_ Mummii cum Oreste adventus ad Isthmum — Achæi Romanos aggressi
fugantur — Diæi factum dissimile facto Callistrati — Diæus se veneno
conficit — Mummius Corinthum capit et evertit — civitatum Græcarum
magistratus constituit — illis Romani postea pristinum statum
reddunt et Achaiæ præsidem mittunt. _
Dum hæc aguntur, Mummius Orestem, qui ante inter Achæos et Lacedæmonios
arbiter fuerat, secum habens mane ad exercitum Romanum pervenit. Et
Metello quidem cum suis copiis in Macedoniam amandato ad Isthmum ipse
substitit, donec universum agmen coegisset. Fuit militum numerus equites
ter mille et quingenti, peditum viginti tria millia. Præsto fuerunt
Cretenses sagittarii, et e Pergamo quæ supra Caicum est ab Attalo missam
manum adduxit Philopœmen. (2) Sociorum quosdam ex Italia et auxilia
Mummius duodecim ante castra stadiis collocavit ad excubias ibi agendas.
Achæi, quum Romani præ nimia fiducia custodias minus diligenter agerent,
adoriuntur hos circa primam vigiliam eorumque multos occidunt, plures
loco pulsos usque in castra persequuntur, scuta fere quingenta ceperunt.
Hoc elati successu Achæi priores pugnam poscere sunt ausi. (3) Verum ubi
Mummius in hostem aciem direxit, Achæorum equitatus ad primam Romanorum
equitum contra quos steterat impressionem in fugam se dedit. Sustinuit
gravis armatura primum Romani peditatus congressum, etsi animos non
mediocriter fregerat subita illa equitum fuga; et sola quidem audacia
longe impares numero, et jam dimicando fatigati restiterunt tamen,
quousque mille hominum lectissimorum globus e transverso in latera
invaserunt; tunc enim ex omni parte effusissimam fugam fecere. Quodsi
Diæus ab adverso prœlio Corinthum se recepisset eodemque dispersas
suorum reliquias coegisset, potuissent fortasse Achæi a Mummio,
præsertim si ad obsidionem res devenisset belloque mora fuisset injecta,
mitius aliquid impetrare. At ille ut primum sui terga hosti vertere
cœperunt, recta Megalopolin evasit; in Achæis servandis haudquaquam ea
usus animi magnitudine, qua Callistratus Empedi filius olim Atheniensium
saluti consuluerat. (5) Is enim in Sicilia ad Asinarum amnem,
Atheniensium et eorum qui ejus expeditionis socii fuerant copiis prope
ad internecionem deletis, per medios hostes equitibus, quorum ipse dux
erat, audacter viam fecit; ac deinde Catinam cum magna suorum parte
incolumis elapsus, mox eadem via Syracusas pergens eos opprimere est
conatus, qui castra Atheniensium diripiebant. Ibi quinque ex hostium
numero cæsis ipse, equo saucio, aliquot letalibus vulneribus acceptis,
animam efflavit. (6) Hic igitur, parta et Atheniensibus et sibi insigni
gloria, servatisque quibus imperarat equitibus mortem sponte oppetiit.
At Diæus, illius virtutem minime æmulatus, amissis Achæorum copiis
Megalopolitanis imminentis calamitatis nuntium ipse attulit; ac postremo
manu sua uxore, ne captiva in hostium potestatem veniret, occisa, hausto
ipse veneno occubuit; et sane uti pecuniæ cupiditate Menalcidæ par fuit,
sic propemodum vitæ exitum habuit mortis turpitudine consimilem. (7)
Achæi, qui Corinthum post pugnam confugerant, intendentibus se noctis
tenebris clam abiere, et cum illis Corinthiorum longe maximus numerus.
Mummius etsi apertas videbat Corinthi portas, intrare tamen urbem
cunctabatur, quod ne intra muros insidiæ comparatæ fuissent metuebat.
(8) Tertio demum post pugnam die Corinthum vi cepit cremavitque; viri
omnes trucidati, feminæ et pueri Mummii jussu sub corona venditi;
venditi etiam servi quicunque manumissi in Achæorum acie steterant,
neque in prœlio ceciderant. Ornamenta et signa admiratione quæque
dignissima Romam asportata; quæ vero minoris erant pretii, Attali
auxiliorum duci Philopœmeni donata; et hac ipsa etiam ætate apud
Pergamenos Corinthiorum spolia visuntur. (9) Aliarum urbium, quæ contra
Romanos bellum susceperant, muros Mummius dejecit, arma civibus ademit,
priusquam Roma mitterentur quorum consilio in Græciæ rebus ordinandis
uteretur. Ubi vero adfuerunt illi, statim omnem e civitatibus popularem
administrationem sustulit; magistratus ex censu instituti, tributa
Græciæ imposita, locupletibus extra fines suos agri possessione
interdictum, concilia singularum nationum, Achaicum, Phocicum, Bœoticum,
itidemque in aliis Græciæ partibus, pariter omnia abolita. (10) Non
multis post annis Romanos Græcorum misericordia cepit. Quare et prisca
concilia sua cuique genti restituta et agros extra fines habere
permissum; remissæ etiam quas Mummius civitatibus constituerat multæ.
Bœotos enim ille et Eubœenses Heracleotis talenta centum, Achæos
Lacedæmoniis ducenta pendere jusserat. Hæc illis civitatibus pecunia
omnis a Romanis condonata. Sed mittitur etiamnum in Græciam prætor
Romanus; quem Achaiæ, non Græciæ prætorem appellant, quod scilicet Græci
subacti erant principatum obtinentibus Achæis. (11) Confectum est
Achaicum bellum archontis magistratum Athenis gerente Antitheo,
Olympiade sexagesima supra centesimam, qua (de stadio) victor est
renunciatus Diodorus Sicyonius.