_ De causa iræ Dioscurorum in Messenios — Bacidis vaticiniis et
initiorum ratione a sacerdotibus literis consignata — Epaminondas ad
urbem Messeniis condendam omnia parat — sacris solenniter factis
urbs exstruitur et Messene vocatur, aliaque oppida a Messeniis
restituuntur — de tempore reditus Messeniorum in Peloponnesum
eorumque exilii diuturnitate cum aliarum gentium exilio collata. _
Iræ quidem Castorum in Messenios, antequam ad Stenyclerum pugnatum est,
initium ex hujusmodi, quantum ego conjectura assequi possum, exstitit
causa. Adolescentuli duo, Panormus et Gonippus, Andanienses, ætate ac
forma florentes, a primis annis usu et consuetudine prope domestica
conjuncti in Laconiæ fines populandi causa simul excurrere soliti
fuerant. (2) Forte Lacedæmonii per festos Castoris et Pollucis dies,
post solenne epulum in ipsis castris compotationibus se ac lusibus
oblectabant. Ibi Gonippus et Panormus in albis tunicis et purpureis
lacernis, equis pulcherrimis invehentes, pileos capite gestantes, hastas
manibus tenentes, de improviso se Lacedæmoniis ostendere. (3) Illi
Castores esse rati, qui sacris interesse suis voluissent, adorabundi
occurrerunt, eorum sibi numen precibus implorantes. At juvenes ubi
primum in medios recepti sunt, tumultum et stragem, modo hos, modo illos
hastis ferientes, ediderunt; atque inde, violatis per contemptum et
contumeliam Castorum sacris, Andaniam reverterunt. Hinc orta, opinor,
Castorum in Messenios ira. Tunc vero, ut Epaminondæ nocturna illa imago
persuaserat, non amplius Castores Messeniorum reditui refragabantur. (4)
Inprimis vero Bacidis Epaminondam carmina moverunt ut Messenen
restitueret. Hujus Bacidis, quem Nympharum afflatu divinasse tradunt, et
aliis Græciæ populis edita vaticinia celebrantur, et hoc exstat de
Messeniorum reditu:
Amittet florem imperii tunc Sparta nitentem,
atque omni rursus Messene habitabitur ævo.
Quin et Iræ oppressionem, quo esset modo eventura, compertum habeo Bacin
prædixisse, cujus prædictionis hic exstat versus:
Quique a Messene sonitu atque canalibus icta.
Repertam initiorum rationem in commentarios retulerunt certi homines e
sacrificulorum gente.
5. Epaminondas ubi condendæ urbi, quam nunc Messenii tenent, judicio suo
locum maxime idoneum cepit, vates consuluit, numquid esset ea regio diis
cordi futura. Qui quum renunciassent secunda esse exta, expediri ad
urbis exædificationem omnia jussit, lapides comportari, adesse homines
in metandis viis et angiportis, profanis ac sacris ædibus exstruendis,
murorum ambitu designando, murisque ipsis ædificandis sollertes. (6)
Posteaquam in promptu omnia fuere, quum hostias ad sacra facienda
exhibuissent Arcades, rem divinam Epaminondas ac Thebani omnes Baccho et
Apollini Ismenio patrio ritu fecerunt: Argivi Junoni Argivæ et Jovi
Nemeo; Messenii Jovi Ithomatæ et Castori ac Polluci; sacerdotes
Messeniorum magnas Deas et Cauconem coluerunt. Invocati etiam sunt ab
universis heroes, ut reverterentur sedesque cum ipsis haberent communes,
nominatim Messene Triopæ filia ante omnes: tum Eurytus et Aphareus
eorumque filii: de Herculis vero posteris Cresphontes et Æpytus: præ
ceteris consentiente omnium voce invocatus Aristomenes est. (7) Atque
eum quidem sacrorum cæremoniis et votorum nuncupationibus diem
transegere. In sequentibus murorum ambitum excitarunt. Intra eum domos
et templa erexere. Atque hæc quidem fecere, cantibus aliis repudiatis,
ad Bœotiæ et Argivæ tibiæ modos. Et tunc maxime in musicis certaminibus
Sacadæ et Pronomi cantica cœpta sunt usurpari. Urbi ipsi MESSENE nomen
inditum. Restituerunt alia etiam oppida. (8) Nauplienses Mothone non
sunt ejecti: Asinæis quoque sua finium jura conservata. His gratiam
habuere, quod Lacedæmoniis auxilia contra se non misissent: at
Naupliensibus, quod Messeniis in Peloponnesum reversis munera, quæ
suppetebant, obtulerant, et tum divinum numen assiduis votis pro
Messeniorum reditu, tum Messenios ipsos crebris precibus pro salute et
incolumitate sua sollicitarant. (9) Rediere in Peloponnesum Messenii,
resque suas postliminio recepere ducentis et octoginta septem annis post
Iræ expugnationem, Dyscineto Athenis magistratum archontis gerente,
Olympiadis centesimæ secundæ anno tertio, qua Damon Thuris victor iterum
renunciatus est. Non breve omnino tempus Platæenses etiam patria profugi
caruere; non breve Delii, quum suis ab Atheniensibus ejecti sedibus
Adramytteum coloniam deduxere. (10) Jam vero Orchomenii Minyæ post
Leuctricam pugnam a Thebanis Orchomeno expulsi a Philippo Amyntæ filio
in Bœotiam tandem reducti sunt; et ab eodem Platæenses. Thebanos ipsos,
quum Thebas evertisset Alexander, non multis post annis Cassander
Antipatri filius urbe instaurata restituit. Ex his, quos recensuimus,
populis etsi Platæenses diutissime omnium exularunt, duarum tamen ætatum
spatium non excesserunt. (11) Verum Messenii trecentos ferme annos
extorres e Peloponneso errarunt: quo temporis decursu et patrios ritus
constantissime retinuere et Doricam linguam nihil prorsus immutarunt,
quin ejus proprietatem omnium Peloponnesiorum accuratissime ad nostra
usque tempora conservarunt.