor, beneficiis orno, bene promereor, beneficium confero, beneficio
complector; beneficiis augeo, prosequor. USUS: Durum est, male tractari
ab iis, quibus benefeceris. Cf. Beneficium confero.
BĔNĔFACTUM, i, n. _Ce qu’on fait de bien_. Adhibetur sæpius in plur. num.
SYN. Bene, honeste factum, virtus. )( Malefactum. USUS: Benefactorum
jucundissima est recordatio. 2. Beneficium, meritum, _bienfait_.
Benefacta male locata, male facta arbitror.
BĔNĔFĬCENTĬA, æ, f. _Bienfaisance_. SYN. Liberalitas, benignitas. EPITH.
Divina, præstans. USUS: Quid præstantius bonitate et beneficentia?
BĔNĔFĬCIĀRĬUS, i, m. _Bénéficiaire_, _soldat promu par la faveur d’un
tribun_. SYN. Cliens. USUS: Petreius cum paucis equitibus beneficiariis
suis in hostem movit, _Pétreius se jeta au milieu de la mêlée avec
quelques cavaliers qui lui étaient dévoués_. (VULG. Vasallus).
BĔNĔFĬCĬUM, ii, n. _Bienfait_. SYN. Benefactum, meritum, officium,
gratia, promeritum, munus. EPITH. Æternum, amplissimum, divinum,
immortaleque, excellens atque divinum, insigne et singulare, præclarum in
rempublicam, publicum, recens, summum. Beneficia amplissima, clarissima.
Divina in aliquem, fructuosa, et grata alicui, immortalia, innumerabilla,
jucundiora, mutua, paterna, plurima, proxima, vera, vetera, vilia. PHRAS.
1. Beneficium peto, _je vous demande un service_. Hanc rem in beneficii
loco a te deposco; tuo beneficio ut is mihi honor obveniat, peto. Cf.
Rogo. 2. Beneficium confero, _je rends service_. Contuli, quæ in illum
officia potui. Quantum in me fuit, quantum efficere, et consequi potui,
pro meo studio, meaque industria complexus sum hominem; auxi omnibus
officiis. Nullum officii genus, aut studii; nullam omnino rem, quæ vel ad
utilitatem illius, vel ad laudem spectaret, omisi, prætermisi, infectam
reliqui. Omnia, quæ quidem præstare mihi licuit, profecta in illum sunt
beneficia. Meam in illum voluntatem et benevolentiam, quandocumque res
tulit, ubi tempus, occasio postulavit, ostendi, significavi, declaravi,
patefeci, probavi. Bene meritus de illo sum, quam potui, studiosissime.
3. Nihil beatius est, quam beneficia multis conferre plurima, _le comble
de bonheur, c’est de pouvoir accabler de bienfaits un grand nombre de
personnes_. Benigne facere plurimis; beneficiis devincire, ornare,
complecti, obligare, alligare plurimos; felicitatis pars magna est,
beneficiis cumulare, obruere; officiis colere, afficere; beneficiis et
officiis prosequi quam plurimos; mereri, bene promereri de plurimis;
in exhibendis, tribuendis, deferendis officiis, nullum benevolentiæ
pignus, ac indicium omittere; emere sibi beneficiis plurimos; eximia esse
in omnes benignitate. Quæ ista felicitas est, servire, commodare quam
plurimis; collocare, ponere apud gratos animos benefacta quam plurima;
et quidquid facultas, in beneficii loco deferre. 4. Non magna in me
beneficia contulisti, _vous ne m’avez pas rendu de grands services_. Non
valde de me meritus es. Beneficium a te vel nullum accepi, vel minimum.
Exigua sunt, quæ pro beneficio dedisti; quæ mihi detulisti, dedisti
beneficia; quæ apud me beneficia collocasti, posuisti. Gravia non sunt,
exigui momenti, parvi ponderis ea sunt, quæ mea causa fecisti. Beneficia
tibi debeo, non ita magna. Obligasti, obstrinxisti me mediocribus
officiis. 5. Beneficium accipio, _je reçois un service_. Plurima tibi
debeo officia et beneficia; innumerabilia tua in me exstant beneficia;
in me profecta sunt. Innumera tua in me beneficia et promerita sustinere
vix possum. Quod vivo, pro tuo beneficio habeo; in beneficii loco
repono. 6. Beneficium reddo, _je m’acquitte envers mon bienfaiteur_.
Quis beneficiis tuis pro merito respondebit? quis parem referet gratiam?
quis benefacta tot in me tua solvet, remunerabitur? quis officia tua
paribus officiis æquet, compenset? cumulatis tuis in me meritis qui
faciam satis? Cf. Remuneror. 7. Beneficii memor ero, _je me souviendrai
des services reçus_. Hujus mihi recordationem beneficii nulla dies
eripiet. Immortali memoria percepta beneficia retinebo. Hujus in me
meriti æternum meminero. Hoc officium inter maxima beneficia referam,
numerabo; singulare me beneficium tulisse credam; beneficii non vulgaris
locum apud me obtinebit, _je compterai ce service parmi les plus grands
bienfaits_. Cf. Gratus. 8. Beneficia præstita objectare, _reprocher des
services que l’on a rendus_. Liberalitatem suam pudori alterius gravem
facere. Amplificare verbis sua in alterum officia. Beneficia sua verbis
et sermonibus ambitiosius deprædicare. Beneficii gratiam invidiosa
prædicatione corrumpere.
Beneficium Ecclesiasticum, _bénéfice écclésiastique_. Sacerdotium opimum,
opulentum, tenue, exile; sacerdotium cura animarum præditum; sacerdotium
ab animarum cura immune. Beneficium Ecclesiasticum alteri cedere, _céder
à quelqu’un un bénéfice_. Abdicare se sacerdotio aliquo, _vel_ sacerdotii
munere ac censu; amico utendum, fruendum tradere; jus, possessionemque
sacerdotii sui alteri transcribere; cedere jure ac possessione sacerdotii.
BĔNĔFĬCUS, a, um, _Bienfaisant_. SYN. Benigne faciens, benignus. USUS:
Beneficus est, qui non sua, sed aliena causa, benefica voluntate movetur.
Cf. Amicus.
BĔNĔMĔRĔOR, eris, itus sum, eri, d. _Bien mériter_. SYN. Beneficio
afficio, beneficium colloco. USUS: De republica, de nomine ac dignitate
Rom. benemeritus civis. Benemereri de posteris; posteritati servire.
BĔNĔVŌLĒ, _Avec bienveillance_, _affectueusement_. SYN. Amice. USUS:
Præsto esse alicui benevole, et fideliter.
BĔNĔVŎLENS, tis, gen. omn. _Bienveillant_. SYN. Benevolus. USUS: Non sum
molesta, sed benevolens. Cf. Affectus, a, um.
BĔNĔVŎLENTĬA, æ, f. _Bienveillance_, _bonté_, _obligeance_. SYN. Gratia,
studium. )( Odium. EPITH. Æqualis ætati alicujus, bona, fidelis,
firmissima, grata animi, impar, incredibilis in aliquem et maxima,
perfectissima, præstans in aliquem, insignis in aliquem, intemperata,
major, mediocris, mirabilis, mutua, necessaria, non obscura, par et
mutua, perpetua in aliquem et maxima, propensa et perpetua, sempiterna,
singularis, summa erga aliquem, summa et par. PHRAS. 1. Benevolentiam
captare, _rechercher la bienveillance_. Benevolentia beneficiis capitur
maxime, conciliatur, colligitur, contrahitur, movetur. Ad benevolentiam
officia alliciunt. Benevolentiam tibi facile beneficiis adjunges,
conjunges. Gratiam amicorum expetis, et multorum civium amicitiam;
voluntates tibi multorum conciliare, benevolentiam consequi, experiri,
perspicere cupis, beneficio consequeris. Gratiam aucuparis; in gratiam
te insinuare; gratia crescere apud cives et optimates desideras;
benevolentia tibi eorum animi sunt devinciendi. Inire optimatum
gratiam, benevolentiam magnam consequi exoptas; officiis et beneficiis
est colligenda. 2. Benevolentiam exhibere, _montrer sa bienveillance
pour quelqu’un_. Quam in te suscepi benevolentiam, semper tibi
præstabo, servabo, tuebor, augebo. Quam semel in te contuli, declaravi
benevolentiam, ea te semper complectar; hanc in te semper navabo;
hanc experiere, perspicies plurimis indiciis. Qua in te semper eram
benevolentia, ea deinceps quoque ero propensissima. Favebam adhuc rebus
tuis, et cupiebam optime; neque desinam, in posterum te favore fulcire
meo. Secunda in te erat voluntas mea; studiisque in te inclinabat; sed
animo nihilominus in te benevolo, optimoque esse pergam. Si unquam me
tibi benevolum dedi, si voluntate eram bona ac propitia; deinceps in
re tua totus ero, nullumque benevolentiæ, aut gratiæ officium omittam;
studio rerum tuarum agebar adhuc maximo, tuaque causa cupiebam tibi
omnia; quidni addictus sim deinceps quoque, tuisque commodis studeam
unice? Optime affectum me tibi fuisse adhuc, tu ipse testis eris
locuples; quæ igitur res est, quæ dubiam reddere summam in te voluntatem
possit? Cf. Amicus. 3. Benevolentiam tollere, _enlever à quelqu’un
l’amitié_. Adimere, exstinguere, delere. Cf. Amicitiam abrumpere, Gratia.
BĔNĔVŎLUS, a, um, _Bienveillant_. SYN. Amans, amicus, propendens in
aliquem inclinatione animi, studiosus. ADV. Sane, vere. PHRAS. Ardentibus
sum in aliquem studiis; amicissimus sum; summa mea est in ilium voluntas;
eximiæ benevolentiæ, ac benignitatis sum in aliquem; voluntate in aliquem
bona sum; animo bono sum in aliquem. Cf. Benevolentiam exhibeo. USUS:
Amicissimi, benevolentissimique hominis officio semper sum functus. Cf.
Amicus, Amicitia.
BĔNIGNĒ, _Avec bonté_. SYN. Comiter, liberaliter. USUS: Salutare benigne,
comiter appellare aliquem. Alicui benigne facere et liberaliter.
BĔNIGNĬTAS, ātia, f. _Bonté_, _bienveillance_. SYN. Clementia, comitas,
humanitas, pietas, liberalitas. EPITH. Grata, honesta, incredibilis in
aliquem, jucunda aditu, major, nimia, privata, propensa in calamitosos,
quæstuosa, summa in aliquem, utilis alicui. USUS: Summa benignitate
audire dicentem. Nunquam tibi meam benignitatem claudam. Non exhaurietur
mea benignitas. Benignitas naturæ, agrorum. Cf. Lenitas, Mitis,
Benevolentia.
BĔNIGNUS, a, um, _Bon_, _doux_. SYN. Comis, blandus. )( Asper. USUS:
Benignus ad commodandum. Oratione benigna uti. 2. Liberalis, munificus,
_généreux_, _libéral_. Benignus liberalisque dicitur, non qui fructum,
sed officium sequitur. Cf. Benevolentia.
BĒO, as, avi, atum, are, a. _Rendre heureux_, _donner l’immortalité_.
SYN. Beatum facio. USUS: Cœlo aliquem beare.
BESTĬA, æ, f. _Bête féroce et généralement toute espèce d’animal_.
SYN. Bellua. EPITH. Immanis ac perniciosa, monstruosissima, præclara,
valentissima. Bestiæ abditæ, terraque tectæ, agrestes, ancipites,
in utraque sede viventes, aquarum incolæ, aquatiles, cicures, feræ,
gradientes, nantes, natantes, pravæ, serpentes, solivagæ, congregatæ,
terrenæ, volatiles, volitantes, volucres. USUS: Aliæ bestiæ nantes,
volucres, serpentes.
BESTĬĀRĬUS, ii, m. _Bestiaire_, _gladiateur qui combattait contre les
bêtes féroces_. SYN. Qui cum bestiis pugnat in ludis publicis. USUS:
Gladiatoribus, bestiariis rempublicam, obsidere.
BESTĬŎLA, æ, f. _Petite bête_, _insecte_. USUS: Bestiolæ dissimillimæ
communiter cibum quærunt. (VULG. Animalcula.)
BĒTA, æ, f. _Bette_, _poirée_, _plante_. Herbæ genus. USUS: Beta et malva.
BĬBLĬA, ōrum, n. pl. _Les saints livres_. SYN. Sacræ, sanctæ, Divinæ
litteræ; libri Divini; Divinorum librorum, sacrorum scriptorum monumenta,
instinctu afflatuque cœlesti conscripta. Divinarum legum volumina. Divina
oracula. Cœlestis doctrinæ volumina. Scriptura sancta. Sacri codices.
BĬBLĬŎTHĒCA, æ, f. _Bibliothèque_. SYN. Librorum locus, multitudo. EPITH.
Mirifica. USUS: De bibliotheca tua supplenda, libris commutandis, velim
conficias.
BĬBO, is, bĭbi, bĭbĭtum, ere, a. _Boire_. SYN. Poto, perpoto, poculum
exhaurio, potionem haurio, exhaurio, sorbeo. ADV. Jucundius, plurimum.
PHRAS. Vinum intemperanter bibunt Græci, _les Grecs aiment à s’enivrer_.
Vinum intemperantius hauriunt; avide siccant pocula; lagenas exsiccant
totas. Ingens est in Græcis potandi libido. Cyathos sorbendo diem
producunt. Poscunt majoribus poculis, provocant. Totos dies perpotant;
vino se obruunt; furiosa vinolentia, circumpotationibus inundantur;
vino se onerant. Merum ex cantharis scitissime exantlant: vini
multum exhauriunt; largiore utuntur vino; largiter se invitant; diem
noctemque potando continuant; multum vini absumunt; intemperantissimis
perpotationibus indulgent; diem mero frangunt; nimio se vini potu
ingurgitant; mero sopiuntur; vino sepeliuntur; vino ventrem distendunt;
in potationibus sunt, agunt assidui; compotationes celebrant assidue,
in potationibus assidue versantur. USUS: 1. Lex Græci convivii: Bibat,
aut abeat. 2. (VULG. Bibere sanitatem), _boire à la santé de quelqu’un_.
Libare alteri, _vel_ alterius saluti poculum; bibere salutaria; bibere
soteria.
BĬBŬLUS, i, m. _Qui aime à boire_. USUS: Potor bibulus Falerni, _grand
buveur de Falerne_. Cf. Vinolentus, Ebrius.
BĬCEPS, cĭpĭtis, omn. gen. _Qui a deux têtes_. USUS: Biceps puella nata
est.
BĬDŬUM, i, n. _Espace de deux jours_. SYN. Duorum spatium dierum. USUS:
1. (De tempore, cum Gen. et Acc.) Bidui, _vel_ biduum ibi fui, _je suis
demeuré deux jours en cet endroit_. 2. (De loco, cum Gen., Acc. et Abl.)
Castra bidui, biduum, _vel_ biduo absunt ab urbe, _le camp est à deux
journées de marche de la ville_.
BĬENNĬUM, ii, n. _Espace de deux ans_. SYN. Spatium duorum annorum. USUS:
Biennio domo abfuit.
BĬFĂRĬAM, _En deux endroits_. SYN. Bipartito.
BĪGA, æ, f. _et sæpius_: BĪGÆ, ārum, f. pl. _Char à deux chevaux_. SYN.
Currus duorum equorum jugo actus. USUS: Citatis bigis vehi.
BĪLIS, is, f. _Bile_, _humeur bilieuse_. EPITH. Atra, secreta. USUS:
1. Mens sæpius iracundia graviore, _vel_ dolore, _vel_ timore, quam
atra bile movetur. 2. Ira, _colère_. Ea res mihi bilem movit, commovit,
concivit.
BĬMESTRIS, e, gen. com. _De deux mois_. SYN. Duorum mensium. USUS:
Consulatus bimestris.
BĪMUS, a, um, _De deux ans_. SYN. Duorum annorum. USUS: Bimus infans.
BĪNI, æ, a, _Deux_ (_nombre distributif_), _deux à deux_. USUS: Bis bina
quid sint, Epicurus non didicit.
BĬPARTĬOR, iris, itus sum, iri, p. _Partager en deux_. SYN. In duas
partes seco, distribuo. USUS: Prædam bipartiti sunt.
BĬPARTĪTO, _En deux parts_, _par moitié_. SYN. Dupliciter, bifariam.
USUS: Bipartito classis, acies distributa est.
BĬPĔDĀLIS, e, gen. com. _De deux pieds_. SYN. Duorum pedum longitudine.
USUS: Sol Epicuro bipedalis videtur.
BĬPES, ĕdis, omn. gen. _Bipède_, _qui a deux pieds_. USUS: Homo omnium
non bipedum modo, sed et quadrupedum impurissimus.
BĬRĒMIS, is, f. _Birème_, _galère à deux rangs de rames_. SYN. Navis
duobus remorum ordinibus instructa. EPITH. Præclara.
BIS, _Deux fois_. USUS: In eodem facto bis improbus fuisti.
BĬVĬUM, ii, n. _Embranchement de deux voies_. SYN. Quod duas vias habet.
BLANDĒ, _D’une manière flatteuse_, _insinuante_. SYN. Comiter, suaviter,
mansuete. USUS: Appellare aliquem blandissime. Blandius aliquid petere.
BLANDĬLŎQUENTĬA, æ, f. _Douces paroles_. USUS: Tanta illi blandiloquentia
supplicavi.
BLANDĪMENTUM, i, n. _et sæpius_: BLANDĪMENTA, ōrum, n. pl. _Caresses_.
SYN. Blanditia. USUS: Multa blandimenta nobis natura ipsa peperit.
Blandimentis corrupta juventus. Cf. Blanditia.
BLANDĬOR, iris, itus sum, iri, d. _Caresser_, _flatter_. SYN. Amplexor.
ADV. Mirifice, suaviter. PHRAS. Solet omnibus blandiri, _il flatte
tout le monde_. Ubique suppliciter se insinuat; aucupatur blanditiis
omnium gratiam; blando sermone omnes delinire; lenocinari omnibus;
palpum obtrudere solet. Blandissime appellat omnes; demulcet omnes suis
blanditiis; assentationis artificio omnium animos sibi adjungit. Cf.
Adulor. USUS: Voluptas suaviter sensibus blanditur. Prosperitas vitæ
hujus alludit tibi suaviter et blanditur. Cf. Blanditia.
BLANDĬTĬA, æ, f. _Caresses_, _flatterie_. SYN. Blandimentum, illecebræ,
assentatio. )( Minæ. EPITH. Apertæ, flagitiosæ, malitiosæ officiorum.
PHRAS. Turpe est, blanditiis gratiam aucupari, _il est honteux de
rechercher la popularité par la flatterie_. Populari assentatione,
blanditiis civium benevolentiam colligere; ad colligendam potentiorum
gratiam blanditias admovere, adhibere; influere in aures populi
blanditiis; optimatum animos blanditiis obsidere; blandimentis
corrumpere, blanditiis et illecebris irretire. USUS: Blanditiis nummos
ab aliquo exprimere. Blanditiis in consuetudinem aliorum se immergere.
Patris severitatem blanditiis et illecebris impedire.
BLANDUS, a, um, _Caressant_, _doux_, _aimable_. SYN. Benignus, comis,
lenis, suavis. USUS: Blanda voce vocare quempiam. Blanda et supplici
oratione fallere. Homo est minime blandus. Cf. Oratio blanda.
BLASPHĒMĬA, æ, f. _Blasphème_. Blasphemias effutire, _se répandre
en blasphèmes_. Atroces in DEUM voces jactare; impia verba in DEUM
profundere, jacere. Verborum impietate, scelesta lingua, quæ in cœlo
terrisque sunt sanctissima, violare. Scelesta lingua DEUM lacessere.
Impias in DEUM voces mittere. Maledictas et nefarias execrationes in DEUM
et cœlites evomere; nefariis maledictis, insanis vociferationibus in DEUM
et superos insurgere.
BLĂTĔRO, as, avi, atum, are, n. _Babiller_, _criailler_. * Quid blaterat
tanto cum clamore?
BŎNA, ōrum, n. pl. _Biens_, _fortune_. SYN. Fortunæ, res, possessiones,
divitiæ, fundi, prædia, voluptuariæ possessiones; res patria et avita,
facultates. EPITH. Aliena, augusta, brevior, diversa, divina et
egregia, diuturna, externa, fraterna, magna et divina, quam maxima,
multa, necessaria, nec opinata, paterna, et avita patria, pauciora,
perexigua et minuta, plura, potiora, præsentia, præterita, propria
alicujus, publica, publicata, summa et propria. PHRAS. 1. Bona parare,
_amasser des biens_. Multa sibi bona industria peperit; sua cum industria
multis possessionibus cumulavit, auxit; multas illi facultates paravit,
tribuit. 2. Bona adimere, _enlever les biens_. Imminet fortunis omnium
et bonis. Si nunc agit, ut tua bona publicentur, et erepta tibi,
acerbissimæ præconis voci subjiciantur. Agri parte multatos mortales
multos, bonis exuit, spoliat, avitis possessionibus evertit. 3. Bona
luxu perdere, _perdre sa fortune dans la débauche_. Ingluvie avita bona,
rem familiarem, prædiola sua brevi abligurivit, dilapidavit, dissipavit,
profudit, absumpsit. Cf. Prodigo. USUS: 1. Bona fortunæ, _richesses_. Ea
sunt generis, propinquorum, amicorum, opum, valetudinis, formæ, virium,
ingenii. Res moventes, _meubles_. Fundi, prædia, _immeubles_. 2. Bona
corporis, _biens du corps_. Valetudo, firmitas, vires, pulchritudo,
sensus integri, velocitas, dentium candor, venustas oculorum, coloris
suavitas, linguæ solutio, vocis sonus, latera firma, conformatio quædam,
et figura totius corporis, et oris. 3. Animi bona, _biens de l’âme_.
Virtutes, dotes ingenii, judicii, memoriæ, artes, scientiæ. Cf.
Copiæ, Opes, Divitiæ, Felix, Bene. 1. (Bona Spiritualia, VULG. _Biens
spirituels_.) PHRAS. Animi bona nullis casibus, nullis temporibus
subjecta. Interiora hominis bona, quibus animus sit pulchrior, ditior.
Animi bona, quæ cœlum quodammodo ipsum continent. Vera et propria hominis
bona, quæ hominem carum Deo efficiunt. 2. (Bona temporalia. VULG. _Biens
temporels_.) Res fluxæ, fragiles, caducæ, externæ. Bona, quæ fortunæ
casibus sunt obnoxia. Peritura, hominis bona, quæ fluxis hujus vitæ
divitiis, honoribus et oblectationibus continentur. Corporis et fortunæ
dona, quæ una cum corpore intereunt. Rerum fluxarum blandimenta; res
fugaces, inanes, perituræ, mortales. Ea, quæ apud cœcos mortales prima
putantur; opum, honorum, voluptatumque illecebræ. Bona caduca et incerta,
posita non tam in nostris consiliis, quam in fortunæ temeritate. Res
humanæ, quæque rationem habent cum terra.
BŎNĬTAS, ātis, f. _Bonté_. SYN. Probitas, integritas, virtus, benignitas,
clementia. )( Malitia. EPITH. Divina, inusitata, non inhumana virtus, non
superba, pristina, singularis, summa, vera. USUS: Quidam bonitate naturæ,
alii institutione, et disciplina rectam sectantur viam, _quelques-uns
remplissent leurs devoirs par l’effet d’un bon naturel, etc._ Ejus
fortunas tuæ bonitati commendo. Ingenii bonitate mira; singulari
bonitate et modestia vir est. Cf. Bonus.
BŎNUS, a, um, _Bon_. SYN. Probus, frugi, integer, justus, præstabilis,
salutaris. ADV. Æque, plane, sane, sat, valde. PHRAS. Vir bonus est,
_c’est un homme de bien_. Vir est insigni bonitate; ita moderatus, ut
præ se quandam probitatem, ingenuitatem ferat. Vir est et sapiens, et
legibus parens, officii non ignarus, utilitati publicæ plus quam suæ
consulens, intentus. Exemplum est innocentiæ; quo nemo integrior in
civitate, nemo sanctior. Apertus, simplex, ingenuus, justus vir est,
cujus fidem, bonitatemque omnes dilaudant. Probus est et antiqui moris;
antiquis moribus, antiqua homo virtute et fide est. Vir est mira ingenii
bonitate; singulari bonitate et modestia præditus. Frugi homo est et
quantivis pretii. Vir notæ est et expertæ fidei, vitæque integerrimæ;
vir, cujus multa sunt et illustria exempla probitatis et candoris.
Viri boni officium fungi solitus. 1. (Bona opera, _bonnes œuvres_.
VULG.) Piæ sanctæque actiones; actiones cum pietate susceptæ; virtutis
exercitationes; usurpatio piorum munerum; virtutum officio fungi. USUS:
Bonum solum, quod honestum. Summum bonum in voluptate ponit Epicurus.
Bono uti Cæsare, benigno. (VULG. Bona nova.) Læti nuntii, _bonnes
nouvelles_. (Bonam diem sibi facere. VULG. _Se donner du bon temps_.)
Diem sumere hilarem. Cf. Probus.
BŎO, as, are, n. _Crier_, _retentir_. * SYN. Mugio.
BOS, bŏvis, gen. com., gen. pl. boum, dat. et abl. bobus et bubus.
_Bœuf_, _vache_. EPITH. Opimus, sanctus, vivus; boves mollipedes, opimi.
USUS: Boum cervices natæ ad jugum, et vires humerorum et latitudo ad
aratra extrahenda.
BRĀCA, æ, f. _ei sæpius_: BRACÆ, ārum, f. pl. _Braies_. Genus vestis apud
Gallos Transalpinos.
BRĀCĀTUS, a, um, _Qui porte des braies_. SYN. Bracis utens. USUS: Gallia
bracata, _Gaule narbonnaise_.
BRĀCHĬUM, ii, n. _Bras_. EPITH. Extremum, leve, molle. USUS: Brachii
projectio decet in contentionibus, contractio in remissis. Brachium
cohibere, projicere, contrahere. Molli brachio aliquid agere.
BRACTĔA, æ, f. _Feuille de métal_. SYN. Lamina tenuissima.
BRASSĬCA, cæ, f. _Chou_. USUS: Caules et brassicam ne contigeris.
BRĔVĪ, _Bientôt_, _sous peu_. SYN. Propediem, in brevi, brevi tempore,
exiguo tempore, paucis diebus. USUS: 1. Respublica brevi respirabit. 2.
Breviter, _en peu de mots_. Ad ea, quæ petis, brevi respondebo.
BRĔVĬLŎQUENS, tis, omn. gen. _Qui parle en peu de mots_. USUS:
Breviloquentem me tempus ipsum facit.
BRĔVIS, e, gen. com. _Court_, _petit_. SYN. Parvus, pusillus, contractus,
concisus, angustus, exiguus, præcisus temporis spatio. PHRAS. 1. Exiguum,
et breve vitæ curriculum. Contractiora sunt vitæ spatia, quam ut, etc. 2.
Oratione _vel_ dictione brevis, _discours_, _précis_. Ambitus verborum
contractus, et brevis. Amputata oratio et abscissa.
BRĔVĬTĀS, ātis, f. _Brièveté_, _petitesse_. EPITH. Amicissima alicui,
concisa, distincta, exigua vitæ, nuda atque inornata, pura et illustris,
summa. USUS: 1. Brevitas diei, temporis. 2. Contractio, _concision_.
Brevitas non modo senatoris, sed et oratoris magna laus est. Multos
imitatio decipit brevitatis.
BRĔVĬTER, _Brièvement_. SYN. Strictim, summatim, brevi, cum brevitate,
paucis verbis. )( Producte, pluribus verbis. PHRAS. Rem dicam breviter,
_je dirai la chose en peu de mots_. Rationem tribus versiculis
comprehendam; ne multa; videamus nunc strictim, rem perstringam breviter;
tribus verbis; paucis percurret oratio. Brevitate utar, ut satietatem
longæ orationis effugiam; non obtundam pluribus; ne longam orationem
suscipiam, paucis ista habe, summatim dicam. Ut in pauca rem conferam;
ne longum sit; perbreviter attingam; coarctabo et peranguste resarciam
dictionem; incidam media, ne nimis sero ad extrema veniam; celeriter
exigueque dicam; paucis vos absolvam; quam potero, in verba conferam
paucissima; verba quam maxime ad compendium conferam, capita rerum
strictim percurram; verbo me expediam. Compendia sequar. Paucis te
volo; pauculis verbis, dictis compendium fieri volo. Paucis rem dabo;
ad pauca ut redeam; ut plura mittam. Ut paucis rem concludem; uno verbo
complectar; ne multis morer; teneam, ne longior sim, aut copiosior; ne
multa multis; plura pluribus; quid multa? non vagabor longius; summam
complectar; ad pauca redigam; pluribus agere tecum non debeo; quid plura?
quid pluribus?
BRŪMA, æ, f. _Solstice d’hiver_, _hiver_. SYN. Brumale tempus, brumalis
dies; dies hiemis brevissimus. Cf. Hiems.
BRŪMĀLIS, e, gen. com. _D’hiver_. USUS: Brumalis dies.
BRŪTUS, a, um, _Lourd_, _pesant_. USUS: Fortuna bruta, _fortune aveugle_.
Fulmen brutum, _foudres inertes, dont on ne peut tirer aucun présage_.
BŬBĪLE, is, n. _Étable à bœufs_. * SYN. Locus, ubi boves stabulantur.
BŪBO, ōnis, m. _Hibou_. USUS: Raro in conspectum bubones veniunt.
BŬBULCUS, i, m. _Bouvier_. SYN. Boum custos.
BUCCA, æ, f. _Bouche_, _au pl. Joues_. SYN. Os ipsum et interior malarum
pars concava. USUS: Consul prodiit fluentibus buccis, gravibus oculis.
Scribe, quod in buccam venerit. Buccæ fluentes, cerussatæ, atque dignæ
Capua vetere.
BUCCĬNA, æ, f. _Trompette_. SYN. Tuba belli. USUS: Signum datur buccina.
BUCCĬNĀTOR, ōris, m. _Le trompette_. SYN. Præco, tubicen. USUS:
Promittit, se fore buccinatorem existimationis meæ.
BULLA, æ, f. _Bulle_; _petite boule d’or, d’argent ou d’autre métal que
portaient au cou les jeunes patriciens jusqu’à l’âge de 17 ans_. Bulla
in toga prætexta erat ornamentum pueritiæ, in cordis figuram formatum.
EPITH. Aureæ, multæ et graves. USUS: 1. Prætexta toga sine bulla. 2. In
valvis clavus. Verres bullas aureas a valvis abstulit. (Bulla Pontificia.
VULG.) Litteræ Pontificiæ.
BUSTŬĀRĬUS, a, um, _Gladiateur qui combat autour du bûcher_. USUS: Si
mihi cum illo bustuario gladiatore certandum fuisset.
BŪSTUM, i, n. _Bûcher_. SYN. Locus, ubi corpus hominis defuncti
concrematum est; monumentum, sepulcrum. USUS: 1. Bustum violare. 2.
TRANSL. Homo impius, bustum legum omnium, bustum reipublicæ, _homme
impie_, _destructeur des lois_, _tombeau de la république_.
[Illustration]
C
CĂBALLUS, i, m. _Cheval_. * SYN. Equus.
CĂCHINNĀTĬO, ōnis, f. _Rire fou_. SYN. Risus solutior. USUS: Si ridere
concessum, vituperatur cachinnatio.
CĂCHINNOR, aris, atus sum, ari, d. _Rire aux éclats_. SYN. Solutius
rideo, cachinnum tollo. Cf. Rideo.
CĂCHINNUS, i, m. _Rire bruyant_, _fou rire_. SYN. Cachinnatio. USUS:
Cachinnum sustulit; ad cachinnos commovit omnes. Cf. Risus.
CĂCŬLA, æ, m. _Valet d’armée_, _goujat_. * SYN. Calo.
CĂCŪMEN, ĭnis, n. _Sommet_, _cime_. * SYN. Vertex cujuscumque rei. USUS:
Cacumina arborum, montium.
CĂDĀVER, ĕris, n. _Cadavre_. SYN. Corpus exanime. EPITH. Incruentum,
informe, semiustulatum. USUS: Ab hoc ejecto cadavere quidquam opis mihi
spondeam?
CĂDĀVĔRŌSUS, a, um, _Cadavéreux_. * USUS: Cadaverosa facies.
CĂDIT, impers. _Il arrive_. SYN. Evenit, accidit. USUS: Belle cecidit.
CĂDO, is, cĕcĭdi, cāsum, ere, n. _Tomber_. SYN. Concido, decido, labor,
delabor, corruo. ADV. Cadere aliter rem, alte, apte comprehensionem,
apte verba, aptissime, belle, concinnius, commodius, decore in pedes,
fortiter, fortuito, graviter, jam pridem consilia, jucunde clausulas,
jucunde orationem, levius, male, melius, melius verba in syllabas
longiores, numerose et quadrate, omnino, optime in pedem, pariter, cum
republica, percommode, peropportune, præclare in rempublicam, teterrime,
quid venuste. PHRAS. 1. Vulneribus exhaustus cecidit, _il tomba criblé
de blessures_. Ad terram defluxit; vulneribus ad terram datus est; de
equo lapsus; præceps ad terram datus; miserabili casu, fœda prolapsione
præcipitatus est; ictu ad casum datus, ad terram delatus, detractus
procubuit. 2. Fallente vestigio cecidit, _ayant fait un faux pas, il
tomba_. In terram defluxit, procubuit, prolapsus, prostratus est 3.
Cadebat animo, _il se laissait abattre_. Animo concidit, defecit animo;
frangebatur animo; animus hominem reliquit; relanguit animus; animo se
demisit admodum. Cf. Concido. 4. Cadere in pristina peccata, _retomber
dans ses anciennes fautes_. Relabi, revolvi in mores pristinos et
vitia; in eundem scopulum offendere, impingere; in idem vitiorum cœnum
implicari; iisdem sordibus involvi; in eodem luto adhærescere. USUS:
1. Evenio, _arriver_. Belle, opportune, commode, fortuito cecidit.
Verebar, quorsum illud casurum esset. 2. Convenio, _tomber_. Cadit
in eum suspicio, _le soupçon tombe sur lui_. Hoc in virum bonum non
cadit; in virum sapientem dolor non cadit. 3. Venio, _se présenter_,
_s’offrir à_; _tomber_ (_au pouvoir de_). Cadit sub aspectum, _cela est
visible_. In deliberationem, in potestatem, sub imperium et ditionem
alicujus. 4. Desino, remitto, _cesser_, _s’apaiser_. Ira, venti cadunt.
Arma de manibus cadunt. 5. Pereo, _tomber en désuétude_, _périr_. Legum
auctoritas, civitatis fides cecidit. 6. Mori, _tomber dans un combat_,
_périr_. Duo millia cecidere. 7. Vinci judicio, _échouer_, _succomber en
justice_. Causa cadere. (VULG. Litem perdere.) Cf. Causa. 8. _Se laisser
abattre_, cadere animo, _vel_ animis.
CĀDŪCĔĀTOR, ōris, m. _Héraut_, _parlementaire_. SYN. Legatus pacis causa.
CĀDŪCĔUM, i, n. _Caducée_. SYN. Mercurii virga et sceptrum.
CĀDŪCUS, a, um, _Enclin à tomber_; _faible_, _caduc_, _périssable_. SYN.
Facile cadens, brevis, fugax, fragilis, mobilis, mortalis, incertus. )(
Erectus, firmus, immortalis. USUS: 1. Omnia alia falsa, incerta, caduca,
mobilia, sola virtus est altissimis defixa radicibus. Corpus fragile, et
caducum. Magna imperia mortalia sunt et caduca. 2. Bona caduca; hæreditas
caduca, _héritage caduc_ (_qui revient au fisc et non à l’héritier
présomptif_).
CĂDUS, i, m. _Vaisseau pour conserver le vin_; _tonneau_, _baril_. *
USUS: Vinum de meliore cado.
CÆCĬTAS, ātis, f. _Cécité_, _privation de la vue_. SYN. Privatio sensus
oculorum. EPITH. Horribilis, misera, odiosa. USUS: 1. An tibi luminis
cæcitas plus obest, an libidinis? 2. TRANSL. In furore animi, cæcitate et
amentia.
CÆCO, as, avi, atum, are, a. _Priver de la vue_, _aveugler_, _éblouir_.
SYN. Excæco, cæcum facio, efficio, reddo; oculis privo; oculis orbo.
USUS: Voluptate cæcantur hominum animi. Vitiis et cupiditatibus cæcatus
adolescens. Cf. Excæco.
CÆCUS, a, um, _Aveugle_. SYN. Captus oculis. PHRAS. 1. Lumina amisit;
aspectum amisit; orbatus lumine; lumine cassus; caligat ad omnia;
cæcutit; exstincto oculorum lumine in tenebris contabescit; caret acie
oculorum; usu oculorum destitutus est. TRANSL. Cæcus est furore et
cupiditate, _la fureur et la passion l’aveuglent_. Cæca cupiditate
rapitur; cæcus furore, et scelere fertur; cæcus et amens furore est.
Cæcitate animi rapitur incredibili; furor homini lumen animi exstinxit;
eripuit consilium animo præceps amentia, furor. Exercet miserum insolita
caligo mentis, et animi luminibus magnopere officit. USUS: 1. Catuli cæci
nascuntur. 2. Temerarius, _aveugle_, (_téméraire_). Cæca cupiditate rapi.
Fortuna cæca cæcos efficit, quos complectitur. 3. Obscurus, abditus,
dubius, _obscur_, _impénétrable_, _mystérieux_. Nox cæca. Res cæcæ et ab
aspectus judicio remotæ. Cur hoc ita obscurum est, et cæcum?
CÆCŪTĬO, is, ire, n. _Voir trouble_. USUS: Utrum oculi mihi cæcutiunt.
Cf. Cæcus.
CÆDES, is, f. _Action de tuer_, _carnage_. SYN. Occisio. EPITH. Clara
et recens, crudelissima omnium, cruenta, misera crudelisque, nefaria,
nocturna, propinqua, quotidiana. PHRAS. 1. Cædes multorum facta est,
_on fit un grand carnage_. Multum sanguinis haustum est; omnia hostium
cæde strata erant. Cædes ibi omnia obtinuit. Magna clades accepta est;
fœdatus multorum cæde locus; cædibus hausti mortalium plurimi; multum
sanguinis in promiscua omnium generum cæde fuit. Solitudinem facere in
urbe videbantur. Edita, perpetrata multorum hominum cædes. 2. Hic a
cæde cessatum est, _alors cessa le carnage_. Is finis sanguinis fuit;
hic cædes constitit, conquievit. USUS: Res ad cædem spectare videtur,
_nous sommes menacés d’un massacre_. Cædem senatui moliuntur, quærunt
cives improbi. Cædem facient, perpetrabunt, edent atrocem. Cædem quidem
repriment alii; at illi tanto acerbius instaurabunt, redintegrabunt,
renovabunt. Cf. Mors, Occido, Prœlium.
CÆDO, is, cĕcīdi, cæsum, ere, a. _Battre_, _frapper_; _massacrer_.
SYN. Verbero, percutio, occido, trucido, interficio. PHRAS. 1. Servum
dirissime cecidit, _il battit cruellement son esclave_. Multavit, accepit
pessime; verberibus dirum in modum affecit, laceravit, excruciavit. Cf.
Verbero. 2. Hostem cædere, _tailler l’ennemi en pièces_. Hostem fundere,
profligere; armis opprimere; hostium copias cædere; ferro prosternere;
fundere prælio; armis sternere, delere. Cf. Cædes. USUS: Aliquem loris,
_vel_ virgis cædere. Silvam, armenta, magnum numerum hostium cædere.
CÆLĀTOR, ōris, m. _Graveur_, _ciseleur_. USUS: Artifices omnes,
cælatores, et vascularios convocat.
CÆLEBS, ĭbis, m, _Célibataire_. SYN. Expers conjugii, qui uxorem, quæ
maritum non habet. USUS: Mulier cælebs. Cælibes esse, cælibem vitam
vivere prohibentur.
CÆLO, as, avi, atum, are, a. _Ciseler_, _graver_. USUS: Cælare aliquid
argento _vel_ in argento, _ciseler sur l’argent_.
CÆMENTĪTĬUS, a, um, _Bâti en moellons_. SYN. Quod cæmento constructum
est. USUS: Cæmentitiis parietibus exstructæ altitudines.
CÆMENTUM, i, n. _Moellon_. SYN. Lapides rudes et fracti, quibus ædificia
consurgunt. USUS: Materiam, cæmentum, calcem convexit.
CÆRŬLĔUS, a, um, _Bleu_, _de couleur azurée_. USUS: Oculos cæruleos esse
Neptuni.
CÆSĂRĬES, ei, f. _Chevelure_. SYN. Coma, quæ cædi solet. USUS: Vide,
cæsaries quam decet!
CÆSIM, _Par incises_, _d’une manière coupée_. SYN. Incisim. USUS:
Membratim primo, dein cæsim diximus.
CÆSĬUS, a, um, _Gris-vert_. SYN. Cæruleus, glaucus; qualis color est
oculis felium. USUS: Cæsiis oculis Minerva, _Minerve aux yeux pers_.
CÆSTŬS, ūs, m. _Ceste_, _gantelet pour le pugilat_. SYN. Clava ex corio
et plumbo. USUS: Pugiles cæstibus contusi ne ingemiscunt quidem.
CÆTĔRA, orum, n. pl. Rectius cetera, _le reste_, _les autres choses_; _du
reste_. SYN. Reliqua, alia, aliud, reliquum, _itemque_ cætera, et quæ
sequuntur; et alia hujus generis, hujusmodi; et si qua similia. USUS:
Avarus, cætera doctus vir. Ut illud Sciponis: Agat asellum et cætera,
_comme le mot de Scipion: Conduis ton âne, etc._
CÆTĔRŎQUIN, _Au surplus_, _du reste_, _d’ailleurs_. SYN. Alioquin. USUS:
Non poeta solum, verum etiam cæteroquin doctus et sapiens.
CÆTĔRUM, _Du reste_, _d’ailleurs_. USUS: Cæterum is mihi locus non
displicet.
CĂLĂMISTER, ri, m. _Fer à friser_. SYN. Acus, qua calefacta capilli
intorquentur. USUS: 1. Remove gemmarum ornatum, nec calamistri quidem
adhibeantur. Frons calamistri notata vestigiis. 2. TRANSL. Ornatus
accersitus orationis. Orationem calamistris inurere, _colifichets_, _faux
ornements de style_.
CĂLĂMISTRĀTUS, a, um, _Frisé_. USUS: Calamistrata coma, puella.
CĂLĂMĬTAS, ātis, f. _Malheur_, _calamité_. SYN. Miseria, ærumna, adversa,
_vel_ incommoda fortuna, res incommoda, offensio. )( Prosperitas. EPITH.
Civilis, communis, dissimilis, fatalis quædam, honestissima, improvisa,
incredibilis et singularis, indignissima, injustissima, inveterata,
magna, major, maxima, necessaria in re aliqua, nova, par, præsens,
privata, publica, summa, tanta, tota, impendens. PHRAS. 1. Calamitatem
afferre, _causer_, _apporter des malheurs_. Inimici tui calamitatem tibi
non exiguam machinantur; maxima calamitate te afficient; calamitatem
afferent, importabunt. Inimici tui, ni caveris, plagam facient,
injicient, infligent luculentam. Inimica factio calamitate te affliget
maxima. Vulnus tibi imponet, inuret, infliget luculentum; pestem afferet
certissimam et importabit. Machinantur, nescio quam in caput tuum pestem
inimici tui; ad calamitatem maximam te tuosque depellent. Imminet rebus
tuis ac fortunis ab inimicorum fraudibus et insidiis magna calamitas;
inimici tui in calamitatem gravissimam te tuosque trahent; et jam nunc
perniciem tibi comparant, et moliuntur. Cf. Affligo. 2. In calamitatem
incidere, _devenir malheureux_, _tomber dans la détresse_. Respublica
hoc anno maximam calamitatem cepit, accepit, subiit, hausit. Calamitas
reipublicæ incidit, accidit maxima. Respublica in eam calamitatem venit,
incidit; iis ærumnis premitur; cum iis difficultatibus conflictatur,
quæ ferri, tolerari vix possint. Respublica hoc anno plagam accepit
luculentam; acerbo vulnere percussa est; vulnus accepit gravissimum.
Cf. Miser, Affligo, Fortuna mala, Adversus. 3. Calamitate liberare,
_délivrer des calamités_. Cæsar nos non a calamitate modo, sed et metu
calamitatis defendet, prohibebit; calamitate nos, calamitatem levabit;
nobis detrahet, efficiet, ut a nobis absit calamitas: ærumnis nos istis
exsolvet; istis nos periculis et ærumnis explicabit; istis nos ærumnis
expediet. Cf. Libero. USUS: In calamitate tabescere. Calamitas latius
serpsit.
CĂLĂMĬTŌSUS, a, um, _Malheureux_. SYN. Ærumnosus, miser, calamitatibus
oppressus, affectus. ADV. Valde. USUS: Magis fortuna, quam culpa sua
calamitosus. Fuga flagitiosa et calamitosa. Calamitosus ager cœlo et
loco. Tempestas calamitosa, _ouragan dévastateur_. Cf. Miser, Felix.
CĂLĂMĬTŌSĒ, _Malheureusement_. USUS: Calamitose potius, quam turpiter
vivendum.
CĂLĂMUS, i, m. _Roseau à écrire_. SYN. Frutex aquaticus ad scribendum
aptus. EPITH. Bonus. USUS: Calamo et atramento temperato, charta etiam
dentata res agetur.
CALCAR, āris, n. _Éperon_. SYN. Equi stimulus equitis calci alligatus.
PHRAS. Calcaribus equum urgere, _pousser un cheval de l’éperon_. Calcaria
admovere, adhibere, calcaria equo subdere. Calcaribus equum concitare,
agitare. USUS: 1. Aliis calcaria adhibenda, aliis frena. 2. Incitamentum,
_aiguillon_, _stimulant_. Currenti calcar addere.
CALCĔĀMENTUM, i, n. _Chaussure_, _soulier_. SYN. Calceus.
CALCĔO, as, avi, atum, are, a. _Chausser_. USUS: Nec satis commode
calceati, nec vestiti.
CALCĔUS, i, m. _Chaussure_, _soulier_. SYN. Calceamentum, pedum vestitus,
et tegmen. EPITH. Habiles, viriles. USUS: Redivi cum calceis et toga,
nullis nec caligis, nec lacerna.
CALCĬTRO, as, are, n. _Regimber_, _se montrer récalcitrant_. SYN. Calce
ferio, percutio. TRANSL. Renuo, resisto. USUS: Amicum eum non habebis,
calcitrat, respuit.
CALCO, as, avi, atum, are, a. _Fouler aux pieds_. USUS: Calcare uvas;
calcare clientem.
CALCŬLUS, i, m. _Caillou_. SYN. Lapillus, ratio. USUS: 1. Demosthenes
calculos in os injiciebat. 2. Rationem inire, ad calculos vocare; ad
calculum reducere; calculos subducere, _compter_, _établir son compte
avec qqn_. Turpe est, exigue nimis, et exiliter amicitiam ad calculos
revocare, ut par sit ratio datorum, et acceptorum. 3. Consilium omissum
resumere. Revertamur ad calculos, quos abjecimus, _revenons aux motifs
que nous avons laissés de côté_.
CĂLĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. _Chauffer_, _échauffer_; _exciter_,
_inquiéter_. SYN. Calfacio. TRANSL. Irrito, commoveo. USUS: Egregie
hominem sua oratione calefecit. Forum calefacere. Parthi vos calefacient,
_les Parthes vous donneront un coup de fouet_.
Calendarium, ii, n. _Calendrier_. SYN. Fasti, ephemerides.
CĂLENDÆ, ārum, f. pl. _Calendes_, _premier jour du mois chez les
Romains_. USUS: Hæc scripsi ad VIII. Calendas Decembris.
CĂLĔO, es, ui, ere, n. _Être chaud_. SYN. Calidus sum. TRANSL. Vigeo.
USUS: 1. Calent judicia ut cum maxime, _l’instruction de l’affaire va
rondement_. Calent rumores. Dum res calet, insistendum est. Cum calent
omnes, ego in negotio frigebo? 2. Fervere, dum res adhuc recens est.
Calentes adhuc recenti pugna, et victoria feroces, _encore échauffés par
le combat et fiers de leur victoire_. 3. Æstuare, inflammari, _avoir la
fureur de_. Studio scribendi, cupidine laudis calere. Cf. Calor.
CĂLESCO, is, ere, n. _S’échauffer_, _se réchauffer_. SYN. Calidus fio.
USUS: Igni vel apricatione calescere.
CĂLĬDUS, a, um, _Chaud_, _enflammé_. USUS: Calidior est animus, quam hic
aer.
CĂLĬGA, æ, f. _Chaussure militaire_. SYN. Tibiarum tegumentum.
CĀLĪGĬNŌSUS, a, um, _Sombre_, _ténébreux_. SYN. Obscurus, caligine
tactus. USUS: Obscurius, nebulosum, humidum, caliginosum cœlum.
CĀLĪGO, as, avi, are, n. _Être aveuglé_. SYN. Cæcutio. USUS: In sole
caligare, _ne pus voir clair en plein midi_ (PROV.).
CĀLĪGO, ĭnis, f. _Brouillard_, _obscurité_, _ténèbres_. SYN. Tenebræ.
EPITH. Cæca, obscura. USUS: TRANSL. Ex priore caligine temporum
respublica in lucem aliquam respexit, _après la confusion_, _le désordre
de ces derniers temps_, _la république a enfin un moment de repos_.
Discussa nunc est caligo illa temporum et tetræ tenebræ. Videbam aliquid,
sed quasi per caliginem. Cf. Tenebræ.
CĂLĬX, ĭcis, m. _Coupe_. EPITH. Calices maximi. Calix mulsi, vini.
CALLĔO, es, ui, ere, n. _Savoir parfaitement_. SYN. Scio, teneo. USUS:
Jura callet. Cf. Scientia, Doctus.
CALLĬDĒ, _Habilement_; _avec ruse_. SYN. Astute, non incallide, caute,
arguteque dicere.
CALLĬDĬTAS, ātis, f. _Habileté_, _astuce_, _ruse_, _fourberie_. SYN.
Malitia, astutia. EPITH.: Perversa, stulta, vetus. USUS: Pœni calliditate
valent. Calliditas astuta prudentiam imitatur. Cf. Astutia, Fraus, Dolus.
CALLĬDUS, a, um, _Habile_, _ingénieux_; _astucieux_, _rusé_. SYN.
Astutus, versutus, vafer, malitiosus, eruditus artificio simulationis,
veteratorius, veterator, non incallidus. USUS: Homo ad fraudem callidus.
Astuta et callida interpretatio. Cf. Astutus, Dolosus.
CALLIS, is, m. _Sentier_. SYN. Semita.
CALLUM, i, n. _Cal_, _durillon_. SYN. Cutis usu densior. USUS: TRANSL.
Diuturna consuetudo, diutinus dolor callum jam obduxit stomacho meo;
malorum usus mihi sensum ademit; occalluit animus malorum usu, _endurcir_.
CĀLŌNES, um, m. pl. _Valets d’armée_. SYN. Militum ministri.
CĂLOR, ōris, m. _Chaleur_. SYN. Ardor, æstus. )( Frigus. EPITH.
Æquabilis, corporeus, maximus, nimius, salutaris et vitalis, similis
sui. PHRAS. 1. Ecquid in iter te das caloribus summis? _Pourquoi vous
mettre en route par une pareille chaleur?_ ecquid hoc ardore; hoc æstu
flagrantissimo; ista caloris intemperie; istis cœli ardoribus; æstuante
tantis caloribus ære, solis radiis torrendum te præbes? ecquid hac
anni parte flagrantissima, hoc anni sidere itineri te committis? 2.
Calores sunt maximi, _la température est très-chaude_. Caloris nunc vis
est maxima; calores habemus nunc maximos, æstus sunt immodici; æstivi
cœli ardores nunc sunt maximi. Vapore solis omnia nunc torrentur, et
accenduntur; fervore solis exæstuat anni tempus calidissimum; sol nunc
omnia incendit; cœlum nunc fervet, æstuat, ut cura maxime. Menses nunc
incidunt ardore solis flagrantissimi. Æstivi calores, æstatis ardores
nunc sunt intentissimi. Æstuosum imprimis cœlum est; ab æstu fervet;
æstus intemperie flagrat; immodicis caloribus torretur pars anni
hæc ferventissima. 3. Calor crescit, _la chaleur augmente_. Intendit
se calor, ingravescit, increscit, invalescit. Æstivi sideris calores
graviore æstu exardescunt, effervescunt, invalescunt. 4. Calor remittit,
_la chaleur diminue_. Frangit se calor, mitescit; tempus anni gravissimum
defervescit; deflagrant tandem æstivi calores; temperantur, sedantur,
leniuntur, mitigantur. Inclinata jam æstas nimios solis ardores defendit;
caloris incommoda propulsat; languescit jam flagrantis cœli ardor, et
sensim defervescit. USUS: Frigora et calorum molestiæ viro ferenda sunt.
Acquiesco in horto, dum se calor frangat.
CĂLUMNĬA, æ, f. _Calomnie_, _accusation injuste_. SYN. Obtrectatio,
maledictum, injusta criminatio, vexatio. EPITH. Acerrima, nimis
callida, frigida, jejuna, impudens, major, prætexta, calumniæ variæ.
PHRAS. Calumniam strinxit in innocentem, _calomnier un innocent_.
Integerrimi hominis laudem calumniis obterere satagebat; criminari non
destitit innocentem; infamiam innocenti afferre; infamia innocentem
aspergere voluit; calumnias in innocentem instruxit; calumniis opprimere
innocentem; calumniis appetere satagebat. Cf. Detraho, Maledictum.
USUS: Frigidam jejunamque calumniam adversus me adhibuit. Totus est in
instruendis calumniis. Calumniam æquo animo fert. Coercenda est calumnia,
et contundenda. Cf. Convitium, Famam lædo, Maledicus.
CĂLUMNĬĀTOR, ōris, m. _Calomniateur_. SYN. Qui falsum crimen objicit;
malitiosus interpres. EPITH. Egens improbus. USUS: Bono viro improbum
calumniatorem apposuit.
CĂLUMNĬOR, aris, atus sum, ari, d. _Calomnier_. SYN. Calumniam adhibeo,
vexo. USUS: Is aperte ludificari, et calumniari cœpit. Cf. Calumnia,
Detraho.
CALVĂTĬCA, æ, f. _Coiffure de femme_. SYN. Tegmen capitis muliebre. USUS:
Clodius calvaticam capiti suo accomodavit.
CALVĬTĬUM, ii, n. _Calvitie_, _manque de cheveux_. USUS: Calvitio mœror
non levatur.
CALVUS, a, um, _Chauve_. SYN. Raro capillo, calvitio deformis.
CALX, calcis, f. _Talon_. SYN. Pars pedis posterior. PHRAS. Calcibus
impetere, _frapper à coups de pieds_. Calcibus certare; premere,
conscindere obstantes; calcibus cædere, ferire, contundere. USUS: 1.
Certare pugnis et calcibus. 2. Finis ac meta, _bout de la carrière_.
Ad calcem decurrit, pervenit opus. A calce ad carceres revocari (a
fine ad principium), _être obligé de recommencer_. 3. Lapis excoctus
pro ædificio, _chaux_. Calx viva, _chaux vive_. Calx macerata, _chaux
éteinte_.
CĂMĒLUS, i, m. _Chameau_. USUS: Cameli adjuvantur proceritate collorum.
CĂMĒRA, æ, f. _Voûte_. SYN. Testudo, fornix. USUS: Cameras quasdam non
probavi.
CĂMĪNUS, i, m. _Fourneau_. USUS: In hieme camino luculento utere.
CAMPESTER, ris, re, _De plaine_. Campestris exercitatio, _exercices du
champ de Mars_.
CAMPUS, i, m. _Champ cultivé_. SYN. Ager, pratum, area, planities. EPITH.
Deformis atque obsitus, fœnicularius, ingens, immensusque, latior,
magnus, sanctus, tantus. USUS: 1. Agros nostros cum suis uberibus campis
conferri posse negant. 2. TRANSL. Amplitudo, copia, ubertas, _champ_,
_lice_, _carrière_. Magnus tibi campus patet in republica, apertus
ad gloriam cursus. In hoc tanto, immensoque campo exultet oratio. 3.
Planities, _plaine_. Camporum patentium æquora; camporum immensitates;
immensa camporum spatia.
CĂNĀLIS, is, m. _Conduit_, _tuyau_, _canal_. USUS: Aquæ ductus fiunt
tribus generibus, _vel_ per canales structiles, _aut_ fistulis plumbeis,
_aut_ tubulis fictilibus.
CANCELLI, ōrum, m. pl. _Grillage_, _treillis_, _barreaux_. EPITH.
Forenses. SYN. Septa e lignis modico intervallo disjunctis, quibus
tribunalia et fenestræ muniuntur. USUS: 1. Applausum est a totis
cancellis. TRANSL. Terminus, finis, limes, _bornes_, _limites_. Non
egrediar ex iis, quos mihi ipse circumdedi, circumscripsi, cancellis.
(Inde est VULG. Cancellaria, _chancellerie_), tabularium sanctius;
(et Cancellarius, _chancelier_), tabularii sanctioris præses, custos;
magister scriniorum.
CANCER, cri, m. _Cancre_, _crabe_. USUS: Rubentes urere foco cancros.
CANDĒLĂBRUM, i, n. _Candélabre_. EPITH. Candelabra ærea. USUS:
Candelabrum e gemmis clarissimis, et opere mirabili perfectum.
CANDĔO, es, ui, ere, n. _Être d’une blancheur éclatante_. SYN. Candore
fulgeo. USUS: Candens orbis, via lactea, _voie lactée_. Candente carbone
sibi capillum adurere. Cf. Albus.
CANDESCO, is, ere, n. _Blanchir_. * SYN. Ignesco, candidus fio. USUS:
Ferrum candescit. Capillus, caput candescit.
CANDĬDĀTŌRĬUS, a, um, _Relatif à la candidature_. USUS: Candidatorio
fungi munere.
CANDĬDĀTUS, a, um, _Vêtu de blanc_, _candidat_. SYN. Candida veste
indutus (Quales erant, qui magistratum petebant); nomen professus.
EPITH. Consulares gratuiti, pares, singuli, firmior, sapiens. USUS:
Officiosissima candidatorum natio.
CANDĬDĒ, _Franchement_, _sincèrement_. SYN. Sincere, pure, benigne. USUS:
Inimicitias simpliciter et candide posuit.
CANDĬDUS, a, um, _Blanc_; _candide_, _franc_, _sincère_. SYN. Albus,
purus, sincerus. USUS: Purum et candidum dicendi genus. Candidum hominis
ingenium. Candidæ vitæ homo, innocentis. Cf. Sincerus, Apertus.
CANDOR, ōris, m. _Éclat_, _beauté_. SYN. Splendor, fulgor, lux. EPITH.
Exiguus, extremus, illustrior solis, nimius, candidissimus. USUS: 1. Vide
speciem candoremque cœli. 2. Albedo, _blancheur_. Mixtus candore rubor.
3. Simplicitas, _candeur_, _sincérité_. Eximio morum candore vir. Cf.
Apertus.
CANESCO, is, ere, n. _Devenir blanc_ (_de vieillesse_), _grisonner_. SYN.
Senesco, inveterasco. USUS: Canescit jam oratio tua, habetque suam jam
maturitatem et senectutem, _votre éloquence commence à blanchir et votre
style prend de la maturité_.
CANI, ōrum, m. pl. _Cheveux blancs_. SYN. Albi fenum capilli. USUS: Non
cani, non rugæ auctoritatem afferunt.
CĂNĪCŬLA, æ, f. _Canicule_. Sidus cœleste.
CĂNĪNUS, a, um, _De chien_. USUS: Cœna canina, _repas de chien_ (_où l’on
ne boit que de l’eau_).
CĂNIS, is, m. _Chien_. USUS: Canum fida custodia; incredibilis ad
investigandum narium sagacitas; amans dominorum adulatio; alacritas in
venando. Canis sollicitum animal. Cane pejus et angue.
CĂNISTRUM, i, n. _Corbeille_. SYN. Fiscina, cista viminea. EPITH.
Splendidissima. USUS: Lancibus et splendidis canistris nos pascis.
CĀNĬTĬES, ei, f. _Vieillesse_. USUS: O turpem exacta dementique ætate
canitiem!
CANNA, æ, f. _Canne_, _roseau_. SYN. Arundo.
CĂNO, is, cĕcĭni, cantum, ere, n. et a. _Chanter_. SYN. Canto, cantus
edo. ADV. Canere absurde, diligenter, flebiliter, intus, intus sibi,
modulate, præclare fidibus, similiter. PHRAS. Pauci recte canere norunt,
_peu d’hommes savent bien chanter_. Pauci recte canendi artem callent,
tenent; canendo vocem rite nunc intendere, nunc remittere sciunt; canendi
modos probe callent. Paucis contigit in canendo eum tenere modum, ut in
eorum modulatione nihil agnoscas absonum, inconditum, inconcinnum. Pauci
vocem moderari; ita efferre; ea ratione componere sciunt, ut aures nihil
respuant, rejiciant, improbent. USUS: 1. Canere voce, _chanter_. Canere
fidibus, tibiis, _jouer d’un instrument à cordes_, (pro VULG. Ludere
fidibus, inflare fistulas, ludere instrumentis musicis). Canere bellicum,
_sonner la charge_. Canere classicum, _idem_. Receptui canere, _sonner la
retraite_. Cf. Musica, Modulor.
CĂNON, ŏnis, m. _Loi_, _règle_, _mesure_. SYN. Regula. USUS: 1. Tu canon
es meorum scriptorum. 2. Canon Missæ, (vox Eccles.) _le canon de la
Messe_. Arcana verba Divini Sacrificii, et silentio enuntianda. Canones
Sacri, _les sacrés canons_. Scita Pontificum.
CĂNŎNĬCĀTŬS, ūs, m. _Canonicat_. SYN. Sacerdotium opulentum, amplum.
Collegium, senatus sacratior sacerdotum, auctoritate præcipuorum. (VULG.
Capitulum Canonicorum).
(CĂNŎNĪZO, as, are, a. VULG.) _Canoniser_. SYN. In Sanctorum numerum
referre; ad Sanctorum ordinem adscribere, aggregare; Cœlestes honores,
publicosque alicui decernere; inter cœlites referre; in album sanctorum
cœlitum solemni ritu referre; inter cœlites annumerare; solemni ritu
alicujus memoriam consecrare. In concilio cœlestium collocare; in numero
sanctorum collocare; sanctorum ordinibus asserere. In cœlitum cœtu ac
numero reponere; ad immortalitatem et religione et memoria consecrare.
Cœlestes honores dare, habere; cœlitum honoribus cumulare. Superorum in
censum referre. In Divos referre. Consecratæ immortalitatis auctoritatem
a Pontifice Maximo accipere, _être canonisé_. Cœlestium numerum augere.
CĂNŌRUS, a, um, _Sonore_, _retentissant_. SYN. Ad cantum inflexus,
clarus. USUS: Canora, suavis vox.
CANTĒRĬUS, ii, m. _Cheval hongre_. SYN. Equus castratus. USUS: Mulo
vehare, qui canterium comedisti.
CANTHĂRIS, ĭdis, f. _Cantharide_. Insecti genus.
CANTĬCUM, i, n. _Chant_. USUS: Rhetorum epilogus pene canticum.
CANTĬLĒNA, æ, f. _Chanson_. SYN. Cantio. USUS: Crebro mihi cantilenam
illam suam insusurrat. Eamdem cantilenam canere, _chanter toujours la
même chanson_, _rabâcher_.
CANTĬO, ōnis, f. _Chant_; _enchantement_. SYN. Carmen veneficum. USUS: Id
veneficiis, et cantionibus Liciniæ factum.
CANTĬTO, as, avi, atum, are, a. _Chanter souvent_. USUS: Carmina in
epulis cantitata.
CANTĬUNCŬLA, æ, f. _Petite chanson_. USUS: Cantiunculis otium oblectare.
CANTO, as, avi, atum, are, a. _Chanter_. SYN. Cano, cantus fundo, edo.
USUS: Pueri lepidi cantare, et psallere docentur. Cf. Cano.
CANTOR, ōris, m. _Chanteur_, _musicien_, _poète_; _acteur_. USUS:
Leguleius, præco actionum, cantor formularum.
CANTŬS, ūs, _Chant_. SYN. Symphonia, vocis inflexio. EPITH. Dulcior,
nauticus, obscurior, quotidianus vocum, lugubres, modici, remissiores.
USUS: Tibicines cantus numerosque non suo, sed multitudinis arbitrio
moderantur. Cantibus ipsæ bestiæ flectuntur, et consistunt. Fidium
nervorumque cantibus ædes totæ personant. Suavitate modulorum aures
tenere, cantibus animos impellere, incitare.
CĀNUS, a, um, m. _Blanc_; _vieux_; _vénérable_. SYN. Albus, candidus,
canitie venerabilis, _aut_ præmatura canitie deformis.
CĂPĀCĬTAS, ātis, f. _Capacité_. SYN. Amplitudo, spatium capiendi.
EPITH. Tanta. USUS: Theatri, vasorum capacitas. Utrum capacitatem in
animo putamus esse? _Croyons-nous qu’il y ait dans l’âme une espèce de
réservoir?_ (ut putat vulgus et loquitur).
CĂPAX, ācis, omn. gen. _Spacieux_, _ample_, _étendu_. SYN. Quod aliquid
capere potest. USUS: Capax domus. Ita capaces sunt aures meæ, ut eas nec
Demosthenes impleat.
CĂPĒDO, ĭnis, f. _Vase à anses_. Vasis genus. EPITH. Capedines gratæ.
USUS: Capedines et fictiles urnulæ.
CĂPELLA, æ, f. _Petite chèvre_. SYN. Parva capra. (Vulgus capellam vocat
Sacellum, ædiculam sacram, _chapelle_).
CĀPER, ri, m. _Bouc_.
CĂPESSO, is, ivi, _vel_ ii, ītum, ere, a. _Chercher à prendre_, _saisir_.
SYN. Peto, capio. USUS: Rempublicam, magistratum capessere, _faire
marcher les affaires de l’état_, _entrer en charge_. Quando meliora
capesses? Cibum capessere. Fugam capessere, capere. Capessere se domum,
_se retirer chez soi_.
CĂPILLĀTUS, a, um, _Chevelu_. ADV. Bene capillatus adolescens. USUS:
Corpore inculto et squalido capillatior, quam ante.
CĂPILLUS, i, m. _Cheveu_. SYN. Capitis pilus. EPITH. Compti. USUS:
Capillus compositus et delibutus. Capilli fluunt, defluunt post morbum,
_tomber_. Capilli rari et cedentes, _cheveux rares et qui dégarnissent le
front_. Capillum promittere, submittere, _laisser croître ses cheveux_.
Capillis, crinibus passis, _cheveux épars_. Capillus prolixus, promissus,
_longue chevelure_. Capillus circa caput rejectus negligenter, _chevelure
négligemment rejetée autour de la tête_. Cincinnorum fimbriæ, _extrémité
bouclée des cheveux_. Capillum pectere, comere, componere, ornare, nodo
substringere, in nodum cogere, _se peigner_, _se coiffer_. Capillum
calamistris inurere, _se friser_. Capillum in gradus frangere, formare,
_cheveux à étages_. Capilli ficti, adsciti, adventitii, _perruque_,
_alias_ galericulus.
CĂPĬO, is, cēpi, captum, ere, a. _Prendre_, _recevoir_. SYN. Comprehendo,
accipio. )( Do. ADV. Aliquando animum patrium, commode tempus adeundi
aliquem, facillime conjecturam, invite, necessario consilium, strenue
arma. Capi brevi, crudelissime, prædam et fortunas, mirifice facetiis,
opportune locum, plane navim suo onere, atque deprimi, recte, sortito
sacerdotem Jovis, vix gloriam cœlo. USUS: 1. Capere urbem, _prendre
une ville_, oppido potiri. Cibum capere, _manger_, _prendre de la
nourriture_. Manum capere, _saisir la main_. 2. TRANSL. ad intellectum:
Capio rem, _comprendre_, teneo. Capere conjecturam ex _vel_ de re aliqua.
Consilium, rationem agendi capere. Admiratio me capit, _l’admiration
m’emporte_. 3. Ad actus voluntatis, et tum sumitur tam active, quam
passive: Cepit me voluptas; captus sum voluptate, _le plaisir m’a
séduit_. Capere lætitiam ex re. Amore capi. _Aut contra_: Luctus ingens,
cura, metus, pavor urbem cepit, _s’emparer de_. Respublica magnam
calamitatem, detrimentum, dolorem, angorem, luctum, terrorem, miseriam,
metum cepit, _endurer_. 4. Sumo, _obtenir_, _se charger de_. Magistratum,
consulatum, provinciam capere; laborem inanem capere. Initia, primordia
a Diis capienda sunt, _il faut remonter jusqu’aux dieux_. 5. Delector,
_se réjouir de_, _avoir plaisir à_. Munditiis, argenti splendore etc.
capitur. 6. Decipio, delinio, _gagner_, _séduire_, _tromper_. Verborum
laqueis judicem; aures velut per insidias cepit. 7. Contineo, _contenir_,
_enfermer_. Gloriam consecutus, quæ vix cœlo capi possit. Amentiam
ejus civitas, regna capere non poterant. 8. Capere pœnam de aliquo;
documentum, exemplum ex re capere. Locum castris capere etc. Cf. Accipio,
Urbem capio, Comprehendo, Captivus.
CĂPISTRUM, i, n. _Baillon_, _licou_. USUS: Capistro constringi.
CĂPĬTĀLIS, e, gen. com. _Capital, où il y va de la vie, qui peut
entraîner la mort._ USUS: Rerum capitalium rei. Capitali odio dissidere.
Fraudem capitalem admittere. (Capitale, VULG. _Capitale_). Cf. Caput.
CĂPĬTO, ōnia m. _Qui a une grosse tête._ SYN. Magni capitis. USUS: Sili,
flacci, frontones, capitones.
CĂPĬTŬLUM, i, n. _Chapitre_. EPITH. Parvum, pulcherrimum. USUS: Primum
capitulum optimum prodere.
Capitulum Ordinis, _Salle du chapitre dans les ordres religieux_. Locus
reprehendendis erratis destinatus. _Item_: Comitium familiæ sacræ.
Capitulum ordinis facere, _rassembler le chapitre_. Comitia habere
creandis magistratibus, _seu_ moderatoribus familiæ sacræ. Conventum
celebrare; concilium habere instituendis novis Religiosi ordinis
magistratibus. Capitulum Cathedrale, Collegium, senatus Ecclesiastici
Ordinis, Præsulum.
CĂPRA, æ, f. _Chèvre_.
CĂPRĬFĪCUS, i, m. _Figuier sauvage_. SYN. Ficus silvestris.
CĂPRĪNUS, a, um, _De chèvre_. USUS: Pellis caprina.
CAPSA, æ, f. _Coffre_, _cassette_. SYN. Arca. USUS: Si te ad meas capsas
admisero.
CAPTĀTĬO, ōnis, f. _Action de capter_, _captation_; _chicane de mots_.
USUS: Disputandi prudentiam captatio verborum imitatur.
CAPTĀTOR, ŏris, m. _Qui cherche à saisir, à surprendre._ SYN. Qui venatur
aliquid, _aut_ ambit quovis modo. USUS: Plebicola repente, omnisque auræ
popularis captator, _avide de popularité_.
CAPTĬO, ōnis, f. _Subtilité_; _tromperie_, _fraude_. SYN. Argutiæ,
Sophisma. USUS: Quasi præstigiis et captionibus a sententia sua depulsus,
in alienam inductus est. Captiones refellere.
CAPTĬŌSĒ, _D’une manière captieuse_. SYN. Vafre, argute. USUS: Captiose
interrogare.
CAPTĬŌSUS, a, um, _Captieux_. SYN. Quod captiones habet. USUS: Fallaces
et captiosæ quæstiones. Societas captiosa.
CAPTĬUNCŬLA, æ, f. _Chicane_, _subtilité_. SYN. Captio. USUS: Omnes
captiunculas pertimescere.
CAPTĪVĬTAS, ātis, f. _Captivité_. USUS: Is dies finem diuturnæ
captivitatis, turpitudinis, servitutis attulit. Cf. Captivus.
CAPTĪVUS, a, um, _Captif_, _prisonnier_. SYN. Captus et vinctus. PHRAS.
1. Captivus tenetur, _il est prisonnier_. In vincula conjicitur; custodia
tenetur; in vinculis est; in vinculis cohibetur; in custodiam vinctus
datur, conjicitur; in carcerem conditur; in vincula ductus, obnoxiam
carnificis arbitrio ducit animam; in custodiam traditur; in carcere _vel_
carcerem includitur; vinculis mandatur; in catenis tenetur. 2. Captivos
dimittere, _renvoyer les captifs_. Eximere vinculis; libertate donare;
exsolvere vinculis; in libertatem asserere; ergastula captivis solvere.
USUS: Ducere aliquem captivum in triumphum. Captivos duriter habere.
Captivos redimere; reddito pretio liberare, recuperare, _racheter_.
Captivos reddere, remitttere. Cf. Custodia, Carcer, Vincula, Captus.
CAPTO, as, avi, atum, are, a. _Saisir_, _prendre_. SYN. Allicio,
aucupor. ADV. Mediocriter adventum. PHRAS. 1. Captare occasionem, _épier
l’occasion_. Imminere in occasiones omnes; intentum esse in occasionem;
quærere locum injuriæ, insidiis; aucupari tempus; captare temporis
momenta. 2. Captare gloriam, _rechercher la gloire_. Plausum captare,
aucupari omnes umbras falsæ gloriæ; consectari adumbratæ quamvis gloriæ
imaginem. Cf. Gloria. USUS: 1. Assentatione gratiam, aliquem objecta
spe quæstus captare, _tromper_. 2. Observo, _épier_. Tempora, occasio,
momenta captanda sunt. 3. Consector, peto, _rechercher_, _désirer_.
Voluptatem, verba, plausum, benevolentiam populi captare. 4. Captare
auram, _prendre l’air_. 5. Captare aliquem, _tromper quelqu’un_. Cf.
Quæro, Ambio, Cupio.
CAPTUS, a, um, part. v. capio. _Pris_, _fait prisonnier_. PHRAS. Bello
captus est, _il fut pris à la guerre_. Jure belli captus est; in manus
hostium venit; in potestatem hostium pervenit; hostium præda factus est.
USUS: Mente, oculis, membris omnibus, auribus captus, _séduit_, _charmé_,
_trompé_. Amore, misericordia captus, _touché_. Bello capta præda,
spolia, pecunia; captiva pecunia, _butin_, _argent pris ou gardé contre
le droit_, _malversation_.
CAPTŬS, ūs, m. _Capacité (physique ou intellectuelle)_. SYN. Ingenium,
intelligentia. USUS: Prudens, ut est captus illorum hominum. Non malus,
neque iners ut est captus servulorum. Indoles, _caractère_.
CĂPŬLĀRIS, e, gen. com. _Qui est voisin de la tombe_. SYN. Senex capulo
mortique vicinus, proximus.
CĂPŬLUS, i, m. _Poignée_, _garde d’une épée_; _cercueil_. SYN. Manubrium
gladii. USUS: Quasi vero capulo esset occisus.
CĂPUT, ĭtis, n. _Tête_. USUS: 1. Caput aperire alicui, _se découvrir
devant quelqu’un_. Salutare aperto capite. Caput tegere, operire, _se
couvrir_. Caput cervicibus abscindere, _trancher la tête_. Securi ferire,
percutere; cervicem abscindere; secare collum; caput a cervicibus
avellere; ferro caput demetere; incidere cervices, præcidere; caput
ense auferre; jugulum ferro resolvere, caput a cervicibus amputare,
obtruncare, _trancher_. (VULG. Decapito.) 2. Vita, salus, _vie_,
_existence civile_. Causa, judicium capitis agitur. De ordine, de
civitate, de libertate, de capite contentio est. Caput tuum, et fortunas
semper defendi. 3. Crimen capitale, _crime capital_. Capitis aliquem
accersere, accusare. 4. Initium, principium, pars præcipua, origo, _point
essentiel_, _capital_, _sommaire_; _auteur_, _chef personnage principal_.
Ad consilium dandum caput est nosse rempublicam. Et quod caput est, novi
hominem. Capita duntaxat orationis exposuit. Duo epistolæ capita, Caput
factionum Timagenes fuit. Ad pontis capita castella sunt excitata, _en
tête du pont on éleva deux postes fortifiés_. 5. _Vulgo_: Capitale,
_capitale_. De capite, de summa, de sorte aliquid detrahere, remittere.
6. In aliis loquendi modis: Capita conferre, offensare, _s’aboucher_,
_conférer avec quelqu’un (rapprocher les têtes)_, _avoir un tête-à-tête_.
Capite sancire, _porter la peine de mort_. Nec caput, nec pedes habet,
_cela n’a ni queue, ni tête_. (PROV.)
CARBĂSĔUS, a, um, _De lin_, _de toile fine_. SYN. Ex lino optimo
contextus. USUS: Vela carbasea.
CARBĂSUS, i, f. et CĂRBĂSA, ōrum, n. pl. _Lin_, _voile de navire_. USUS:
Velum a carbaso factum, _seu_ lino miræ tenuitatis.
CARBO, ōnia, m. _Charbon_. USUS: Candente carbone sibi adurebat capillum.
CĀRBŌNĀRĬUS, ii, m. _Charbonnier_. * SYN. Qui carbones conficit. USUS:
Carbonaria fornax.
CARBUNCŬLUS, i, m. _Petit charbon_, _escarboucle_. SYN. Parvus carbo.
USUS: Cum testa ambulans carbunculos corrogabat.
CARCER, ĕris, m. _Prison_. SYN. Custodia, vincula, locus, in quo
asservantur rei. EPITH. Totus vindex nefariorum scelerum. PHRAS. 1.
In carcerem missus est, _il fut mis en prison_. In carcerem ductus,
compactus, conjectus, conditus, contrusus est; in custodiam datus,
traditus est; obtorta gula in vincula et tenebras abreptus; in ferrum et
vincula conjectus; tenebris et vinculis mandatus; in carcerem, ergastulum
datus, detrusus, raptus, tractus, inclusus est; carceri addictus est. 2.
In carcere asservare, _retenir en prison_. Detinere; in vinculis servare;
custodia septum tenere; custodiis munire; in custodiis habere, tenere;
in vinculis cohibere; carcere aliquem multare; vinculis ac compedibus
coercere. 3. In vinculis obnoxiam tortorum arbitrio trahere animam,
_demeurer en prison_. In vinculis esse; squalore carceris vexari; in
catenis teneri. Cf. Captivus, Custodia, Vinculum. USUS: In carcerem
mittere. E carcere emittere.
CARDĬĂCUS, i, m. _Malade ou faible de l’estomac_; _mal de cœur_. SYN. Ore
ventriculi affectus.
Cardinalis, is, m. _Cardinal_. SYN. Purpuratus Ecclesiæ Pater, Princeps;
Vir sacræ purpuræ; splendore conspicuus; Romana, Vaticana purpura
ornatus; e senatu Pontificio; Christianæ reipubl. senator. PHRAS. 1.
Cardinalem creare, _créer un cardinal_. Aliquem in purpuratorum Patrum
numerum cooptare, referre, Purpuratis Ecclesiæ Principibus adscribere;
Purpuratorum Patrum ordini, cœtui aggregare; ad Romanam purpuram evehere;
Vaticanæ purpuræ honore ornare, donare, decorare; Purpuratorum Patrum
concilio adjungere; in senatum Pontificum adlegere. 2. Cardinalium
Collegium. Orbis Christiani summum Consilium; supremus Ecclesiæ Senatus;
illustrissimum Purpuratorum PP. Collegium; Sanctissimum gravissimumque
orbis terræ Consilium; Sacrum Pontificis consilium; Pontificii Senatus
Patres; amplissimus Ordo Purpuratorum Patrum. Romanæ Curiæ Patres.
CARDO, ĭnis, m. _Gond_, _pivot_. EPITH. Altisonus, duplex. USUS: Postes
cardinibus emovere. In eo cardo rei vertitur, _c’est en cela qu’est le
point important_.
CARDŬUS, i, m. _Chardon_. * USUS: Arva horrebant carduis.
CĀRĒ, _Cher_, _à haut prix_. SYN. Magno pretio, nimio. USUS: Dimidio
carius emit domum.
CĂRĔO, es, ui, ere, n. _Manquer_, _être privé de_; _se passer de_. SYN.
Vaco, deficior, vacuus sum. )( Abundo, potior, fruor. ADV. Ægre, ægrius,
diutius sermone, dupliciter culpa, facile in perpetuum, necessario,
utilitate, nimium diu laude, omnino non voluptatibus, plane febri,
sapienter rebus externis. USUS: Is non caret, qui non desiderat, _celui
qui ne désire pas_, _ne manque pas_, _ou_, _on ne manque que de ce que
l’on désire_. Carere voluptatibus, culpa, dolore, febri. Pompeius foro,
postea senatu caruit. Carere publico, _ne pas se montrer en public_. Fide
caret, quod dicis, _ce que vous dites n’est pas croyable_. Illo homine
carere non possumus, _nous ne pouvons nous passer de cet homme_. Caret
prudentiæ laude; abest ab illo prudentiæ laus illa. Cf. Pauper, Privo,
Egenus.
CĂRĬES, ei, f. _Pourriture_. * USUS: Cariem recipere, sentire; carie
infestari.
CĂRĪNA, æ, f. _Quille d’un vaisseau_. SYN. Navis dorsum, navis pars ima.
CĀRĬTAS, ātis, f. _Cherté_. SYN. Inopia frumenti, _vel_ alterius rei. )(
Vilitas, ubertas, copia. EPITH. Admirabilior, diuturna, gratuita, humana,
maxima annonæ, naturalis, præsens. PHRAS. Caritas annonæ est, _le blé
est cher_. Sterilitas agrorum, inopia frugum, caritas et rerum omnium
difficultas est; annonæ eæ sunt angustiæ; ita care veneunt omnia, tanti
pretii sunt, ut incommodis gravissimis premamur, vexemur; re frumentaria
admodum anguste utimur. Gravi jamdiu annona conflictamur. Annonæ gravitas
rerum pretia intendit. Caritate cibaria quotidie fiunt angustiora. Cf.
Annona, Penuria. USUS: Præsens caritas, futura fames, e fame cædes,
direptio, incendia.
CĀRĬTAS, ātis, f. _Amour_, _tendresse_; _charité_. SYN. Amor, studiosa
propensio. USUS: Hominum caritas, amicitia, benevolentia gratuita esse
debet. Caritas inter natos et parentes. Omnes omnium caritates una
patria complectitur. Satage, ut caritatem civium tibi concilies, gignas,
retineas, ut caritate jungare cum civibus, ne hanc caritatem tibi
quisquam adimat, dirimat. Cf. Amor, Benevolentia, Affectus, a, um.
CARMEN, ĭnis, n. _Vers_, _poëme_, _chant_. SYN. Versus; argumentum
carmine tractatum, oratio adstricta numeris. EPITH. Absurdum, aptius,
grande, grave, lugubre, mollissimum, necessarium, præclarum, totum,
triste. Carmina blandissima, mala, nova, probrosa. PHRAS. Carmina fecit
sane elegantia, _il a fait des vers assez élégants_. Carmen condidit,
scripsit, composuit omnibus numeris absolutissimum. Ejus versibus,
quos extemporali quodam calore fudit, nihil tersius, nihil venustius.
Luculentis sane versibus lusit. Carmina, quæ panxit, texuit, vena sane
facili profluxere. Versus illi nascuntur pulchri sane, ac jucundi. Versus
fecit, confecit, scripsit sane lectissimos. Cf. Versus, Poeta.
CARNĀRĬUM, ii, n. _Boucherie_, _garde-manger_. * SYN. Locus, ubi carnes
venduntur, _vel_ domi reponuntur. USUS: Cœnam e carnario emit.
CARNĬFEX, ĭcis, m. _Bourreau_. SYN. Tortor, lictor. EPITH. Crudelissimus
civium, internecinus. USUS: Advolat, ut carnifex ad reliquias vitæ
lacerandas. Non sicarius, sed crudelissimus carnifex.
CARNĬFĬCĪNA, æ, f. _Lieu des exécutions_; _office de bourreau_. SYN.
Supplicii locus, cruciatus, crudelitas. USUS: Carnificinam facere,
subire, _faire le métier de bourreau_, _se soumettre à tous les
tourments_. Ægritudo summa est carnificina, _le chagrin est un supplice_.
CARNĬFĬCO, as, avi, atum, are, a. _Torturer_, _égorger_. Carnificor,
aris, atus sum. SYN. Excarnificor.
CĂRO, carnis, f. _Chair_, _viande_. EPITH. Multa, subrancida, putida,
rancida, venenata. USUS: Caro piscium delicata.
CARPENTUM, i, n. _Voiture couverte_. Genus vehiculi. USUS: Carpentum
agere. Matronæ Romanæ pilento ad sacra, carpentis festo, profestoque die
utebantur.
CARPO, pis, carpsi, carptum, ere, a. _Cueillir_; _mettre en pièces_,
_déchirer_. SYN. Decerpo; _item_: reprehendo, lacero. ADV. Undique et
colligere. PHRAS. Aliorum mores carpunt, _ils censurent la conduite des
autres_. In conviviis rodunt, in circulis vellicant; maledico dente
alienam magnitudinem allatrant, famam lacerant, confodiunt; alienos
mores malignis sermonibus exagitant; acerbe insectantur, criminantur;
honestissimis etiam moribus notam inurunt; labem aspergunt. Cf.
Reprehendo, Vitupero, Infamia. USUS: 1. Maledico dente carpere. 2.
Imminuo, _ravaler_, _déprécier_. Aliquid de alienis laudibus carpere.
3. Insector, _harceler_, _affaiblir_. Ultimum agmen hostis carpsit. 3.
Vitupero, _blâmer_, _censurer_. Carpere aliquem, alicujus facta.
CARPTIM, _En cueillant çà et là_. SYN. Hinc atque illinc sine ordine
decerpendo. USUS: Res gestas carptim perscribere, _raconter une histoire
par extraits_.
CĀRUS, a, um, _Cher_, _coûteux_, _précieux_. SYN. Non vilis, magni
pretii. )( Vilis. USUS: Annona in macello solito carior est; amplificato
pretio venit. Cf. Caritas.
CĀRUS, a, um, _Cher_, _aimé_, _chéri_. SYN. Acceptus, jucundus, antiquus,
qui suavitatem filii apud aliquem obtinet. PHRAS. Commendo juvenem mihi
carissimum, _je vous recommande ce jeune homme que j’aime beaucoup_. Mel
meum, et delicias, mea desideria; nolim eum dimittas e sinu tuo. Commendo
tibi amores nostros, juvenem qui mihi in oculis est, quem in oculis
fero; qui mihi cordi est unice, ocellum meum, et dextellam. Delicias, ac
vitam meam. Qui mihi in medullis et visceribus hæret; qui in desiderio
civitatis, in ore, in sermone omnium habitat. Hoc dimisso videbar mihi
partem viscerum abrumpere, qui unicus mihi, et unico magis est unicus;
pro cujus caro capite meum caput libenter offeram. Commendo tibi oculum
meum, quo nemo carior meo animo, meo cordi. Cf. Amo, Cogito assiduo de
te. USUS: Comis, jucundus et carus. Sibi quisque carus est. Paucos æque,
ac te caros habeo.
CĂSA, æ, f. _Cabane_, _chaumière_. SYN. Tugurium, mapale.
CĀSĔUS, i, m. _Fromage_.
CASSIS, ĭdis, f. _Casque_. SYN. Galea.
CASSIS, is, m. et CASSES, ium, m. pl. _Rêts_, _filets de chasse_. SYN.
Rete.
CASSUS, a, um, _Privé_, _dépourvu_, _manquant de_. SYN. Vacuus, inanis.
USUS: Sanguine, luminibus cassus.
CASTĒ, _Purement_, _honnêtement_, _chastement_. SYN. Integre, pure. USUS:
Bene, rite, caste Deos venerantur. In amicorum periculis caste et integre
versari. Excellentis formæ virginem caste habuit.
CASTELLĀNUS, i, m. _Habitant d’une forteresse_. SYN. Qui castellum
habitat. USUS: Decem millia cum castellanis agrestibus in armis habuit.
Multi ex Liguribus castellani triumphi, de capto castello acti, _triomphe
décerné pour la prise des forteresses de Ligurie_.
CASTELLĀTIM, _Par petits corps_. Hostes castellatim dissipati, _hommes
répartis en petits corps_, _par groupes_.
CASTELLUM, i, n. _Forteresse_, _château-fort_. SYN. Munitio lignea, _aut_
muro firmata ad arcendos hostes. EPITH. Castella multa munitissima,
castellum munitum, necessarium. PHRAS. 1. Castellum munire, defendere.
Castellis et aggeribus aditum hostium prohibere. 2. Castellum expugnare,
capere, suæ ditionis facere; diruere.
CASTĬGĀTĬO, ōnis, f. _Blâme_, _réprimande_. SYN. Objurgatio, reprehensio.
EPITH. Clemens. USUS: Omnis animadversio et castigatio contumelia carere
debet.
CASTĪGĀTOR, ōris, m. _Censeur_. * USUS: Castigator minorum, _censeur de
la jeunesse_.
CASTĪGO, as, avi, atum, are, a. _Blâmer_, _réprimander_. SYN. Objurgo,
mulcto. USUS: Matres filios verbis et verberibus castigant. 2. Ad unguem
castigare carmen, _polir et repolir des vers_. Castigati mores, _mœurs
sévères_. 3. Castigatus animi dolor, _douleur contenue_. Cf. Punio,
Alloquor.
CASTĬMŌNĬA, æ, f. _Pureté_. SYN. Castitas. USUS: Summa corporis et animi
castimonia vir, virgo, adolescens.
CASTĬTAS, ātis, f. _Chasteté_. SYN. Castimonia, virginitas. USUS:
Castitatem impense colere. Cf. Pudicitia, Integer, Verecundus.
CASTRA, ōrum, n. pl. _Camp_. SYN. Tentoria, pelles, locus, ubi exercitus
in tentoriis manet. EPITH. Æstiva, civilia, florentissima, maxima, media,
infirma, nefaria, plena curæ, præclara, stativa. PHRAS. 1. Castra metari,
_établir_, _asseoir son camp_, _camper_. Castra ponere, disponere,
locare, constituere, habere, facere, metari, figere; tentoria erigere;
posita habere; tendere. Castra in aperto posuit. 2. Castra movere,
_décamper_, _lever le camp_. Castra promovere; movere; conclamare vasa;
vasa colligere. 3. Castra extendere, _étendre son camp_. Castra proferre.
4. Castra arctius collocare, _resserrer le camp_. Castra contrahere. 5.
Castra designare, _choisir un lieu pour camper_. Castris locum capere,
locum deligere. 6. Castra propius admovere, _rapprocher son camp_.
Castra castris opponere, objicere, conferre; castra cum castris jungere;
castra oppido conferre. 7. Castra mutare, _changer le campement_. Castra
convertere. 8. In castris esse, _camper_, _habiter dans un camp_.
Sub pellibus agere, contineri, in castris agere. 9. Castra aggredi,
_assiéger le camp_. Castra tentare, invadere, adoriri, circumvenire.
10. Castra capere, _s’emparer d’un camp_. Occupare, capere; castris
potiri; castris hostem exuere. 11. Castra referre, _porter son camp en
arrière_. 12. Castra opere et natura loci munita, _camp fortifié par
l’art et la position_. Castra aggeribus, propugnaculis munita. USUS: Pro
portis castrorum, _portes du camp_. Castrorum circuitus, limes extimus,
_enceinte_. Castris se tenere, _demeurer sous la tente_. Castris hostium
incidere, _se jeter dans le camp ennemi_.
CASTRĀTUS, a, um, _Châtré_. SYN. Exsectus. USUS: Nolo dici morte
Africani “castratam” esse rempublicam, _je ne veux pas qu’on dise que la
république a été “châtrée” par la mort de Scipion l’Africain_.
CASTRENSIS, e, gen. com. _Relatif au camp_, _à l’armée_. SYN. Militaris.
USUS: Disciplina castrensis.
CASTRUM, i, n. _Fort_, _place-forte_. SYN. Locus muris munitus; Castellum
majus. USUS: Vallo et fossa circumdedi, sex castellis, castrisque maximis
sepsi.
CASTUS, a, um, _Pur_, _vertueux_, _chaste_, _pieux_. SYN. Purus, integer,
incorruptus. ADV. Maxime. PHRAS. Corpore et animo integerrimus; insigni
castimonia; summa castimonia et integritate; a voluptatum illecebris
alienus, expers labis; immunis a fœda libidinis contagione; castimoniæ
laude insignis; spectata integritate ac continentia; incorruptis
castissimisque moribus; pudore septus. USUS: Pompeius vir integer,
castus, gravis. Casta domus. Vir castus a cruore civili. Cf. Purus,
Integer, Verecundus, Pudicus.
CĀSŬS, ūs, m. _Hasard_, _accident_. SYN. Fortuna, eventus, sors. EPITH.
Acerbissimus, cæcus, calamitosus atque funestus, multis innocentibus
communis, incertus, dissimilis, dubius, fatalis _vel_ gloriosus, gravis
et miserabilis, repentinus, improvisus incredibilis ac pene divinus,
infestus, iniquissimus, mediocris, mirificus, fatalis, nec opinatus,
pessimus, tristior, voluntarius, ultimus. Casus adversi, alieni,
ancipites incertique dicendi, varii, barbari, bellici, conjunctiores
reip., conversi, dubii, gladiatorii, graves civitatis, gravissimi,
horribiles miserique, humani, innumerabiles, multi, novi, plures,
rariores, similes exitu, tanti tamque præcipites, tetri, tristes.
PHRAS. Casu accidit, _il arriva par hasard_. Forte evenit, ut etc.
Repentina aliqua voluntate, ac fortuito; non consulto, sed casu in hoc
iter incidi. Casus me in hoc negotium induxit. Forte fortuna factum
est. Peropportune te mihi fortuna obtulit, qui me adjuvares. Casus hæc
invexit. Forte ita casus tulit. Temere ac fortuito incidi in rem. Casus
gubernabat consilium meum. Cf. Accidit, Fortuna. USUS: 1. Casus incidit
mirificus, _il arriva un prodige étonnant_. Casus intervenit. Multa is
casu potius et felicitate, quam virtute et consilio gessit. Varii sunt
rerum humanarum casus. 2. Infortunium, _malheur_, _accident_. Meum illum
casum gravissimum tecta ipsa urbis lugebant. Aliorum opibus casus meos
sustento. 3. Ruina, _ruine_. Eo ictu me ad casum dedit. Cf. Fortuna.
Casus conscientiæ, _Cas de conscience_. PHRAS. (Docere casus
conscientiæ. VULG.) Explicare quæstiones de moribus ad christianam
vitam conscientiamque moderandam; tradere officia hominis christiani;
res ad officium christianum pertinentes exponere; doctrinam de officio
christiani hominis tradere; explicare controversias, quæ ad conscientiam
pertinent, quæ docentur de finibus bonorum ac malorum in re christiana.
Controversias, quæ ad forum interius pertinent, tractare.
CĂTĂCHRĒSIS, is, f. _Catachrèse. (fig. de rhét.)_ SYN. Abusio verbi.
CĂTĂDŪPA, ōrum, n. pl. _Catadupes_, _une des cataractes du Nil_. SYN.
Loca, ubi se Nilus ingenti sonitu præcipitat.
CĂTĂPULTA, æ, f. _Catapulte_, _machine de guerre à lancer des traits_. *
SYN. Machina bellica, qua jaculum _aut_ saxum longius torquetur. USUS:
Catapultas, balistas, tormentaque alia oppugnandæ urbi comparata devehunt.
CĂTĂRACTA, æ, f. _Herse de bois ou de fer qui défend l’entrée d’une
place de guerre_. * SYN. Fores pendulæ e ligno ferroque, quæ demitti, ac
attolli possunt. USUS: Dejecta cataracta porta clausa erat.
CĀTE, _Habilement_, _adroitement_. SYN. Astute.
Catechismus, i, m. _Catéchisme_. PHRAS. Catechismum tradere, _enseigner
le catéchisme_. Christianis præceptis pueritiam imbuere, expolire,
excolere; christianæ disciplinæ elementa, fidei christianæ præceptiones,
dogmata; initia legis christianæ pueris exponere; doctrina christiana,
christianis rudimentis, lege christiana imbuere, erudire rudem ætatulam;
fidei nostræ mysteriis, christiana institutione populum formare;
christianæ doctrinæ rudimentis instituere pueros. Instituere pueritiam
christianis præceptionibus. Prima sanctioris doctrinæ rudimenta tradere,
fidei nostræ præceptionibus pueritiam formare.
Catechumenus, i, m. _Catéchumène_. SYN. Sacri lavacri candidatus; primæ
christianæ disciplinæ auditor, discipulus, alumnus; qui rudimentis
doctrinæ sacræ, quæ salutari lavacro præmitti solet, imbuitur.
CĂTĒNA, æ, f. _Chaîne_. SYN. Vinculum e connexis annulis. USUS: Legum
catenis constringere, vincire, devincire aliquem. Innocenti catenas
injicere.
CĂTĒNĀTUS, a, um, _Enchaîné_. SYN. Catenis vinctus.
CĂTERVA, æ, f. _Corps de troupe_, _bataillon_; _foule_. SYN. Turbæ,
turma. EPITH. Imminens, magna, bene magna, nova, tota, catervæ magnæ
amicorum armatæ. USUS: Forum armatis catervis hominum improborum
obsidere. Catervæ atque conventus hominum. Cf. Turba.
CĂTERVĀTIM, _Par troupes_, _par bandes_. SYN. Turmatim, per catervas.
USUS: Catervatim volant.
CĂTHĔDRA, æ, f. _Chaire_, _siége_. De cathedra surgere. De _vel_ ex loco
superiore.
Catholicus, a, um, _Catholique_. PHRAS. 1. Catholicum fieri, _devenir
catholique_. Catholica sacra complecti; amplecti catholica dogmata; cum
catholica religione reconciliari; se ad catholica sacra transferre,
conferre. In Catholicorum communionem venire. Catholicorum castra sequi.
Ad Romana sacra transire. 2. Catholica Ecclesia, _l’Église catholique_.
Christi Ecclesia sanctissimis institutis fundata, et orbis terrarum
consensione mirabili nobilitata. Diffusa per omnes gentes ætatesque
Christi Ecclesia. Christianus populus universus, eadem fidei doctrina,
iisdem sacrorum, rituumque cerimoniis toto orbe terrarum mirabiliter
consentiens, ac uno veluti fœdere devinctus. 3. Catholica Fides, _la Foi
catholique_. Orthodoxa religio, fides; Christiana fides, toto semper
orbe mira credendorum consensione observata. Christiana religio toto
orbe propagata. 4. Homo catholicus, _un catholique romain_. Orthodoxæ
fidei sectator; vir catholici nominis; orthodoxæ professionis; catholicis
institutis ac moribus vivens; recte de DEO rebusque Divinis sentiens.
Sacrorum communione cum Ecclesia Romana consentiens.
CĂTĪNUM, i, n. et CĂTĪNUS, i, m. _Plat_.
CĂTŬLUS, i, m. _Petit chien_. EPITH. Catuli cæci. USUS: Omnia in
perfectis meliora, ut in equo, quam equulo, in cane, quam catulo.
CĀTUS, a, um, _Avisé_, _fin_, _habile_. SYN. Acutus, callidus, prudens.
USUS: Prudens, et ut ita dicam, catus.
CAUDA, æ, f. _Queue_. EPITH. Levis, lubrica, pinnata, spumifera, summa.
CAUDEX, ĭcis, m. _Souche d’arbre_. SYN. Stirps arboris. USUS: TRANSL.
pro homine stupido, _souche_, _homme stupide_, _bûche_. Caudex, stipes,
asinus.
CĂVĔA, æ, f. _Cage_, _loge_; _partie du théâtre où sont assis les
spectateurs_. SYN. Septum, quo aves et bestiæ includuntur. _Item_: Locus,
ubi populus sedens ludos spectabat. EPITH. Multa, tota, ultima. USUS:
Cavea tota Plauto applausit. Qui clamores tota cavea? Emissus e cavea leo.
CĂVĔO, es, cāvi, cautum, ere, n. et a. _Prendre garde_, _éviter_. SYN.
Vito, fugito, cautionem adhibeo, declino. ADV. Amplius populo, assidue,
diligenter, diligentius aliquem, diligentissime alicui, magnopere,
nominatim fœdere cavere et excipere, sancire, perscribere, omnino
omnia, studiose ne, vigilantius aliquid. PHRAS. Cave, ne malis confidas,
_gardez-vous de donner votre confiance aux méchants_. Vide, studium
adhibe; consilio utere, diligenter animadverte; attende, quam diligenter
potes. Summa tua cautio sit et provisio, ut ne temere confidas. Adhibe
cautionem; provide ante, et præcave; disce, cui te credas, cui committas,
a quibus caveas. Cauto est opus, ne ex ista nassa unquam escam petas.
Declina a personatis amicis. USUS: Cavere ab homine nefario, _se garder
d’un vaurien_. Cave a veneno. Cave putes, cave existimes, mihi quemquam
te cariorem. Cave facias. Omnia cavebo. 3. Prospicio, nequid detrimenti
accipiatur, _veiller sur_; _stipuler (par un acte légal)_. Tu mihi
meisque multa sæpe cavisti. In jure cautum est, hæredi testamento cavere.
Agris, fœnori, ædibus cavere.
CĂVERNA, æ, f. _Cavité_, _caverne_. SYN. Locus in terra cavus, antrum,
spelunca. USUS: Terræ e cavernis ferrum eruimus.
CĂVILLĀTĬO, ōnis, f. _Plaisanterie mordante_, _raillerie_. SYN. Jocus
amarior, dictum aculeatum; sermonis aculeus. USUS: Hæc quidem cavillatio
est, illa dicacitas fuit.
CĂVILLOR, aris, atus sum, ari, d. _Plaisanter_, _se moquer de_. SYN.
Jocose ludo, dicta aculeata jacio. ADV. Familiariter. USUS: Cum aliquo,
_vel_ in aliquem aliquid cavillari. In togam illius multo hominum risu
cavillatus sum. Familiariter cum illo cavillari soleo.
CAULÆ, ārum, f. pl. _Bergerie_, _parc à moutons_. SYN. Stabulum.
CAULIS, is, m. _Chou_. SYN. Brassica. USUS: Vites a caulibus et brassicis
ut pestiferis, refugere dicuntur.
CĂVO, as, avi, atum, are, a. _Creuser_. SYN. Excavo, fodio, evacuo. USUS:
E ligno cavato navigium. Naves cavabant ex singulis arboribus.
CĂVUS, a, um, _Creux_, _profond_. SYN. Concavus. USUS: Vena cava, _veine
cave_.
CAUPO, ōnis, m. _Aubergiste_, _cabaretier_. SYN. Tabernarius. USUS: Ad
cauponem multorum hospitum divertere. Vinum a caupone petere.
CAUPŌNA, æ, f. _Auberge_. SYN. Taberna, cauponula, taberna diversoria.
CAUPŌNOR, aris, atus sum, ari, d. SYN. Lucri causa aliquid facio. USUS:
Cauponari bellum, non belligerari, _faire un trafic de la guerre (la
faire en marchands, avec de l’or, non avec des armes)_.
CAUSA, æ, f. _Cause_. SYN. Caput origo, fons, radix, principium, occasio,
ratio, nomen. EPITH. Absoluta et perfecta per se, absurda, adjuvans
aliquid et socia quædam efficiendi, adversa, æqua, æquissima, æterna,
Alexandrina, aliena, anceps et gravis, antecedens, antiquior memoria
alicujus; antiquior et pulchrior, et magis a natura ipsa profecta,
antiquissima, aperta, assumptiva, bona, bona immo optima, certa, certa
definitaque, certissima, civilis, clarissima, communis, communis
ambitus, communis civitatis et libertatis, conjecturalis et definitiva,
translativa, consimilis, consularis et senatoria, damnata, deliberativa,
demonstrativa, judicialis, deterior, difficilis, manifesta, difficilior,
difficillima, digna patrocinio alicujus, dispar, dissimilis, dubia,
efficiens, expeditissima, externa, facilis atque explicata, facilior,
falsa, firma, per se stabilis, firmissima, fœdissima, frumentaria, grata
alicui, gratiosa arrogationis, gratissima, gravis, gravior, gravissima,
honesta, necessaria, probabilis, honestior, honestissima, idonea quam
maxime, tam illustris, tam gravis, tam impia, impudentissima, inferior,
integra, infima, judiciaria, justa atque magna, justa atque maxima, justæ
necessitudinis, etsi non justa, gravis tamen. PHRAS. 1. Multas causas
habebam te reprehendendi, _j’avais bien des motifs de vous réprimander_.
Justas magnasque rationes habui; magna ratione factum; multa erant,
quæ afferrem, si reprehensionis ratio mihi danda esset. Multos titulos
habebam; non longe quærenda erat materia reprehensionis. Non uno nomine;
non uno ex capite; multis nominibus ea tibi reprehensio debebatur. Non
una, nec temere oblata mihi causa erat te reprehendendi. Magno judicio,
ac certo consilio ad istam reprehensionem descendi. 2. Amici ipsi horum
causa malorum fuere, _les amis eux-mêmes furent la cause de mes maux_.
In hanc me calamitatem induxere; ex illo fonte et seminario hæc mala
fluxere. Ea calamitas ab amicis conflata, contracta, confecta est; eorum
opera factum, ut miser sim; in hanc miseriam amicitia me detrusit. Ab his
malum erupit; hinc illæ lacrimæ; hanc segetem ac materiem ægritudinis
meæ amici præbuere, illi viam patefecere hostibus meis. Horum persuasu
ac inductu hæ mihi calamitates importantur. Ab iis est natum istud
mihi incommodum; illi periculum invexere; hi quidquid malorum est,
mihi conscivere; horum amicitia me in hanc perditam causam imposuit.
Horum omnium malorum fons unus amici sunt; hi mihi, quidquid malorum
nunc sustineo, conflavere, contraxere. Principium malorum ex amicorum
perfidia, velut pestilenti radice exstitit, profectum est, prodiit,
provenit. Hæ calamitates principia sua amicis debent: referenda in
amicos est tota hæc malorum acerbitas; ii ansam præbuere; ii occasionem
dedere; horum e perversa amicitia, hoc quidquid est, exstitit; manavit,
emanavit, profluxit; amicorum corrupta fides ista nobis incommoda
accersiit, peperit, attulit; his malis aditum aperuit. Horum inconstantiæ
ac levitati id, quidquid malorum mihi incubuit, tribuendum est,
adscribendum, assignandum. Cf. Adscribo, Assigno. USUS: 1. Ut semina
arborum, ita tu hujus belli causa ac auctor fuisti. Helena Trojanis causa
exitii fuit. Rerum causæ quærendæ, inveniendæ, exponendæ, explicandæ,
aperiendæ sunt. Quam facti causam affert? Quis causam dedit, occasionem?
_Qui en a été la cause?_ Causæ nihil est, quin abeas. Id faciendi nullas
causas habui, rationes, _je n’avais aucune raison de faire cela_. II.
Lis, controversia, _procès_, _cause_. 1. Incipere causam, _commencer un
procès_. In causam se demittere; in causam descendere, ingredi; causam
recipere, suscipere, accipere. 2. Causam agere, _plaider une cause_.
Tractare, actitare, tueri, tutari, defendere, sustinere. Causam ipse
meam informabo, orabo, declamabo; causam capitis dicam. Jus meum ipse
persequar. 3. Causam perdere, _perdre son procès_. Causam amittere,
causa cadere; causam adversariis tradere. Cadere in judicio. 4. Causam
obtinere, _gagner son procès_. Causam tenere, obtinere. Causa illi
adjudicata est; secundum illum judicatum est; pro illo pronunciatum.
5. Causam negligenter tractare, _s’occuper peu d’une cause_. Indormire
causæ suæ. 6. Causa est valde dubia, _la cause est tout-à-fait douteuse_.
Fluctuat ejus causa. 7. Causam relinquere, _abandonner un procès_.
Causam deposuit. 8. Amicabilem compositionem causæ facere, _faire une
transaction amicale_. Causam cum altero componere, controversiam sedare,
dirimere litem, tollere, transigere. III. Negotium, onus, provincia.
Hanc mihi causam dedit, negotium demandavit, _parti_, _action_, _cause_,
_intérêt_. Suam causam, non reipublicæ curat. Exeundum tibi illa causa,
dum adhuc integra est, _abandonnez cet intérêt tandis qu’il est encore
intact_. IV. Excusatio, _raison_. Accipio causam, _j’accepte vos
raisons_. V. Propter, _à cause de moi_. Non mea, sed omnium salutis causa
abfui. Tua causa debeo, cupioque omnia. Cf. Auctor, Origo, Lis, Negotium.
CAUSĀRĬUS, a, um, _Infirme_. USUS: Causaria missio, _congé de réforme_,
_pour raison de santé_.
CAUSĬDĬCUS, i, m. _Avocat_, _défenseur_. SYN. Causæ patronus. EPITH. Non
amplus atque grandis, subtilis tamen et elegans. USUS: Non causidicum
nescio quem, nec proclamatorem aut rabulam; sed amplum, grandem,
vehementem et qui in forensibus causis possit præclare consistere,
oratorem. Cf. Patronus, Advocatus.
CAUSOR, aris, atus sum, ari, d. _Donner pour raison_, _alléguer_. SYN.
Causam affero. USUS: An ætatem causabitur? an ignorantiam? an morbum?
(VULG. Pro prætextu afferre.) Cf. Excuso.
CAUTĒ, _Avec précaution_, _prudemment_. SYN. Callide, prudenter. USUS:
Caute dic.
CAUTES, is, f. _Roche_, _rocher_. SYN. Saxum asperum et abruptum.
CAUTĬO, ōnis, f. _Précaution_. SYN. Provisio. EPITH. Communis, diligens,
facilis, græcula, multa, summa. USUS: A malis natura declinamus, quæ
declinatio, si cum ratione fit, cautio appellatur. Rebus tuis cautionem
adhibe et diligentiam, _usez de précaution et d’habileté dans vos
affaires_. Ita bonus divinator, et ad prædictionem cautionem adhibeat.
Cautio pecuniarum. Chirographi cautio, _la garantie de ma signature_.
(VULG. Securatio, quitantia.) Cf. Prudentia, Providentia, Caveo.
CAUTOR, ōris, m. _Celui qui garantit_. USUS: Cautor alieni periculi,
_celui qui veille sur un autre_.
CAUTUS, a, um, _Prudent_, _circonspect_, _défiant_. SYN. Providus,
prudens. PHRAS. Homo multæ cautionis et providentiæ; qui nihil nisi caute
et pedetentim, nihil non ex certa animi provisione suscipit. Quis illo
consideratior? quis tectior? quis prudentior, qui nihil nisi explorate
agat. Alienis malis eruditus, aliena calamitate doctus, cautissime omnia,
omni cautione agit. Cf. Providus, Prudens, Caveo.
CĔDO, _Donne_, _dis_, _parle_. SYN. Da, dic, exhibe. USUS: Cedo tabulas;
cedo, quid affers?
CĒDO, is, cessi, cessum, cedere, n., _nonnunquam_ a. _Céder_, _laisser
la place_, _se retirer_. SYN. Concedo, locum do, me retraho. )( Maneo.
ADV. Honeste, male, non multum, aut nihil omnino. Cessisse omnino a
gladiatore. PHRAS. 1. Cessit denique hostium machinationibus, _il céda
enfin devant les machinations de ses ennemis_. Ita tractus ac debilitatus
est, ut succumberet fortunæ; tandem manus dedit fortunæ; victus, et
abjecto scuto exterritus campo cessit. Defecit hominem constantia, et
labescere cœpit. 2. Hostes retro cesserunt, _les ennemis reculèrent_.
Pedem retulere, se in castra recepere, receptu fugæ simillimo in
castra retro iere, se abstulere. 3. Uni cedit Homero, _il ne le cède
qu’à Homère_. Uni concedit Homero. Poetarum, præterquam Homero, nemini
secundus est. Ab Homero proximus est. Homero collatus, haud ægre in
secundo se gradu continet. 4. Cedite omnes de via, _allons, quittes tous
le chemin_. Abscedite; date viam; fugæ totæ plateæ pateant; ne quis mihi
obstiterit obviam. Concedite, decedite de via. Illuc este; auferte vos
hinc. Declinate paulum extra viam; viam facite. 5. Hoc consilium bene
tibi cedat, _puisse votre dessein réussir_. Res ea tibi bene, feliciter
vertat, opto; res ex sententia tibi succedat; feliciter eveniat; procedat
bene ac prospere, exopto; optatis, votis fortuna subscribat, annuat,
respondeat, faveat, aspiret; cadat feliciter, ut exoptas; ex animi
sententia geratur, opto. 6. Male cessit conatus iste, _ses efforts ne
réussirent pas_. In perniciem vertit; abfuit fortuna cœpto, exitus non
respondit; eventus non satisfecit; contra cecidit, aliter, secus cecidit
ac optabam; exitum res sortita a destinatione animi longe alienissimum;
optatum exitum res consecuta non est; ad exitum optatum res non pervenit;
pro voluntate non successit; non is, quem volebam, exitus consecutus est;
speratum eventum sortita, nacta, adepta res non est. Cf. Succedo, Evenio,
Accidit. 7. Cedendum est tempori, _il faut céder aux circonstances_.
Consilii est, cedere tempori, temporibus servire; necessitati parere;
rationem temporis habere; confirmare se ad temporis rationem; consilia
et actiones tempore moderari; res ad tempus accommodare; temporibus
assentiendum est; tempestati obsequendum. 8. Cur ego cedam minori?
_pourquoi céderai-je à un homme qui ne me vaut pas?_ Quamobrem, qui infra
me est, mihi patiar anteponi? cur ei cedam loco, _vel_ locum cedam, qui
nihil ad me est, qui comparandus, æquandus, conferendus, par omnino mihi
non est? Quid est causæ, cur primas ei partes concedam; primas ad eum
partes deferri sinam; præponi; priore eum loco statui; collocari ante me
patiar, quem nulla res mecum æquat; cujus meritis mea merita antecellunt?
Quid est causæ, cur honore superior habeatur, qui virtute, ætate, rebus
omnibus inferior est. Cf. Antepono. USUS: 1. Nihil Græcis cedunt Romani.
Cesseram invidiæ, tempori, armis, pactioni, reipublicæ. Cessit tandem
precibus, malis, oneri, succubuit. Ingenii laude nemo est, qui cuiquam
cedat. 2. Abeo, discedo, _s’en aller_, _quitter_. Foro, urbe, Italia
cessit. E vita cessit, _mourir_. 3. Remitto, _céder_, _concéder_. Nihil
de jure suo cedere, concedere, remittere.
CĔDRUS, i, f. _Cédre_.