_ Messeniorum superatorum alii in Helotarum numerum referuntur, alii
Cyllenen se recipiunt, et coloniæ deducendæ consilium capiunt — de
tempore secundi belli Messeniaci finiti — Anaxilas, Rhegii in Italia
tyrannus, Messenios arcessit et in Siciliam traducit — Messenii cum
Rheginis Zanclæos superant, et cum his juncti urbem Zanclen incolunt
quam Messenen appellant — de Hercule Manticle. _
Messeniorum quotcunque aut ad Iram aut quocunque alio loco Messeniæ
deprehensi sunt, eos Lacedæmonii in Helotarum numerum conscripserunt.
Pylii et Mothonæi et ceteri e Messenico nomine maris accolæ, expugnata
Ira classibus se Cyllenen, quod Eleorum navale fuit, receperunt: atque
inde ad eos, qui in Arcadiam profugerant, contendere, quo communi classe
et consilio novas sibi terras ac sedes quærerent: ac coloniæ quidem
deducendæ auctorem et ducem cuncti Aristomenem poscebant. (3) At ille,
quamdiu vitæ compos esset, bellaturum se cum Lacedæmoniis affirmavit:
neque vero dubitare quin opera sua Spartæ novi semper aliquid mali
creari posset: illis Gorgum et Manticlum duces dedit. Euergetidas cum
reliqua Messeniorum manu ipse etiam ad Lycæum venit. Ibi quum
Aristomenis consilium de Sparta opprimenda fluxum atque irritum fuisse
comperisset, assumtis ad quinquaginta sociis ex omni agmine, contra
Lacedæmonios retro ad Iram duxit; (3) ubi quos prædæ reliquias
persequentes offendit, male mulcavit: quumque lætos ipsorum super
victoria triumphos in flebilem luctum convertisset, postremo super
hostium strage occubuit. Aristomenes ad duces suos Cyllenen ut
proficiscerentur edixit Messeniis, quicunque vellent coloniæ deducendæ
participes esse. Dederunt omnes nomen, præterquam quos aut senectus aut
viatici egestas a peregrinatione deterritos in Arcadia detinuit. (4) Ira
capta finem habuit Messeniorum et Lacedæmoniorum secundum bellum, quum
Athenis archon erat Autosthenes, anno primo octavæ atque vicesimæ
Olympiadis, cujus victor exstitit Chionis Laco. (5) Quum ad Cyllenen
convenissent Messenii hieme jam imminente, hibernandum eo in loco
censuerunt. Pecuniam et annonam Elei præbuere. Vere ineunte, quonam
dirigi cursum oporteret, consultare cœperunt. Censebat Gorgus Zacynthum
insulam supra Cephalleniam occupandam, unde insulani e continentis terræ
incolis facti, maritimis excursionibus oram omnem Laconicam infestam
redderent. At Manticlus neque Messenes neque injuriarum, quas a
Spartanis accepissent, memoriam retinendam; verum esse primo quoque
tempore in Sardiniam, magnam et copiis omnibus circumfluentem insulam,
transmittendum. (6) Interea Anaxilas ad Messenios misit, qui in Italiam
eos accerserent. Rhegii hic tyrannidem, quartus ab Alcidamida, e eujus
erat nepote genitus obtinebat. Commigrarat vero a Messene Alcidamidas
Rhegium, post Aristodemi regis mortem, Ithome expugnata. Hic igitur
Anaxilas Messenios arcessebat: quos, ubi advenerant, docuit, perpetuum
sibi esse cum Zanclæis bellum; possidere autem illos uberem ac
luculentum agrum, et urbem valde opportuno Siciliæ loco: quibus si
potiri posset, ea se iis traditurum. Quum esset omnibus id consilium
probatum, traduxit eos auxilio ipsorum Anaxilas in Siciliam. (7) Zanclen
ab initio prædones tenuere: nam quum ea terræ pars deserta adhuc esset,
muro incluserunt quidquid circa portum erat, inædificato castello, e quo
in mare involare possent, et rursum e marinis excursionibus eo se
recipere. Eorum duces fuere Cratæmenes Samius (_?_) et Chalcidensis
Perieres. Ii alios quoque postea e Græcis inquilinos adsciscendos
duxerant. (8) Ac tunc quidem Zanclæos Anaxilas navali, terrestri prœlio
Messenii fudere: qui quum jam terra marique hinc a Messeniis, illinc a
Rheginis obsiderentur, magna murorum parte dejecta, ad aras ac deorum
sedes confugere. Imperabat Anaxilas, ut supplices Zanclæorum
trucidarentur, reliqui cum uxoribus et liberis sub corona venderentur.
(9) At Gorgus et Manticlus deprecantes, Anaxilan rogarunt, ne, quæ per
summum nefas a cognatis passi essent, cogerentur ipsi adversus Græcos
homines committere. Ab aris igitur excitatis impunitas fuit; fideque
ultro citroque data et accepta rempublicam cum victis communicatam;
mutato tamen nomine Zanclen urbem Messenen placuit appellari. (10) Hæc
gesta sunt undetricesima Olympiade, qua iterum vicit Chionis Lacon,
archontis munere apud Athenienses fungente Miltiade. Manticlus Herculis
templum novæ coloniæ erexit. Exstat extra muros dei fanum, Herculis
Manticli vocant, sumto a conditore nomine: qua ratione etiam Ammon in
Africa dictus, et Babylone Juppiter Belus: hic ab Ægyptio Belo, Libyes
filio; ille a pastore, qui templum dedicavit. Hoc exules Messenii modo
errorum finem nacti sunt.