_ De Lebadia, olim Midea dicta — Hercyna puella et fluvio ejusque antro
— Trophonii templo ac signo aliisque memorandis — Trophonii oraculum
consulendi ratione — Trophonii oraculo. _
Qua montes consurgunt, Phocenses supra Orchomenios habitant, in
campestri vero planitie Lebadea illis est finitima. Hæc olim et ipsa in
edita regionis parte habitabatur, Mideæ nomine, ab Aspledonis nempe
matre. Lebado vero Athenis in ea loca profecto, in plana incolæ
descenderunt, et Lebadea a Lebado ipso nomen accepit; cujus neque pater
quis fuerit norunt, neque quam ob causam illuc venerit; tantum illud
sciunt, uxorem ei Laonicen fuisse. (2) Exornata urbs est operibus haud
minus quam alia quævis maxime florentium Græciæ urbium. Separat ab ea
(_fluvius Hercyna?_) * Trophonii lucum. Aiunt autem ibi Hercynam cum
Cereris filia ludentem anserem e manibus invitam dimisisse; volitantem
illum subisse cavernosum antrum ibique se sub lapide occultasse;
Proserpinam subingressam, avem sub lapide jacentem retraxisse; quo loco
lapidem submoverat, aquam erupisse; qui postea fuerit Hercyna amnis
appellatus. (3) Manet ad fluminis ripas Hercynæ fanum, et signum in eo,
virgo anserem manibus præferens. Fluvii fontes intra speluncam sunt, et
stantia simulacra, quorum sceptris dracones circumvoluti sunt. Conjiciat
quis esse illa Æsculapii et Hygieæ; sed fuerint potius Trophonii et
Hercynæ, quum non magis Æsculapio quam Trophonio dracones consecratos
censeant. Prope amnem est Arcesilai monumentum. Reportasse e Troja
Arcesilai ossa Leitum dicunt. (4) In luco maxime insignia sunt,
Trophonii templum et signum ad Æsculapii similitudinem et hoc factum;
Praxiteles illud fecit. Est ibidem Cereris cognomento Europæ fanum, et
sub divo Juppiter Hyetius (_Pluvius_). Ad oraculum ascendentibus atque
inde ad ulteriora montis pergentibus occurrit Proserpinæ quæ Thera (_?_)
vocatur et Jovis Regis templum; quod propter magnitudinem, vel propter
continuata bella dimidia tantum ex parte perfectum reliquerunt. In alio
templo, Saturni, Junonis et Jovis simulacra sunt. Apollinis etiam illic
est fanum. (5) Quod ad oraculum pertinet, observatur ritus hujusmodi.
Ubi statuerit quis in Trophonii descendere, primum dierum certum numerum
est ei in ædicula quadam commorandum; est illa Bono Genio et Bonæ
Fortunæ sacra. Illic degens et alia suscipit expiationum genera et
calidis abstinet aquis; Hercyna fluvio se abluit. Carnes ei de victimis
large suppeditant. Immolat enim qui huc descendit, Trophonio et filiis,
Apollini præterea, Saturno, Jovi cui Regi cognomen, Junoni Heniochæ et
Cereri, quam Europen nominant ac fuisse Trophonii nutricem perhibent.
(6) Adest singulis sacrificiis aruspex, qui cæsarum hostiarum viscera
inspectat; ex ea inspectione vaticinatur, numquid Trophonius placatus et
propitius consultorem sit accepturus. Cetera tamen exta non tam
perspicue Trophonii mentem denunciant, verum ea qua quis nocte
descendit, arietem mactat ad ipsam foveam, invocato Agamedis numine.
Exta priora pro nihilo ducuntur, etiamsi fuerint læta, nisi hujus quoque
arietis exta idem portendant. Id ubi ita evenerit, ut extorum consentiat
significatio, bona cum spe descendit consultor; atque hoc maxime modo
descendit. (7) Deducunt sacrificuli eum noctu ad Hercynam fluvium, ibi
hominem oleo perungunt et abluunt pueri duo ex oppidanorum liberis annos
ferme tredecim nati; Hermas (_Mercurios_) illos nuncupant. Hi sunt qui
descendentem abluunt, quique ministrant quæ sunt opus omnia, utpote
ministri. Hinc non statim ad oraculum a sacrificulis, sed prius ad aquæ
fontes ducitur; sunt vero duo inter se proximi. (8) Bibenda illic est
Lethes quæ dicitur aqua, quo cunctorum ei, quæ antea illi erant curæ,
oblivio contingat; Mnemosynes deinde aquas potat, ut quæ infra viderit
omnia memoria contineat. Jam simulacrum, quod fecisse Dædalum autumant,
contemplatus (nemini prorsus id ostendunt sacerdotes, præterquam iis qui
ad Trophonium sunt accessuri): eo signo conspecto et cum multa religione
votis nuncupatis, ad oraculum progreditur tunicam indutus lineam ac
tæniis incinctus, soleis popularibus in pedes inductis. (9) Est vero
oraculum supra lucum in monte; crepido in orbem candido saxo
circumducta. Crepidinis ambitus est instar areæ minimæ, altitudine
minore quam cubitum duum. Erecti sunt super crepidine obelisci, tam ipsi
quam zonæ, quibus continentur, ænei. Inter eos media sunt ostia. Intra
ambitum specus est, non natura, sed arte et certo proportionis modulo
quam solertissime exstructus. (10) Ejus subterraneæ cellulæ forma furno
persimilis, cujus latitudo dimensa per rectam lineam ab imo ambitu ad
summum, cubita æquarit ferme quattuor; in altum subsidit hiatus haud
amplius octo fere cubitûm. Nulli vero gradus constructi sunt, qui
ingressos ad imum solum demittant, sed ad Trophonium descensuri scalas
admovent angustas æque atque habiles. Ubi descensum fuerit, medium inter
solum et antri testudinem cavernula est latitudine duarum spithamarum,
altitudo vero unius esse spithamæ videbatur. (11) Qui eo penetrarit,
humi procumbens, melle subactas offas tenens, pedes prius in cavernulam
illam immittit; mox toto ipse cum corpore sequens genua in cavernam
inserere nititur; ibi statim reliquum corpus veluti attractum genua
sequitur, non aliter ac si maximus et velocissimus amnis vorticibus
correptum hominem ex oculis subducat. Jam vero qui intra penetrale
descenderint, futura non uno et eodem cognoscunt modo; ex visis alius,
ex auditis alius id consequitur. Per easdem fauces patet omnibus
reditus; pedes vero præeunt. (12) Neminem omnino ex iis, qui eo
descenderint, periisse affirmant, uno excepto, qui de spiculatoribus
Demetrii fuit; illum vero neque eorum quicquam sacrorum, quæ fieri ad
fanum illud religione sancitum est, fecisse, nec sciscitandi causa, sed
quod argentum et aurum se asportaturum sperarat, introisse aiunt. Ejus
cadaver alio loco in conspectum editum esse aiunt, et non per sacrum
hiatus illius ostium ejectum. De quo quidem homine quum dicantur etiam
alia, ea ipse quæ narratu duxi dignissima exposui. (13) Consultorem a
Trophonio reversum sacrificuli in solio collocant, quod Mnemosynes
vocant; positum illud est non procul ab adyto. A sedente ibi
percontantur, quæcunque vel visa vel audita reportarit. Ea ubi accepere,
suis illum reddunt. Hi sublatum hominem in cellam Bonæ Fortunæ et Boni
Genii, in qua veniens primum commoratus fuerat, reducunt, multo illum
quidem adhuc terrore attonitum, et suimet atque omnium adsistentium
oblitum. Resipiscit tamen paulo post, et pristina ei mens et risus
redit. (14) Scribo autem non solum audita, sed quæ et aliis accidisse
vidi et egomet sum expertus, quum ad Trophonium consulendi causa ipse
etiam venerim. Coguntur sane omnes qui a Trophonio redeunt, quæcunque
vel audierunt vel viderunt, tabulæ inscripta illic suspendere. Servatur
illic Aristomenis scutum in hanc usque diem; de quo jam ante, quæ
dicenda fuerunt, a me sunt exposita.