_ De memorandis ad vias, quæ ab Mantinea in reliquam Arcadiam ducunt —
monte Alesio et Neptuni Hippii templo — undæ marinæ scatebris in
variis templis — tropæo de Lacedæmoniis victis erecto et hujus pugnæ
ratione — diis in prœliis opem ferentibus — cervi cujusdam sacri
longævitate. _
In reliquam Arcadiam viæ ex Mantinea ducunt; in quarum unaquaque quæ
spectatu digna sint jam persequar. Tegeam contendentibus ad lævam
militaris viæ ante ipsos Mantineæ muros campus est, ubi equorum
curriculum; nec procul hinc stadium ludis qui in Antinoi honorem
celebrantur, attributum. Supra stadium mons est Alesium, ab erroribus
(ἄλη) Rheæ, uti dicunt, appellatum, in eoque lucus Cereris. (2) Ubi mons
desinit, ædes est equestris Neptuni, stadium circiter a Mantinea
distans, non amplius; de qua æde nihil ego præter auditum habeo; sed
neque quisquam alius qui ejus mentionem fecerit. Quod enim ætate nostra
exstat templum exædificandum curavit Adrianus Imperator, adhibitis inter
fabros speculatoribus ne quis aut intra vetus templum aspiceret, aut
ruderis ex eo quicquam sineret alio transportari. Ita vero ædificari
jussit ut vetus templum novo circumquaque incingeretur. Priscum illud
templum quernis inter se arcte compactis trabibus Agamedes et Trophonius
erexisse dicuntur. Aditu autem homines prohibuisse non obicis ullius
oppositu, sed laneum duntaxat funiculum obtendisse; (3) sive quod pro
vigente tunc religione vel hoc sufficere putarent, ut satis sacrosanctus
locus haberetur; sive quod ei funiculo occulta inesset vis. Vulgatum est
certe Æpytum Hippothoi filium, quum neque subisset, neque transiluisset,
sed conscidisset filum, ubi primum templum intravit sacrique religionem
violavit, marinæ aquæ in oculos ipsi incidentis vi obcæcatum neque multo
post suo oppressum fato. (4) Pervetus sane fama prodidit in hoc templo
marinæ undæ scatebras esse. Idem est etiam de aqua marina Atheniensium
arcis proditum memoriæ, deque eo fonte qui apud Mylasenses (quæ Cariæ
civitas est) in ejus dei templo scatet, quem ipsi patria lingua Ogoa
(_?_) nominant. Tantum interest, quod Athenæ a Phalero absunt stadia
haud amplius viginti, Mylasensium vero navale abest ab oppido stadia
octoginta; at Mantinensibus, quum plurimum a mari recedant, non nisi
divinitus exstitisse eam in templo aquam existimandum. (5) Ubi Neptuni
templum præterieris, tropæum lapideum videas de Lacedæmoniis victis
eorumque duce Agide erectum. Pugna ad hunc modum commissa narratur.
Dexterum cornu tenuere Mantinenses ipsi, habito ex omni ætate delectu;
dux fuit Podares, Podaris illius pronepos qui contra Thebanos pugnavit.
Aderat vates Eleus Thrasybulus Æneæ filius, ex Iamidarum gente; qui et
victoriam prædixit et periculi socius Mantinensibus fuit. (6) Stetere in
lævo cornu reliquæ Arcadici nominis copiæ. Suos civitates singulæ duces
habuere; duos Megalopolitæ Lydiadem et Leocydem. Media acies Arato
Sicyoniorum et Achæorum duci commissa fuerat. Lacedæmonii phalangem suam
dilatarant, quo in hostilem aciem omni ex parte frontem obverterent. In
medio agmine Agis cum suo globo constiterat. (7) Ibi Aratus, re ita cum
Arcadibus composita, cum sua manu fugam simulat, quasi vero impressionem
Spartanorum sustinere non posset. Ea fugæ specie acies in lunæ modum
incurvata est. Agis cum sua cohorte victoriæ spe incitatus fugientes
urget. Jam etiam a cornibus utrinque imperatorem suum secuti sunt
confectum negotium putantes si Arati manum fudissent. (8) A tergo
inconsultius progressos adorti Mantinenses mox cingunt. Spartanorum
magnus numerus cum Agide Eudamidæ filio rege suo cæsi. Visum in eo
prœlio Neptunum dimicantem pro suis partibus memorant Mantinenses,
quapropter tropæum ei dedicarunt. (9) Ac deos quidem prœliis hominum ac
cædibus interesse solitos testantur quicunque heroum apud Ilium casus
persecuti sunt: prædicant Athenienses ad Salaminem et Marathonem præsto
sibi deos fuisse; nihil vero certius quam ab Apolline et heroibus
deletum apud Delphos Gallorum exercitum. Quo minus mirum videri debet si
Neptuni præsenti ope Mantinenses tunc prospere pugnarunt. (10) Leocydem
vero eum qui Lydiade collega Megalopolitanis eo bello præfuit, nono
gentilitatis gradu oriundum ab Arcesilao fuisse tradunt, eo qui, quum
Lycosuræ domicilium haberet, cervam vidisse dicitur ei quam Dominam
nominant deæ sacram, confectam jam ætate, cum torque in quo incisæ erant
literæ:
Hinnulus excipior solvente Agapenore Trojam.
Argumento versus hic est cervum vel elephanto esse multo vivaciorem.