_ De templo Dianæ Cordaces et cognominis origine — Pisæ conditore,
Pisæorum certaminibus cum Eleis et Anolympiadibus — urbe Pylo
ejusque reliquiis — vico Heraclea, fluvio Cythero ac Nympharum
Ionidum templo et nominibus — oppidulo Letrinis ac Diana Alpheæa —
Diana Elaphiæa. _
Ab hoc monumento stadium ferme unum progressis reliquiæ templi sunt
Dianæ cognomento Cordaces: quod Pelopis comites aiunt, quum deæ huic pro
victoria ludos facerent, patriam saltationem cordacem ad Sipylum
celebrari solitam usurpasse. Non longe ab eo templo ædes est non utique
magna; in qua arca ænea et in ea Pelopis ossa conservantur. Murorum vel
aliorum ædificiorum nullæ exstant amplius reliquiæ, sed undique vitibus
consitus locus est ubi olim Pisa incolebatur. (2) Ejus urbis conditorem
nominant Pisum Perieris filium, Æoli nepotem. Ipsi quidem Pisæi
vehementer invisi Eleis, dum sibi Olympicorum ludorum condendi
auctoritatem cupidius vindicare student, exitium sibi struxerunt.
Olympiade enim octava Phidonem Argivum, impotentem tyrannum et cunctæ
Græciæ invidia laborantem, advocarunt, ejusque maxime præsidio subnisi
ludos commiserunt. Quarta deinde et tricesima Olympiade Pisæi comparatis
undique finitimorum copiis regem suum secuti Pantaleontem Omphalionis
filium, submotis Eleis, Olympicis ipsi ludis præfuerunt. (3) Has
Olympiadas, et praæterea quartam et centesimam, quam Arcades condidere,
Anolympiadas (_ac si dicas_ irritas Olympiadas) vocantes Elei in fastos
Olympiadum non referunt. Octava vero supra quadragesimam Olympiade
Damophon Pantaleontis filius in suspicionem quasi nova moliretur apud
Eleos venit; quum vero armati in Pisæorum fines excurrissent, re infecta
precibus et obtestationibus domum ut redirent persuasit. (4) Quum autem
in regnum successisset post Damophontem fratrem Pyrrhus Pantaleontis
filius, Pisæi ultro arma Eleis intulerunt: quo tempore conjuratione
facta ab Eleis defecerunt etiam Macistii et Scilluntii; hi quidem e
Triphylia; ex cetera vero vicinitate Dyspontii. His enim cum Pisæis
optime conveniebat, nempe qui urbis suæ primordia ad Œnomai filium
Dysponteum referebant. Bellum hoc Pisæorum et omnium qui cum ipsis
conspiraverant populorum internecione terminatum est. (5) Pyli Eliacæ
rudera supersunt in via montana qua ab Olympia in Elidem itur. Abest a
Pylo Elis stadia octoginta. Hanc urbem, sicuti superius commemoravi,
condidit Megarensis Pylon, Clesonis filius. Excisa vero ab Hercule ac
postea ab Eleis restituta, jam pridem infrequens et deserta est. Præter
ipsam labitur Ladon amnis in Peneum. (6) Ad hanc Pylum disputant Elei
Homeri versus istos pertinere:
Genus deduxit ab amne
Alpheo, Pyliûm late qui perfluit arva.
Ac mihi sane id persuaserunt. Hanc enim regionem perlabitur Alpheus, nec
ad aliam Pylum referre carmen licet. Nam per Pyliorum fines qui supra
Sphacteriam insulam sunt, omnino non decurrit Alpheus; neque vero ullam
cognovimus in Arcadia terra urbem eodem hoc nomine fuisse. (7) Distat
quinquaginta ferme stadia ab Olympia Eleorum vicus Heraclea. Alluit eum
Cytherus fluvius. Fons in fluvium se exonerat; ad quem fontem Nymphis
est ædes consecrata. Sua sunt propria Nymphis nomina, Calliphaea,
Synallaxis, Pegæa et Iasis. Communi quidem vocabulo Ionides nuncupantur.
Saluberrimæ sunt lavantibus aquæ ad lassitudines et quosvis corporis
dolores levandos. Appellatas autem Nymphas putant ab Ione Gargetti
filio, quum is Athenis profectus in hunc locum coloniam deduxisset.
8. Quodsi per campos Elidem proficisci volueris, stadiis centum et
viginti confectis Letrinos pervenies. Inter Letinos vero et Elidem
stadia intersunt centum et octoginta. Jam tum ab initio oppidum fuere
Letrini, quod a Letreo Pelopis filio conditum erat; mea vero ætate
domorum paucarum exstabant reliquæ et Alpheææ Dianæ cum simulacro ædes.
(9) Deæ ob causam hujuscemodi cognomen impositum memorant: Alpheum amore
captum Dianæ posteaquam ad nuptias ejus conciliandas nihil se aut
gratia, aut precibus profecturum intellexit, vim ei offerre conatum.
Verum quum illa fugiens insequentem amatorem Letrinos usque ad nocturnos
choros pertraxisset (interesse enim Nympharum lusibus consueverat), ibi
deam Alphei insidias suspicatam sibi suisque comitibus luto os
oblevisse. Quare quum Alpheus, ubi accesserat, a Nymphis Dianam
discernere nequisset, elusum infecta re abiisse. (10) Ab hoc Alphei
amore Alpheæam Dianam Letrinæos nuncupasse. At Elei, quibus cum
Letrinæis pervetus est amicitia, Elaphiææ Dianæ cæremonias accepisse
affirmant se a Letrinæis: et Alpheææ quidem nomine religionem primum
sancitam, sed temporis longinquitate hoc Alpheææ nomen in Elaphiææ
abiisse. (11) A cervorum tamen venatione Elaphiæam (_quasi Cervinam_)
appellatam ego ab Eleis existimo. Traditum tamen ab ipsis etiam est,
nutricem fuisse Dianæ Elaphion indigenam mulierem, a qua deæ fuerit
nomen inditum. A Letrinis nihilo quam stadia sex longius lacus abest
perennis aquæ, medium pertranseuntibus stadiorum trium.