_ De monte Cronio et Saturni sacris in ejus vertice — templo Lucinæ
Olympiæ et dæmonis Sosipolidis sacris in eo — Sosipolide ejusque
cultus origine — Hippodamio, templo Hippodamiæ, ejusque cultu —
occulto in stadium introitu et de ipso stadio — sacerdote Cereris
Chamynes et Endymionis monumento — carceribus equorum (ἄφερις), et
quæ ad illorum formam et rationem pertinent — ara rotunda, Taraxippo
dicta, et variis quæ de eo narrantur — alio Taraxippo in Isthmo et
simili petra in Nemea — Hippodamiæ signo ad unam metarum. _
Cronius mons, ut a me jam dictum est, crepidini cui sunt impositi
thesauri imminet. In vertice rem divinam Saturno faciunt qui Basilæ
appellantur, verno æquinoctio, eo mense qui ab Eleis Elaphius dicitur.
(2) Ad Cronii montis radices septentrionem versus, medio inter montem et
thesauros spatio, Lucinæ fanum est. In eo Sosipolis, patrius Eleorum
genius, certis celebratur honoribus. Ipsam Lucinam Elei Olympiam
cognominant; quæque ei sacra faciat, annuam sacerdotem deligunt. Anus
etiam ea quæ Sosipolin placat, Eleorum ritu operatur: lavacrum infert et
apponit deo melle subactas offas. (3) In antica igitur templi parte
(geminum enim est templum) Ilithyiæ ara est, eoque aditus patet
hominibus, in interiore vero parte Sosipolidi suus est honor, eoque
nulli patet accessus, præterquam uni illi sacrificulæ, quæ capite et
facie candido textili velata ad numinis simulacrum accedit. In Lucinæ,
virgines et nuptæ remanentes hymnum decantant; odores etiam Sosipolidi
quodvis genus adolent, ** vino libandi ritum sacris alienum ducunt.
Jusjurandum ad Sosipolidis aram de rebus maximis concipiunt. (4) De eo
hæc sunt memoriæ prodita: quum in Eleorum fines hostiliter Arcades
invasissent contraque eos aciem Elei direxissent, mulierem aiunt cum
pendente ab uberibus infante ad Eleorum duces venisse, ac dixisse, se
quidem puerum illum peperisse, sed somnio monitam dare illum Eleis pugnæ
socium. Ibi eos qui summæ rei præerant, quod mulieris verbis fidem
habendam censuissent, puerum nudum ante signa collocandum curasse. (5)
Impressione ab Arcadibus facta puerum in eorum conspectu in anguem
mutatum. Eo prodigio hostes exterritos in fugam se protinus dedisse,
acriter Eleos institisse. Parta vero insigni victoria deo a servata
civitate nomen Sosipolis inditum: quoque loco in cavernam visus fuerat
se anguis abdidisse, confecto prœlio fanum erectum. Lucinam vero cum eo
coli propterea instituerunt, quod ea in lucem puerum illum ipsis
ediderit. (6) Cæsis in pugna Arcadibus monumentum est in tumulo trans
amnem Cladeum versus occasum. Proxime ad Lucinæ, ubi Veneris Cœlestis
cognomento templum fuit rudera monstrant. Sacra certe et nunc fiunt ad
aras, quæ reliquæ sunt. (7) Intra Altin, in ea qua pompæ transmittuntur
semita, ædes est, quod Hippodamium appellant: area jugeri spatio maceria
circumsepta. Patet huc feminis aditus stato quotannis die. Hæ faciunt
Hippodamiæ rem divinam et aliis eam honoribus prosequuntur. Hippodamiam
tradunt Mideam, quod Argivorum agro oppidum est, quum Pelops ob
Chrysippi cædem ab ea inprimis pœnas expeteret, confugisse: ipsos postea
ejus ossa ex oraculo in Olympiam reportanda curasse. (8) Eo loco, quo
postrema sunt signa ex eo signorum numero quæ de multatitio athletarum
ære dedicata sunt, porticus est quam Occultam nominant. Per eam et
Hellanodicis et athletis ad stadium accessus est. Ipsum stadium terræ
agger est; in eo ludis præfectorum sessio exstructa. (9) E regione
sessionis illius ara eminet e candido lapide. In ea sedens Olympicos
ludos mulier spectat sacerdos Cereris cognomento Chamynes. Quem honorem
alias alia ab Eleis accipit. Neque vero virginibus interdictum ludicra
spectare (_?_). In extremo stadio, ubi sunt cursorum carceres,
Endymionis Elei sepulcrum monstrant.
10. Supra eam stadii partem in qua Hellanodicæ consident, destinatus est
equiriis campus, et ibi sunt equorum carceres. Formam illi eandem prope
præ se ferunt quam navis prora, verso in curriculum rostro. Qua parte
autem cum porticu, cui nomen Agnapto (_quasi flexu carenti_), prora ipsa
jungitur, ibi utrimque dilatatur. In extremo rostro æneus super regula
delphinus eminet. (11) Utrumque vero carcerum latus quadringentos et
amplius pedes in longitudinem patet. Exstructæ in iis domunculæ. Eas
inter se sortiuntur qui in certamen descendunt. Curribus vel equis
desultoriis protenditur a fronte funis pro repagulis. Ara ad mediam fere
proræ partem e crudo laterculo quaque Olympiade excitatur et tectorio
oblinitur. (12) Super ara ænea aquila late passis alis stat. Ea, quum
machinulam quandam is commoverit cui curriculi cura mandata est, statim
se in spectatorum conspectum quasi subvolatura attollit; at delphinus ad
imam soli aream demittitur. (13) Prima omnium ea submittuntur repagula
quæ utrimque juxta Agnapti porticum intenta fuerant: tum qui ea in parte
sustinebantur equi statim se in pedes dant. Ii quum ad alterum equorum
ordinem accesserint, eodem modo et illis sua remittuntur repagula. Idem
fit omni ex carcerum parte, usquedum ad ipsum proræ rostrum exæquata
fuerit cursus conditio. Ibi, equis in liberiorem se jam campum
effundentibus, et aurigarum se ostentat sollertia et quadrupedum
pernicitas. (14) Primus, qui eam excogitavit carcerum formam, Cleœtas
fuit, cui tam excellens videbatur hoc inventum, ut statuæ suæ quæ
Athenis est hos versus adscriberet:
Carcere ab Eleo docuit qui mittere currus,
mi auctor Cliœtas natus Aristoclee.
Post Cleœtan Aristidem memorant et ipsum aliquid solertiæ ad excolendum
illud machinamentum contulisse. (15) Alterum curriculi latus aliquanto
longius excurrit; factum hoc etiam aggesta terra. In ipso propemodum
exitu per hunc aggestum est terriculum equorum, Taraxippus, aræ rotundæ
figura. Nomen ex eo inditum, quod equi, dum hac præterferuntur,
vehementi pavore sine manifesta causa corripiuntur, eoque ita turbantur,
ut currus sæpe toti frangantur et aurigæ vulnerentur. Eam ob rem aurigæ
ibi sacrificant, et vota Taraxippo faciunt, ut se ipsis æquum et
clementem præbeat. (16) Variat de Taraxippo Græcorum sententia. Sunt qui
indigenæ hominis sepulcrum illud esse dicant præstantis equos regendi
scientia: Olenium nomen produnt, a quo sit in Eleorum finibus Olenium
saxum appellatum. Alii Dameonem fuisse, Phliuntis filium, qui in Augean
expeditionis Herculi socius a Cteato Actoris filio una cum equo, quo
vehebatur, sit interfectus: ab Eleis eo in loco et ipsi et equo communis
habitum sepulcri honorem. (17) Non desunt qui inane ibi monumentum
autument Myrtilo a Pelope exstructum, quum a se perempto parentaret, quo
ejus iram placaret; Taraxippum vero vocasse, quod Myrtili dolo Œnomai
equæ consternatæ fuerint. Multi etiam Œnomaum illum esse ipsum dicunt,
qui in curuli certamine equos et aurigas illo exagitet pavore. Audivi
etiam qui Porthaonis filium Alcathoum esse dicerent, qui quum inter
procos Hippodamiæ ab Œnomao fuisset occisus et eo ipso in loco humatus,
injuriæ quam ipse in curriculo passus esset atrox et infestus vindex
obequitantibus exoriatur. (18) At Ægyptius quidam Pelopem aiebat
acceptum nescio quid ab Amphione Thebano eo in loco defodisse, cujus
arcana vi tunc conterriti fuerint Œnomai equi, et omnes deinde equi
eodem afficiantur modo. Et censebat Ægyptius ille Amphionem et Orpheum
Thracem in rebus magicis valde fuisse versatos, et propterea alteri
feras allicere, alteri vero saxa ad muros exstruendos movere attributum.
Mea vero sententia eorum est maxime probabilis oratio, qui Taraxippum
cognomen esse dicunt Neptuni Equestris. (19) Est etiam in Isthmo
Taraxippus Glaucus Sisyphi filius, ab equabus interemptus ludis
funebribus quos patri suo fecit Acastus. In Argivorum Nemea nullus
omnino est heros genius qui equis pavorem immittat: saxum tantum eminet
supra curriculi flexum colore rutilo, cujus fulgore concitantur equi
haud aliter multo quam si immissis ignibus injecta esset trepidatio. Sed
qui ab Olympico exsistit Taraxippo longe est acerrimus equorum terror.
Ad metarum unam ænea Hippodamiæ statua est tæniam præ se ferens, jam
prope victorem Pelopem devinctura.