Tri tagojn post sia elveturo Leonardo Marston alproksimiĝis al
la fino de la vojaĝo. Kunvojaĝanto, kun kiu li havis agrablan
interparolon en franca lingvo, forlasis la kupeon ĉe la lasta
haltejo. Li nun estis sola kaj sentis sin laca de la longa veturo.
La tiam trapasata pejzaĝo ne estis interesa, kaj nur malofte
vidiĝis izola kabano aŭ vilaĝeto kun mizeraspektaj dometoj. Reve
li elrigardis el la fenestro, preskaŭ nekonscie pri iaj specialaj,
sinsekvantaj pensoj, jen antaŭprezentante al si la akcepton, kiun
faros al li liaj gegastigontoj; jen sin trovante en la hejmo, aŭ ree
travivante okazaĵojn de la postkongresaj tagoj en Svisujo. Foje li
pripensis la vivkondiĉojn de la kamparanoj en la lando, en kiu li
nun troviĝis, kaj li demandis sin, ĉu vere la malgajaj priskriboj,
kiujn li legadis en gazetoj kaj libroj, estas ĝustaj. La vagonaro
iom malrapidiĝis, kaj tio vekis lin el lia revo. Lian atenton tiam
altiris idilia vidaĵo. Tre proksime de la fervoja digo li ekvidis
nove kalkitan dometon, ĉe kies pordo staris juna paro: li, fortika,
larĝa-ŝultra viro, vestita per griza kitelo; ŝi, beleta, ruĝvanga
knabino-edzino kun infaneto sur la brako. Per unu mano la juna viro
tenis fosilon, kvazaŭ li nur dum momento interrompis la laboron,
kaj per la dekstra brako li ame ĉirkaŭis la talion de la edzineto.
Feliĉa, kontenta rideto lumigis iliajn vizaĝojn.--Ĉarma bildo de
simpla, hejma feliĉo,--ekpensis Leonardo, rigardante kun plezuro la
junan paron tiel longe, kiel la vagonaro tion al li permesis.
Ree duonkuŝiĝinte en la angulo de la kupeo, li reve demandis al si,
kial li ankoraŭ ne pripensas edziĝon. Sendube pro tio, ke li estas
tro okupita per aliaj aferoj.
Li miris pri si mem, kaj ridetis ĝuste pro sia miro. Tiam senkonscie
li lasis la bildon de sinjorino Harding enveni en liajn pensojn.
Vivado kun ĉarma, altanima virino tia, kia ŝi, kaj sekvi kune
kun ŝi komunajn idealojn, estus vera feliĉo. Sinjorino Harding
aperis antaŭ liaj animokuloj, kiel li vidis ŝin antaŭ du semajnoj,
sur la verando de la pensiono en _En Allier_, kaj li denove aŭdis
ŝian belsonan, fervoran voĉon, kuraĝigantan lin, malfermantan al
li belajn vidaĵojn pri nobla utileco. Ŝi komprenigis al li pli
bone, ol li komprenis antaŭe, liajn proprajn kapablojn, kaj revigis
lin pri pli alta destino, ol komerca okupo. Sopire li pripensis la
proponitan vesperkunvenon, kiam li denove vidos ŝin. Tiam ankaŭ
venis al li en la pensojn la simplanima, blinde sindonema sinjoro
Harding--ŝia edzo--kaj hontante li devigis sin pensi pri io alia.
Tiam alnaĝis al li en la memoron alia, ne malpli ĉarma bildo:
la figuro de Lorna, malsupreniranta la ŝtuparon, vestita per sia
litoĉambra surtuto kaj kun la nova hararanĝo. La rideto el ŝiaj
animoplenaj okuloj estis tiel senartifika, tiel alloga, ke li ne
povis ne raviĝi pro la memorbildo. Sed ne longe li povis sekvi ĉi
tiun plaĉan imagaĵon. La vagonaro alproksimiĝis al la stacio, kaj
tuj novaj impresoj kaj la antaŭsento pri lia vizito ekokupis liajn
pensojn.
Jen, sur la perono staris malgranda grupo da homoj, viroj kaj
virinoj, super kiuj gaje flirtis verda standardo kun blanka kvarono,
en kiu estis kvinpinta verda stelo. Tuj kiam Leonardo malfermis la
pordon de la kupeo, maljuna, noblaspekta sinjoro kun blanka barbo
disiĝis el la grupo kaj vigle alpaŝis al li, dirante kun granda
koreco:
--Estu bonvena, kara sinjoro Marston!
Depreninte la ĉapelon, li ekpremis la manon de Leonardo kaj kisis
lin sur ambaŭ vangoj. La pli juna viro kortuŝiĝis de la korvarmeco
kaj ĝojo, kun kiuj la eminenta nobelo salutis lin. Rigardante kun
sento de profunda korinklino en la noblan, intelektulan vizaĝon de
la profesoro, li respondis:
--Mi dankas vin, sinjoro profesoro. Malmultaj okazaĵoj en mia vivo
faris al mi tiel grandan ĝojon, kiel ĉi tiu renkonto. Ĉu vi jam
tute resaniĝis?
--Jes, dankon, preskaŭ plene.
La maljunulo nun montris per facila mangesto al la malgranda grupo da
Esperantistoj, kaj afable diris:
--Jen, sinjoro Marston, mi havas la honoron prezenti al vi preskaŭ
la tutan anaron de nia loka klubo Esperantista, por kiu estas
granda plezuro bonvenigi vin. Ĝi estas iom diverskonsista anaro,
enkalkulante, interalie, unu kuraciston, du geinstruistojn, du
poŝtoficistojn, kelkajn komizojn, kelkajn tre fervorajn junulinojn,
kaj ne malpli ol kvar laboristojn. Sed vi espereble konatiĝos
kun ĉiuj persone venontan vendredon, kiam okazos la ĉiusemajna
klubkunveno. Nun permesu, ke mi tuj konduku vin hejmen; la vagonaro,
kiel kutime, malfruiĝis.
Leonardo dume alpaŝis la tiel prezentitajn Esperantistojn kaj kore
manpremis ĉiujn, dirante kelkajn afablajn vortojn por danki ilin
pro ilia bonvenigo. Kelkajn minutojn poste Leonardo sidis ĉe la
flanko de sia gastiganto en eleganta kaleŝo, tirata de du belaj,
viglaj ĉevaloj. Ili trapasis en la daŭro de kvaronhora veturo unue
la urbeton kaj poste okulplaĉan kaj bone kulturitan kamparon. La
profesoro demandis:
--Ĉu vi spertis malfacilaĵojn survoje?
--Jes, sed ĉiuj venkiĝis dank' al la servemo de kelkaj
Esperantistaj delegitoj, kiuj renkontis min ĉe la ĉefaj
stacioj. Tre malagrabla maloportunaĵo estus okazinta ĉe la
rusa limimpostejo, se mi ne havus la helpon de sinjoro Klinger.
La impostistoj suspektis la instrumentojn kaj modelojn, kiujn mi
kunportas, kaj volis reteni ilin aŭ eble ankaŭ min. Nia bona
samideano facile klarigis ilian celon; kaj mi aŭdis lin citi vian
nomon. Tio tuj ordigis la aferon.
En vasta, bela vestiblo akceptis lin kun senartifika koreco la
grafino, blankharulino de malaltkreska, sed gracia staturo:
--Estas por ni granda ĝojo bonvenigi vin, sinjoro Marston,--ŝi
diris, parolante en flua, belsona Esperanto.--Kiel kompleza vi estas,
tuj entrepreni tiun longan vojaĝon! Mi certigas vin, ke vi faras
al mia edzo tre grandan plezuron. De kiam alvenis via telegramo, li
rapide resaniĝis. Ĉu vi havis agrablan vojaĝon? Ho, mi tre ĝojas;
sed nun venu, mi persone prizorgos vian komforton.
Ne malpli sincerkore lin traktis la servistaro. Inter ili kaj la
gegrafoj ekzistis pli granda familiareco, ol ordinare ekzistas
en Anglujo inter gemastroj kaj iliaj servistoj. Ili ŝajne tiom
bedaŭris, ke ili ne povas paroli kun li, kaj des pli kore ili volis
atenti ĉiujn detaletojn de liaj bezonoj.
La ĉefa temo de la interparolo dum la vespero estis la okazintaĵoj
de la Esperantista kongreso kaj la postkongresaj travivaĵoj de
Leonardo. Liaj gastigantoj jam legis en "La Revuo" la spritajn kaj
amuzajn raportojn, kaj aŭdis de amiko pri lia epokofaranta parolado.
Leonardo rimarkigis, ke aliĝo al la Esperantista movado tute
ŝanĝis la vivodirekton de multaj nuntempaj ĉefoj en "Esperantujo",
kaj ke, laŭ lia scio, ĝi donis novan, feliĉigan kaj nobligan
celon al multaj aliaj, kies vivo antaŭe estis preskaŭ sencela.
--Ho, sinjoro Marston,--ekkriis la grafino,--kian ŝanĝon faris
Esperanto en nia vivado! Kiu supozus antaŭ dek du jaroj, ke ni iom
post iom nin retiros el nia kutima socia amikaro kaj entuziasmiĝos
pri nova idealisma mondmovado; ke mia edzo fariĝos prezidanto de du
kluboj, havantaj inter siaj anoj laboristojn kaj kamparanojn!
--Efektive!--aldiris ridetante ŝia edzo,--kaj sen influa amiko
ĉe la registaro oni suspektus min en la komenco eĉ pri danĝeraj
socialistaj tendencoj.
Leonardo parolis pri la noblaj klopodoj, kiujn faris sinjorino
Harding, por diskonigi la pli altajn ideojn de la Esperantistoj en
ŝiaj sociaj rondoj en Londono, kaj pri la okazo, kiun li havos post
ne longe, paroli ĉe vesperkunveno speciale aranĝota de ŝi.
Grafino Bogdanov rigardis la vizaĝon de la parolanto kun atento kaj
emocio. Fine ŝi diris kun certeco:
--Vi efektive rememorigas al mi nian karan, mortintan filon, sinjoro
Marston. Mia edzo kaj mi diskutis hieraŭ, kiom da simileco ekzistas
inter vi kaj li. Mi estas certa, ke, se li ankoraŭ vivus, li
aspektus tre simile al vi.
--Kortuŝa imago de ama patrina koro, amiko mia,--milde diris la
profesoro;--nia neforgesebla knabo mortis, kiam li havis la aĝon de
dek kvin jaroj. Li havis noblajn, regulajn trajtojn, sed, krom la
ronda kapformo kaj, iome, la fortaj linioj de la mentono, mi ne povas
eltrovi tre rimarkindan similecon inter vi kaj li.--
La sep tagoj, kiujn Leonardo pasigis kun la varmkoraj gegrafoj estis
tagoj de preskaŭ sendifekta feliĉo. Preskaŭ sendifekta: kelkafoje
li ne povis ne pensi pri Malkomo kaj demandi sin, kial fraŭlino
Haverford iris al Londono, kaj ĉu ŝi nun turnos sian malbonvolon
kontraŭ Lorna. Unu vesperon li ĉeestis, kune kun sia gastiganto,
kunvenon de la loka Esperantista klubo kaj faris parolon pri la plej
alta celo, kiun devas havi la Esperantistoj, nome, la plenumado de la
Dia mondcelo, la plifortigado kaj plivastigado de Lia regno. Ĉi tiu
temo sekvigis interesan diskuton, montrantan al Leonardo en kelkaj
anoj noblan entuziasmon kaj mirinde vastan elrigardon sur la mondon.
Sed en aliaj li vidis malgajigajn spiritajn statojn: skeptikecon
ĉe instruituloj kaj blindan superstiĉon, kunigitan kun profunda
religieco, ĉe simplanimaj anoj de pli humila socia sfero. Preskaŭ
ĉiuj, eĉ lia eminenta gastiganto, malkovris mirigan scimankon pri
la esencaj ecoj de la evangelio. Tamen lia parolo, kaj precipe la
sekvinta diskuto, faris sur kelkajn tre profundan impreson. En ĉi
tiuj li trovis kortuŝan spiritan malsaton, de ili mem nur malklare
konsciatan. Li promesis sendi al ĉiuj ĉeestantoj ekzempleron de la
Nova Testamento en Esperanto, kiel memorigilon pri lia vizito.
El komerca vidpunkto la vizito de Leonardo estis tute sukcesplena.
La laboro super la delikataj aparatoj estis por la du viroj granda
plezuro. Ambaŭ faris, unu al la alia, altvalorajn proponojn pri
plibonigoj, ĉiu laŭ sia aparta sperteco. Post kvartaga forta peno,
multaj eksperimentoj kaj paciencaj provoj ili kune ellaboris aparaton
kun la esencaj trajtoj de la projektita patento de Leonardo, sed
en kelkaj gravaj detaloj elstare supera je lia originala modelo.
La maljuna profesoro estis treege kontenta pri la rezultato de la
kuna laboro kaj ĝoje asertis, ke tiu feliĉa ellaboraĵo estos
epokofaranta kaj ebligos al li pruvi siajn plej amatajn teoriojn.
Kelkaj skeptikuloj,--li diris ekscitiĝe,--ja, enviemuloj kaj
obstinaj teoriuloj, kiuj ĝis nun malestime rifuzis serioze konsideri
la eblecon, ke ideo, radikale malsimila al la ilia, povas esti vera,
tiuj estos devigataj konfesi, ke ili rajdadis sur ligna ĉevalo.
Klaran rezonadon ili malestimis; ili nun havos pruvojn, mia kara
amiko, okulvideblajn pruvojn, kiujn ili devos atenti. Precipe en via
lando, sinjoro Marston, biologiaj antaŭjuĝoj mortas malfacile; eble
pro religiaj kaŭzoj.
--Eble,--respondis la gasto milde,--sed, aliflanke, niaj scienculoj
estas malpli ofte devigataj "manĝi"--kiel ni diras--siajn teoriojn
aŭ vidi ilin disŝiritaj de aliaj.
* * * * *
La fino de la vizito de Leonardo alproksimiĝis. La morgaŭan matenon
li volis survojiĝi hejmen, malgraŭ koraj petoj de siaj amindaj
gegastigantoj resti pli longe. La vespero estis tre bela kaj sufiĉe
varma. Profesoro Bogdanov proponis al sia gasto aŭ promenon en
malgranda, sed bela parko ĉirkaŭanta la kampodomon, aŭ pririgardon
de kolekto da interesaj sciencaj kuriozaĵoj. Leonardo ekrigardis la
mildatrajtan vizaĝon de la grafino kaj ĝentile respondis:
--Ambaŭ proponoj estas ja same allogaj, sed precipe ĉar la nuna
vespero estas la lasta por mi sub via gastama tegmento, mi plivole
unue volas ekscii la preferon de via grafina moŝto.
Post interŝanĝo de kelkaj ĝentilaĵoj, kutimaj en tiaj okazoj, ili
decidis promeni en la parko. Tio tre plaĉis al Leonardo, kvankam
leciono pri sciencaj objektoj, donita de tia afabla klerulo, estus
por li tre granda plezuro. Li volis havi okazon por remalfermi
diskuton pri la celoj de sciencaj esploroj, rigardataj el pli alta
vidpunkto, ol tiu, kiun la profesoro kutime okupis. Leonardo sincere
bedaŭris, ke tia bonkora, altanima homo de vasta instruiteco havas
tiel malvastan scion kaj ŝatkapablon pri spiritaj aferoj. Ankaŭ la
delikatasenta, klera grafino ŝajne havis tre limigitajn konceptojn
pri ili. Facila promeno, li esperis, donos al li oportunan okazon
atentigi siajn geamikojn pri la realeco kaj graveco de la spirita
flanko de la homa vivo.
Alportinte silkan ŝalon, la maljuna nobelo ame metis ĝin ĉirkaŭ
la ŝultrojn de la edzino, kaj kun ĉarma, natura kavalireco proponis
al ŝi la brakon, dirante:
--Ni ĝuu do ekstere ĉi tiun belegan vesperon, kaj utiligu ĝin per
interŝanĝo de bonaj pensoj.
Kiam ili alvenis al la bordo de lageto, la profesoro haltis ĉe
benko, sur kiu li kaj Leonardo sidis unu fruan matenon, priparolante
peresperantan pacmovadon. Parolante preskaŭ solene, li diris:
--Sinjoro Marston, kara amiko, via vizito estos por ni neforgesebla.
La kune pasigitaj tagoj, bedaŭrinde nur tro mallongaj, estis por
ni tre feliĉaj tagoj, kaj ni dankeme konscias, ke via noblanimeco
plenigis niajn korojn per deziro elspezi niajn fortojn pli ĝojoplene
pro la homaro. Via senafekta koreco neesprimeble kortuŝis nin.--Sin
turnante al sia edzino, li demandis:--Ĉu ne, karulino?
La grafino unue ekrigardis la edzon kun aproba rideto, kaj poste
diris dolĉe al Leonardo:
--Tio estas vera; ni jam pli ol unu fojon konfesis tion, unu al la
alia. Mi ankaŭ tre bedaŭras, ke via vizito jam finiĝas.
Ĉi tiuj vortoj, parolitaj kun evidenta sincereco kaj simplanimeco,
plenigis la koron de Leonardo per feliĉa sento, kaj ankoraŭ pli
profundigis la amon, kiun li sentis al tiuj bonkoraj kaj noblaj
homoj. Li rigardis dum momento la malkaŝanimajn vizaĝojn de la
paro iranta ĉe lia flanko, kaj diris laŭ sia trankvila, kaj pro tio
impresa parolmaniero:
--Via granda varmkoreco devas respondi pri la ioma danĝereco de
viaj paroloj, amikoj miaj. Ĉu vi ne konscias, ke oni bezonas
neordinaran humilecon por ne morale difektiĝi per tiom da troa
ŝatateco?--Ridetante li parolis plue post momento:--Nu, dirinte
tion, kiel mi esprimos miajn proprajn sentojn, ne riskante akuzon pri
la sama danĝereco? Okazas en la homa vivo elstarantaj epoketoj, kiuj
estas pro sennuba feliĉo neforgeseblaj, kaj kiuj nepre animaltige
influas la tutan postan vivon. Tian feliĉan epoketon mi pasigis ĉe
vi; kaj mia koro estas plena de dankemo al Dio pro ĝi.
Leonardo trovis malmulte da malfacilaĵo rilate al enkonduko de la
temo, kiun li celis. La interparolo sin turnis al novaj amikecoj,
estigitaj sole de la spirito de Esperantismo. La grafino diris, ke
Esperantismo estas nur faktoro, tamen tre grava faktoro, en la ĉiama
penado de la homaro liberigi sin el memforĝitaj sociaj katenoj.
--Jes, tio estas tute vera, via grafina moŝto,--diris Leonardo,
rigardante de ŝia al li suprenturnita vizaĝo al la vizaĝo de la
enpense kapjesanta profesoro,--kaj similan aserton oni povas fari pri
la scienco. La scienco en sia tuteco estas nur unu el multaj fazoj
de la tuthomara serĉado al Dio; aŭ--ĉu mi plivole diru?--de la
tutmonda penegado retrovi Dion.
Profesoro Bogdanov denove ekhaltis kaj rigardis la parolanton kun
esprimo de surprizo kaj dubo.
--Se tio estas vera,--li diris milde,--mi certigas al vi, ke tre
malmultaj sciencistoj konscias pri ĝi.
Leonardo rediris:
--Tre verŝajne ne; sed kiom da homoj, eĉ tiuj, kiuj pretendas
titolon de pensuloj, konscias pri la plej alta destino de sia propra
vivo?
La grafino demandis:
--Kio, do, laŭ via opinio, sinjoro Marston, estas la plej alta celo,
kiun povas aŭ devas havi, ekzemple, la scienco?
La respondo venis post kelkaj momentoj:
--Plenumi sian parton, difinitan kaj necesan parton, en la jam
aludita penegado en la direkto al Dio.
La trankvila certeco kaj la profunda konvinkiteco, kun kiuj Leonardo
parolis, faris rimarkeblan impreson sur la gegrafojn. Metante manon
sur la brakon de Leonardo, la profesoro diris kun granda mildeco:
--Vi estas tro granda viziulo por mi, kaj mi ne povus sekvi vin, se
mi tion dezirus...
Lia edzino ĝentile interrompis lin, dirante kun ama, zorgoplena
rigardo al li:
--Pro tio, karulo, ke vi tro multe laboradas super via speciala
laboro. Via ĉiama enprofundiĝo en mikroskopaĵoj forprenas de
vi la kapablon por pli vasta, viziista elrigardo! Se vi nur povus
kredi je la ekzisto de spirita mondo! Ho ve, vi estas tro obstina
materialisto.
La edzo ridetis.--La demando,--li respondis,--ĉu spirita mondo
efektive ekzistas aŭ ne, ĝis antaŭ kelka tempo ne interesis min,
kaj tio kaŭzis al la grafino iom da maltrankvilo. Sed de kiam mi
aŭdis tiom pri supozitaj spiritistaj aferoj de unu el niaj najbaroj,
mi trovas en ĝi sufiĉe da allogo--distriĝo, se vi volas--el pure
akademia vidpunkto, kompreneble.
Leonardo demande ekrigardis la gegrafojn, kaj diris vigle:
--Malmultaj scienculoj en mia lando dubas en la nuna tempo pri
la ekzisto de spirita mondo. Tre malĝojaj personaj spertoj
eksterdubigis por mi ne nur la ekziston de la spirita mondo, sed
ankaŭ la kredindecon de la aserto, ke malbonaj spiritoj okaze
enloĝas homojn kaj regas iliajn agojn.
--Efektive?--Ho!--Samtempe ekkriis la gegrafoj kun demanda tono,
montranta, ke ili deziras aŭdi ion pli pri ĉi tiu travivaĵo.
Pensante, do, ke rakonto pri la historio de fraŭlino Haverford povos
esti utila por liaj gastigantoj, Leonardo diris plue:--Se tio povas
interesi vin, mi volonte rakontos al vi tre strangan historion, kiu
profunde kortuŝas min, kaj kiu kaŭzas al mi grandan zorgemon.
Ambaŭ avide kaj kunsenteme petis lin tion fari. Dum ili malrapide
reiris al la domo, Leonardo elokupis la atenton de siaj bonkoraj
amikoj, parolante pri la terura ŝanĝo, okazinta en Delfino
Haverford sekve de memvola submetiĝo al la regado de spirita
estaĵo. Li priskribis la antaŭajn, estimindajn karakteraĵojn de
la kompatinda virino, la ruinigon de esperiga knabo, kaj la influon,
kiun havis ĉi tiu malfeliĉo sur la vivon de ties patro. Li rakontis
al ili pri la promeso, donita al sia mortanta patro rilate al Lorna
Prior, kaj pri la timo, kiun li sentadis, ke fraŭlino Haverford sub
la influo de okultaj potencoj nun penos morale ruinigi la knabinon.
Leonardo parolis kun granda seriozeco kaj kortuŝiteco, kiuj tre
impresis liajn aŭskultantojn. Antaŭ la fino de la rakonto, la trio
atingis, tra veranda pordo, la salonon. Tie, en la mezo de la ĉambro
ili staris dum kelka tempo en la duonlumo, priparolante vigle, sed
kun malsamaj sentoj, la psikologiajn demandojn, starigitajn de la
ĵus aŭdita rakonto.
La blankhara, dolĉvizaĝa grafino rigardis la seriozmienan anglon
kun varma korinklino kaj ekkriis:
--Kian teruran vidaĵon tio malfermas antaŭ ni; sed mi tute kredas
je la realeco de tiuj aferoj.
Ŝia edzo aspektis pensema.--Kara amiko,--li diris--, ĉi tiu afero
tre interesas kaj kortuŝas min, unue ĉar ĝi koncernas vin tiel
intime; sed ankaŭ de psikologia vidpunkto ĝi estas, sendube, tre
esplorinda. Nu, kiel vi jam scias, mia cerbo, ŝajne, ne estas
konstruita por esplorado de supernaturaj aferoj. Mia kampo estas
elserĉado de naturaj fenomenoj kaj leĝoj. Efektive pro tio, ke
kelkaj eminentaj fizikistoj, sin enmiksinte en psikaj enketoj,
pli-malpli sentaŭgiĝis por la laboro en siaj specialaj fakoj kaŭze
de antaŭjuĝoj, mi tenis min tute flanke de tiaj demandoj. Almenaŭ
mi penis fari tion. Sed tio estas por vi tre grava afero, kaj, antaŭ
ol vi foriros, vi nepre devas viziti viron, kiu povos, se tio estas
ebla, ĵeti lumon sur ĝin. Ĉu vi ne pensas, mia kara,--li demandis
sian edzinon,--ke vizito al Bazilo Musatov tre interesos kaj eble
helpos sinjoron Marston?
--Sendube,--respondis la grafino;--mi nur atendis oportunan okazon
proponi ĝin, kaj mi estas certa, ke Bazilo Musatov tre interesiĝos
pri tiu stranga afero.
La profesoro konsente ekbalancis la kapon kaj diris:
--Li estas stranga kaj kutime sindetenema homo, donanta al fremduloj
impreson de malĝentilulo. Tamen li estas famekonata, kaj de la
vilaĝanoj en la ĉirkaŭaĵo respektegata kiel sanktulo kaj kiel
homo posedanta grandan potencon super ĉiuspecaj demonoj, sorĉaĵoj,
k. t. p. Li loĝas en izola loko ĉirkaŭ dek verstojn de ĉi tie. Li
scias iom la Esperantan lingvon kaj regule korespondas kun du aŭ tri
alilandanoj pri psikaj aferoj. Sed, pro manko de buŝa ekzerciĝado,
li parolas iom neperfekte. Ĉu vi volas viziti lin? Bone. Mi tuj
ordonos pretigi la kaleŝon.
Survoje la profesoro sciigis al Leonardo multajn interesajn aferojn
el la historio kaj pri la karaktero de Bazilo Musatov kaj samtempe
kelkajn informojn pri nuntempaj religiaj statoj de la lando.
Bazilo Musatov edukiĝis de avo, _popo_ de vilaĝo en Vladim
gubernio, honesta, severmora homo. Ne estante filo de popo, Bazilo
ne estis devigata alpreni la saman, pastran okupon. Post la morto
de la avo, Bazilo aliĝis al _raskolniki_ t. e. malortodoksuloj.
Pro sia maltima parolemo li suferis multe da persekuto kaj fine
transportiĝis en Siberion. Tie--ĉu malgraŭ, ĉu sekve de teruraj
travivaĵoj--malvolviĝis en li tre stranga, fervora religieco. Laŭ
famo li suferadis ĉiajn insultojn, ĉiajn mizerojn senplende kaj
ĉiam ame benante siajn turmentantojn. Li havis, oni diras, misteran
povon sanigi malsanulojn per simpla manpremo aŭ milda frotado de la
doloranta loko. Kiam, en la jaro 1905, eliris proklamo, stariganta
en Rusujo religian liberecon, li revenis kun areto da sekvantoj.
Sed certe estas, ke li ŝuldas sian liberecon ne al tiu proklamo,
sed al unu mirinde nobla ago. Li sanigis de epilepsio aŭ--kiel
oni asertas--liberigis de malpura spirito la solan, amegatan filon
de la tiea guberniestro, kvankam ĉi tiu antaŭe traktadis lin kun
granda krueleco. Liaj sekvantoj, plejparte nur ŝajn-ortodoksuloj,
nun reiris malkaŝe al sia sekrete tenita kredaro. Multaj faris tion
tuj post tiu proklamo; kaj, laŭ ĵusa raporto, la ortodoksa eklezio
perdis multe da anoj.
Bazilo kun sia sekvantaro unue loĝiĝis en Moskvo kaj poste en
Peterburgo. Tie ili aliĝis al tiu nova organizaĵo, la _Bratzy_
aŭ _fratetoj_. La Bratzy predikas pri diversaj moralaj temoj
koncernantaj la ĉiutagan vivon, kaj konsolas tiujn, kiuj venas al
ili kun koroj vunditaj kaj premitaj en batalado kontraŭ neegalaj,
konfuzaj vivokondiĉoj. Sendube li celis inspiri al ili sian propran
religian fervoron kaj alprenigi al ili sian apartan kredaron pri
spirita vivado. Sed, malsukcesinte, Bazilo forlasis Peterburgon kaj
sin retiris en izolan kampodomon, ĉagrenita reformemulo. Malgraŭ
siaj strangaj ideoj kaj bigota fido je si mem, li estas profunda
pensulo kaj senduba noblulo, al kiu oni povas multe pardoni. Li
tenas kaj sentime disvastigas opiniojn, kiuj nepre alvenigus ĉiujn
aliajn en konflikton kun la guberniestro, sed ial oni ne volas aŭ ne
kuraĝas tuŝi lin.
Leonardo aŭskultis kun vigla intereso la rakonton de la maljuna
profesoro kaj plezure antaŭrigardis konatiĝon kun tia neordinara
persono. Subite la kaleŝo haltis. Jam noktaj ombroj falis, kaj
plena silento regis en la ĉirkaŭaĵo. Mallarĝa, falĉilforma luno
ĵetis inter malrapide preterpasantaj nubetoj malhelan lumon sur la
pejzaĝon, kies unutoneco malrigidiĝis nur per kelkaj strangaformaj
salikoj, starantaj ĉe la bordo de dormeme serpentumanta rivereto.
Elkaleŝiĝinte, la du viroj iris laŭ mallarĝa, malglata vojo,
gvidataj de servisto kun lanterno, kaj post nemultaj minutoj atingis
la hejmon de la sanktulo. Responde al demando de Leonardo, la grafo
diris:
--Ne, Bazilo Musatov ankoraŭ ne enlitiĝis, li foruzas multe da
"noktomeza oleo"; sed lia domistino, maljuna Sonjo Dmitrijevna, tre
verŝajne jam ronkas, metinte la noktomanĝon en kaserolo sur la
fornon. La sanktejo de nia amiko troviĝas ĉe la malantaŭa flanko
de la domo, kaj sendube ni baldaŭ vidos lumon de kandelo lumigantan
ĝian fenestreton.
En la duonlumo Leonardo povis nur vidi, ke la domo estas malnova,
plejparte ligna konstruaĵo, iom pli bonaspekta, ol la ordinara
rusa farmdomo de tiu distrikto. Du lignaj kaj iom nefirmaj peronoj
kondukis al mallarĝa verando, okupanta la tutan larĝon de la
domo. Super ĉi tiu verando, kaj super partoj de la du apudaj
flankoj de la konstruaĵo, troviĝis dua, tegmentita verando kun
krude ornamitaj, fenestrosimilaj arkaĵoj. La rusa nobelo la unua
supreniris la ŝtuparon kaj frapis la dompordon. Leonardo sekvis, per
la rigardo esplorante la strangan fasadon. Post kelkaj momentoj la
pordo malfermiĝis, kaj sur la sojlo aperis mezgranda, larĝaŝultra
viro, vestita per longa, paltosimila surtuto el malhela ŝtofo
kun leda zono. La lumo de la lanterno nur montris, ke lia vizaĝo
estas kovrita de nigra barbo. Malrapide li malfermis la pordon kaj
trankvile, preskaŭ reve, rigardis la venintojn. Subite li ekparolis
ruse:
--Ho! Via grafa moŝto. Tio estas vi? Kun amiko. Bone. Envenu, mi
petas. Tia malfrua vizito surprizas min; sed, supozeble, grava afero
alvenigas vin.
La sinteno kaj parolmaniero de la viro montris plezuron kaj simplan
dignon kun tuta malesto de la humileco, kiun Leonardo dum sia vizito
tiel ofte rimarkis ĉe subuloj alparolantaj superulojn. Ili eniris
iom vastan, krude meblitan ĉambron, lumigitan per lampo staranta sur
komodo. La profesoro respondis Esperante, parolante malrapide:
--Bonan vesperon, Bazilo Musatov. Mia amiko, sinjoro Leonardo
Marston, estas famekonata angla Esperantisto, kaj mi kondukis lin
ĉi tien, por ke li povu priparoli kun vi tre interesan okazaĵon,
kiu, laŭ lia opinio, klare pruvas la eblecon esti regata de malpuraj
spiritoj.
--Ho, via moŝto,--demandis la religiulo ruse,--ĉu li do konvertis
vin?
--Tute ne,--respondis la profesoro, iomete embarasite de la
neatendita demando,--tamen mi estas jam malpli inklina aserti la
neekziston de spiritaj estaĵoj.
--Kuraĝiga ŝanĝo;--diris solene la nigrabarbulo kaj, sin turnante
al Leonardo, ekprenis ambaŭ liajn manojn. La plena lumo de la lampo
nun montris al tiu lasta la rimarkindajn trajtojn de la kamparano.
Lia vizaĝo unuavide estis nedelikata, preskaŭ maldelikata kaj
ŝajne apartenis al la vulgara tipo de tiu parto de la lando. Lia
malhela hararo kaj longa barbo estis nekombitaj. Sed la frunto
estis la frunto de sentima pensulo, kaj liaj iom enkavigitaj,
malhelaj okuloj, malantaŭ superpendantaj, vilaj brovoj, montris
neordinarajn inteligentecon kaj animplenecon. Kelkaj sulkoj ĉirkaŭ
la buŝo kaj en la kavaj vangoj vidigis, ke multaj suferoj kaj
ĉagrenoj maldolĉigis al li la vivon. Tamen por simpatiaj okuloj la
plej karakterizaj trajtoj de la viro estis forta volpovo, strange
intermiksita kun kortuŝa mildeco.
Ambaŭ viroj esplore rigardis unu en la okulojn de la alia. Bazilo
Musatov la unua ekparolis, uzante la Esperantan lingvon, malrapide,
haltade:
--Ĉu la lumo de la Dia amo jam lumigis vian animon?--li demandis,
sed tuj aldiris:--mi ekvidas, ke ĝi lumigis. Sciigu al mi, frato, mi
petas, kial vi venis ĉi tien. Parolu malrapide kaj simple.
Metinte kun dignoplena mieno tri krudajn seĝojn apud la fornon, li
invitis siajn gastojn sidiĝi.
Per malmultaj kaj simplaj vortoj Leonardo denove rakontis sian
strangan historion. Sentante, ke li parolas al persono, kiu
plene simpatias kun li kaj plene komprenas lin, li prezentis la
okazintaĵojn kaj siajn proprajn konkludojn el spirita vidpunkto.
Bazilo Musatov aŭskultis seriozmiene kaj kun videbla kortuŝiĝo,
preskaŭ ne formetante la okulojn de la alloga vizaĝo de la anglo.
Kelkfoje li konsente ekbalancis la kapon, kaj du aŭ tri fojojn li
devis peti la profesoron, ke li afable traduku por li rusen frazon,
kiun li ne tute komprenis. Poste li pene respondis kun kelkfoja
helpo de la grafo. Lia esprimplena vizaĝo ardis pro profunda emocio
kaj fervora deziro, ne nur doni al sia fremda vizitanto la utilon
de sia propra sperto, sed ankaŭ malfermi la okulojn de sia najbaro
je la realeco de la spirita mondo. Ofte estis por la aŭskultantoj
dolore vidi lian grandan penon esprimi siajn pensojn per nesufiĉa
lingvaĵo. Li fervore parolis pri la baraktoj de sia animo en marĉoj
de malbonaj pasioj; pri la terura batalado, kiun li eltenis kun
potenculoj, volantaj entiri lin en ankoraŭ pli profundajn abismojn.
--Mi scias,--li ekkriis pasie,--kion signifas esti en la tenego de
malbonaj, mensogemaj demonoj, kaj mi scias la ekstazan ĝojon esti
liberigita el ilia potenco de la ama korfavoro de Dio. Liberigite,
mi petegadis la Dian Patron kun larmoj kaj ĝemado en la daŭro de
multaj sendormaj noktoj, ke Li donu al mi la povon spirite eltrovi
malbonajn supernaturulojn por la utilo de simile turmentataj animoj,
kaj liberigi ilin. Sed multajn lecionojn mi devis ellerni, antaŭ ol
mi ricevis tiun kapablon. Kelkajn el tiuj lecionoj mi tre dezirus
komuniki al vi, sinjor' anglo.
Al la streĉe aŭskultantaj vizitantoj Bazilo rakontis plue, kiel,
post longaj fastoj kaj preĝoj, li kapabliĝis kontraŭstari kaj
kelkafoje elpeli demonojn. Malfeliĉe Leonardo ne povis kompreni
ĉion, kion li diris, kaŭze de troa ekscitiĝo, kun kiu li parolis,
kaj iom tro laŭvorta traduko el lia gepatra lingvo. Fine la
nigrabarbulo diris:
--Mi sufiĉe bone konas la agadon de via "Societo por Psikaj
Enketoj" per Esperanta gazeto "La Spirita Mondo", kiun unu el miaj
korespondantoj en Parizo regule sendas al mi. Sendube multaj
honestaj ... _Ljuboznatelnie_?--via grafa moŝto,--li demandis, sin
turnante al la profesoro.
--Sciavidaj--tradukis ĉi tiu.
--Dankon;--sciavidaj homoj sin okupas per tiuj spiritistaj enketoj,
sed ho! Kiom ilin trompas mensogantaj demonoj, kaj kiom ili
endanĝerigas kaj efektive ruinigas multajn homojn, pleje malsaĝajn
virinojn. Jen la malnova deziro ... _obnaruĵit razvernut_--mi petas,
via moŝto?
--Malvolvi, malkaŝi, eltrovi misterojn.
--Dankon;--malnova deziro eltrovi spiritajn misterojn, kiujn
Providenco saĝe kaŝis antaŭ ni. Ili uzas danĝerajn, malpermesatajn
rimedojn, kiuj povas nur konduki, laŭ malĝustaj vojoj, for de Dio,
al malfeliĉego.
Leonardo estis tre kontenta renkonti spertulon, kiu tiel plene
samopiniis kun li. Dirinte sian kontentecon, li demandis:
--Nu, kara amiko, kiujn lecionojn vi devis lerni?
Elesplore kaj kun videbla korinklino rigardante en la vizaĝon de la
fremda vizitanto, la kamparano respondis solene:
--Antaŭ ĉio, unu lecionon, frato, la lecionon pri la ... ĉiopova
... ne, tio ne estas la ĝusta vorto ... la ĉion venkanta potenco
de la amo. Malamo faras, aŭ plibone, efikas neniom, eĉ ne kontraŭ
demonoj. Memoru, ke vi havas aferon ne nur kun malbonaj, spiritaj
estaĵoj, sed ankaŭ kun homaj estaĵoj. Se vi volas venki homajn
korojn, eĉ korojn en tenego de demonoj, lasu vian propran koron
pleniĝi per Dia amo. Nenio povas kontraŭstari ĝin. La mondo
ankoraŭ ne konas la potencon de la amo. Multaj malbonaĵoj nur
venkiĝas de amo; pli multaj, ol kiom homoj supozetas. Malamo kaj
malestimo estas senpovaj kontraŭ demonoj; ili nepre superos vin en
batalejo de malbonaj pasioj. Ne malamu. Ĉu vi memoras--kompreneble
vi scias ... _igumamma_ ... mi petas, mia grafa amiko ... ho,
jes, citaĵon el la Skribo de Sta Judaso?--Li serĉis momenton
en sia surtuto kaj eltiris pale verdan volumon, Esperantan Novan
Testamenton.--Jen ĝi estas: "Sed Miĥaelo, la ĉefanĝelo, kiam, en
kontraŭstaro al la diablo, li disputis pri la korpo de Moseo, ne
kuraĝis lin akuzi insulte, sed diris: 'La Sinjoro vin riproĉu'."
Bazilo Musatov fermis la libron kaj malrapide reenpoŝigis ĝin.
Ambaŭ vizitantoj atendis ĝis li parolos plue. Tion li faris post
momento, dirante:
--Kaj la dua leciono estas jena: gardu vin, ke via motivo estu pura.
Vi devas agi mal... malegoiste, en simpleco de l' koro, timante Dion.
Estas ja danĝera afero kontraŭstari supernaturajn potenculojn kun
... kio estas la ĝusta vorto? ... kun dividita koro. La povo kaj la
gloro alskribiĝu al la Eternulo.
Dum kelka tempo Leonardo rigardis enpense en la lumon de la lampo.
Li ne povis malkompreni la rektan inspiron de la stranga kamparano,
nek lian naivan supozon, ke li povos akiri superecon super la terura
demona estaĵo reganta fraŭlinon Haverford. Fine li diris:
--Frato Bazilo, tio estas por mi gravega vizito: Vi malfermis
antaŭ miaj okuloj novan vojon. Mi neniam forgesos viajn lecionojn.
Mi dankas vin.--Li leviĝis kaj varme manpremis la vilaĝanon,
aldirante:--Sed mi ekvidas, ke nia nobla amiko montras signojn de
laciĝo, kaj, cetere, ni devas ne stari inter vi kaj via noktomanĝo,
kiu, mi timas, difektiĝas sur la forno.
En la daŭro de la veturo hejmen Leonardo kaj la profesoro malmulte
parolis. Ambaŭ estis okupitaj de siaj propraj pensoj. Ĉiu sentis,
ke la medito de la alia estas tro serioza por enmiksiĝo; kaj ĉiu
demandis sin, kiaj pensoj trapasas la kapon de la alia, kaj kia estos
la sekvo de la ĵusa vizito rilate al lia propra vivo.