_ Reliqua memoranda Delphorum — memoranda in via Parnassum versus,
antrum Corycium — antra maxime memoranda in orbe terrarum, antrum
Steunos — Apollini sacrum et Apollinis signum corporis robur augens
— antri Corycii descriptio — de urbe Tithorea — Antiope et Phoco ac
fluvio Cachali — templo et signo Æsculapii cognomine Archagetæ —
sanctissimo Isidis adyto et cultu — simili Isidis apud Ægyptios
cultu — eximio Tithoreæ regionis oleo. _
Adjunctum est sacro septo theatrum dignum spectatu. Qua adscenditur e
septo * * Bacchi ibi est signum, Cnidiorum donarium. Est in suprema
urbis parte hoc stadium eo saxi genere quo Parnassus mons abundat
exstructum; sed illud postea Pentelico lapide exornavit Herodes Atticus.
Atque eorum quidem quæ literis mandari merentur, tot ac talia ad ætatem
usque meam Delphis vetustas reliqua fecit. (2) Qua Delphis ad Parnassi
juga iter est, intervallo stadiûm ferme sexaginta est æneum signum
Delphi herois, et facilior jam expedito viatori, quam mulis et equis
ascensus est ad antrum Corycium. Huic antro nomen inditum a Corycia
nympha paulo superius docui. Omnium vero quæ unquam viderim antrorum
quod spectetur dignissimum hoc mihi visum est. (3) Nam in litoribus et
profundo mari vicinis partibus quam sit magnus hujusmodi cavernarum
numerus, nemo ne diligenti quidem investigatione assequi possit. Sed
maximi sunt nominis quædam tum in Græcia, tum in Barbarorum terris. Nam
Phryges amnis Pencalæ accolæ, oriundi ab Arcadiæ Azanum gente, antrum
monstrant quod Steunos nuncupant; forma illud est orbiculari, altitudine
decenti; sacrum est Magnæ Matri, Matrisque in eo signum positum. (4)
Porro Themisonium urbs supra Laodiceam est; hanc quoque Phryges
incolunt. Quum Gallorum exercitus Ioniam et finitimas Ioniæ oras cuncta
ferens et agens vexaret, Herculem, Apollinem et Mercurium Themisonenses
narrant ad ferendum auxilium præsto fuisse; hos enim iis qui summæ
reipublicæ præerant, antrum per somnium monstrasse et jussisse
Themisonenses ut cum uxoribus liberisque in eo se absconderent. (5) In
hujus rei memoriam signa non sane magna pro speluncæ faucibus erecta
sunt Hercules, Apollo et Mercurius, Spelaitæ appellati. Abest ab oppido
stadia fere triginta. Intra speluncam sunt aquæ fontes. Ad eam neque
semita ulla viam indicat, neque solis lumen longe pervadit; et fornicis
utique pars major non valde se supra solum attollit. (6) Est præterea
apud Magnetes Lethæi fluminis accolas vicus, cui nomen Hylæ. In eo
specus Apollini sacer ea magnitudine, quæ sane nullam afferat
admirationem, intra specum vero signum Apollinis valde priscum ad omne
opus dat robur. Quo fit ut sacri Apollini homines desiliant de rupibus
præruptisque saxis, atque præcelsas arbores radicitus evulsas portantes
per angustissimos tramites iter faciant. (7) Verum hæc omnia quæ
enumeravimus, magnitudine superat antrum Corycium; qui introierit, vel
sine face longissime progredi possit. A solo ad tectum satis multum
interest spatii; aqua ibi e fontibus profluit, sed humoris multo plus e
tecto destillat, ita ut per totum antrum cernantur passim in solo
guttarum vestigia. Parnassi accolæ sacrum Coryciarum Nympharum et Panis
maxime putant. A Corycio antro vel expedito homini difficile est ad
Parnassi juga iter; sunt enim ea supra nubes; illic Thyiades furentes
sacra Baccho et Apollini faciunt.
8. Abest a Delphis Tithorea stadia fere octoginta iter per Parnassum
facienti; viam vero non prorsus montanam, sed qua vehicula etiam agi
possint, tenenti aliquot stadiis longior esse dicitur. Quod ad urbis
nomen pertinet, diversa ab Herodoto, quo loco agit de Persarum in
Græciam irruptione, dicta scio ab iis quæ Bacidis oraculis prodita sunt.
(9) Bacis enim hunc populum Tithorenses vocavit; Herodotus vero
invadente barbaro milite horum locorum incolas in montis verticem
effugisse dicit, urbemque Neonem, at Parnassi jugum Tithoream nominat.
Videtur igitur tota aliquando regio Tithorea nuncupata esse; postea
vero, quum e pagis in hanc unam se urbem denuo contulissent, usus
obtinuerit, ut ea non Neon amplius, sed de regionis nomine Tithorea
nominaretur. Sumptum hoc nomen incolæ dicunt a Tithorea nympha, de iis
una quas poetarum sermones quum ex ceteris arboribus, tum vero e
quercubus maxime olim genitas prodiderunt. (10) Ætate una ante me natum
Tithoreæ res adversæ fortunæ impulsu pessum ire cœperunt. Manet adhuc
theatri pristina superficies et vetustioris fori ambitus. Intra oppidum
sunt non indigna quæ literis mandentur, Minervæ lucus, fanum et signum,
et Antiopes et Phoci monumentum. Jam tum quum res Thebanorum
persequeremur, Antiopen ira Bacchi in furorem actam quaque ratione
numinis iram sibi excitaverit commemoravimus. (11) Ostendimus eodem loco
Phoco Ornytionis filio eam nupsisse, et una cum eo sepultam esse, et quæ
cecinerit fatidicus Bacis tam de hoc, quam de Zethi et Amphionis apud
Thebanos sepulcro. Et hæc in oppido exstant quæ merito fuerint historia
comprehendenda, aliud præterea nihil. Præter Tithoreæ mœnia labitur
amnis; aquatum ad ejus ripas descendunt oppidani, fluvio nomen Cachales.
(12) Tithorea stadia septuaginta distat Æsculapii fanum. Cognomento deus
Archagetas (_originum auctor_) vocatur. Colitur a Tithorensibus atque
pari religione a ceteris Phocensibus. Intra sacrum areæ septum supplices
et sacrati deo servi domicilia habent. In medio templum et marmoreum
simulacrum cum barba, duûm et amplius pedum altitudine. Ad simulacri
dexteram lectus collocatus est. Deo quibusvis hostiis præterquam
capellis faciunt. (13) Ab Æsculapii stadia ferme quadraginta abest
circumsepta area cum penetrali sacrario Isidis; religione sanctissimum
hoc est eorum omnium quotcunque Græci Ægyptiæ deæ consecrarunt. Neque
enim quantum soli in ambitum patet habitari Tithoreenses fas ducunt;
neque ad id penetrale accessus est aliis quam quos Isis ipsa per
somniorum visa sibi præ ceteris delectos advocaverit. Quod ipsum in iis
quæ supra Mæandrum sunt urbibus faciunt subterranei dii: quos enim intra
penetralia descendere facile patiantur, per nocturnas imagines
exsuscitant. (14) Isidi quidem Tithoreæ bis celebrantur quotannis
solemnia, vere scilicet et autumno. Tertio vero ante ambo solemnia die,
quibus introire fas arcana illi penetralia ritu lustrant; si quas etiam
victimarum, quæ superiore festo in penetrale immissæ fuerunt, reliquias
invenerint, eas omnes in eundem semper locum deportatas defodiunt. Abest
locus ille (quantum conjicimus) a penetrali stadia duo. (15) Solennis
hic est illius diei ritus. Postero die institores tabernas sibi erigunt
ex arundine et alia fortuita quavis materia. Postremo tertio die qui ad
eum mercatum convenere vendunt mancipia et quodvis genus pecudes, vestem
etiam, argentum et aurum. Pomeridianis jam horis ad sacra animum
adjiciunt: (16) immolant lautiores boves et cervos, tenuiores anseres et
meleagrides aves. Sues et oves et capras immolare nefas ducunt; quibus
autem, ubi adoleverint, victimas intra adytum demittere ** initio facto,
obvolvere illas necesse habent lineis vel byssinis fasciis; (17) modus
autem eas conficiendi est Ægyptius. Cum pompa vero quæ immolantur omnia
transmittuntur; et alii victimas in adytum immittunt, alii qui ante
adytum constiterunt tabernis exustis propere abeunt. Hominem aliquando
aiunt, non illum quidem ex eorum numero quibus est adyto interdictum,
sed profanum, quum cœpta esset jam pyra incendi, præ curiositate et
confidentia ingredi ausum, ac sibi illum visum videre lemurum plena
omnia, reversumque Tithoream, quum quæ viderat enarrasset statim animam
efflasse. (18) His consimilia de Phœnice quodam homine audivi: Ægyptios
Isidi festos dies agitare qua anni parte lugeri ab ea Osirin dicunt; ac
per illos dies incipere Nilum excrescere. Quo fit ut incolarum turba
dictitet, augeri fluvium et arva irrigari Isidis lacrimis. Eo ipso
tempore Romanum hominem, qui Ægyptum provinciam obtinebat, quendam
mercede conductum jussisse Isidis adytum intrare quod Copti erat;
redisse eum, sed mox ubi quæ conspexerat exposuit, hunc quoque e vita
discessisse. Homeri igitur illud facile existimari potest nihil a vero
abhorrere: non posse cuiquam hominum bene vertere cui deos perspicue
cernere contigerit. (19) Oleo Tithorea minus quidem abundat quam vel
Atticus vel Sicyonius ager; sed colore et saporis bonitate id
præstantius est quam illud quod ex Hispania quodque item ex Istria
insula mittitur. Hoc varia incoquunt unguenta; oleum ipsi Cæsari
perfertur.