_ Aristomenes, qui feminas Cereris sacra facientes comprehendere tentat,
ab iis capitur, sed eadem nocte salvus evadit — tertio belli anno
Lacedæmonii ad Magnam Fossam pugnaturi Aristocratem, regem Arcadum,
pecunia corrumpunt — de vindicta Neoptolemea dicta, qua Lacedæmonii
postea afficiuntur — Aristocrates prœlii initio Arcades ex acie
subducit, et per medios Messenios cum iis aufugit — Messenii magna
clade funduntur et fugantur — Aristomenes fugientes colligit, et cum
iis in montem Iram sese recipit, ubi per undecim annos
Lacedæmoniorum obsidionem sustinet. _
Est in Laconino agro vicus Ægila nomine, in quo templum Cereris veteri
religione consecratum. Huc matronas per festos dies more majorum sacra
ut facerent convenisse, Aristomenes quique cum eo erant exploratum
habebant. Eo itaque veniens opprimere eas conatus est: sed quum illæ non
sine numinis ope vim repulissent, gladiis etiam, quibus ad hostias
mactandas usæ fuerant, armatæ et verubus, quibus exta torrenda
transigebant, hostem invaserunt: multisque Messeniorum graviter sauciis
ipsum quoque Aristomenem facibus percussum ac male mulcatum in vincula
conjecerunt. Sed eadem nocte liberatus ad suos rediit. Dimisisse eum
dicitur antistita Cereris Archidamea, non pretio, sed amore adducta
(illum enim multo ante amare cœperat): simulavit vero effugisse
Aristomenem exustis vinculis. (2) Tertio anno quum prope esset ut ad
Magnam fossam (hoc loco nomen est) prœlium committeretur, et Messeniis
Arcades ex omnibus urbibus auxilium tulissent, Aristocratem Hicetæ
filium, patria Trapezuntium, Arcadum regem et eorum tunc exercitus
ducem, Lacedæmonii pecunia corrupere. Primi enim omnium Lacedæmonii ex
omni antiquitatis memoria hostem dicuntur muneribus sollicitasse et
venalem prostituisse victoriam in armis alioqui positam: (3) nam
antequam Lacedæmonii contra bellicas leges proditionem in Messenios
comparassent et Aristocrates Arcas proditionis facinus ausus esset,
virtute ac fortuna e diis comite pugnantes decernebant. Constat vero
Lacedæmonios eosdem et insequentibus deinde temporibus, quum ad
Ægospotamos classi Atheniensium in statione oppositi essent, et alios
hostium prætores et Adimantum inprimis mercede sibi devinxisse. (4) At
enim et ipsos Lacedæmonios oppressit aliquando vindicta quæ Neoptolemea
dicitur, ex eo scilicet, quod, quum ad Hercei Jovis aram Neoptolemus
Achillis filius Priamum jugulasset, et ipsi postea accidit ut ad
Apollinis Delphici aram interimeretur. Venit inde in proverbii
consuetudinem, at quoties, qua quis alterum affecisset injuria, eam ipse
passus esset, Neoptolemea vindicta diceretur. (5) Nam quum maxime opibus
florerent Lacedæmonii, deleta Atheniensium classe, magna Asiæ parte
Agesilai ductu occupata, tunc eis non licuit totum Persæ adimere
imperium, sed ipsorum arte rex Persarum usus, missa Corinthum, Argos,
Athenas, Thebas pecunia, bellum in Spartanos concitavit, quod est
Corinthiacum appellatum. Quæ fuit causa ut Agesilaus in Græciam omissa
Asiatica expeditione exercitum reportare cogeretur. (6) Lacedæmoniorum
itaque in Messenios dolum dii suo tempore in ipsorum vertere perniciem.
Aristocrates vero, accepta a Lacedæmoniis pecunia, Arcadas primum quid
moliretur celavit: deinde vero quum utraque acies signa collatura esset,
suis terrorem et trepidationem injecit, quasi iniquo in loco positis,
unde, si ad manus ventum esset, victis exitum nullum fore: et sibi
sacrificanti affirmavit nihil læti exta portendisse. Edixit itaque, ut
signo a se dato pro se quisque fuga saluti suæ consuleret. (7) Quare,
quum jam prœlium iniretur omnesque in hostem conversi essent Messenii,
Aristocrates abduxit Arcadas, Messeniisque lævum cornu et acies media
nudata est. In utraque enim agminis parte constiterant Arcades, quum
neque Elei neque Argivi nec Sicyonii pugnæ interessent, Præterea, quo
esset efficacior proditio, Aristocrates etiam aliud commisit: per medios
Messenios fugiens evasit. (8) Insperata ista præsentium mutatione
consternati Messenii simulque isto Arcadum per suum agmen transitu
turbati non multum abfuit quin ejus, quod in manibus erat,
obliviscerentur: omissis enim Lacedæmoniis, qui se magno impetu in ipsos
inferebant, ad Arcadas jam fuga sese proripientes respectabant, aliique
supplices orabant ut manerent, alii conviciis illos et maledictis
incessebant, proditores et fœdifragos appellantes. (9) Lacedæmonii
interea facile destitutos undique circumdato agmine cinxerunt, et minimo
labore ac periculo sibi obviam victoriam pararunt. Aristomenes tamen cum
cohorte sua locum tenuit et cominus incumbentis impetum hostis
aliquamdiu sustinuit: sed fuere tam pauci numero non magno utique
præsidio. Periit autem Messeniorum tanta multitudo, ut qui ante de
servis dominos Lacedæmoniorum se futuros rati fuerant, jam ne salutis
quidem reliquam spem ullam haberent. Occubuere etiam principum nonnulli,
interque eos Androcles, Phintas, et, cujus clarissime in eo prœlio
virtus eluxit, Phanas, Olympica de longiore curriculo victoria jam ante
illustris. (10) Aristomenes inde prœlii reliquias collegit: quumque
suis, ut Andania et oppidis, quæ a mari longius abessent, relictis se in
Iram montem reciperent, suasisset, eo in loco collectos obsidione
cinxerunt Lacedæmonii, eos hoc modo brevi expugnaturos rati. Nihilominus
Messenii post acceptam ad Fossam cladem annos undecim hostibus
restiterunt. (11) Testatur, tam longum illius obsidionis tempus fuisse,
etiam Rhianus his versibus:
Montis ad albentis clivos tenuere Lacones
castra bis undenas herbas hiemesque in totum.
Circumscripsit scilicet annos per hiemes et æstates: nam quum herbas
dixit, viridem segetem vel anni tempus, quod paulo ante messem est,
significavit.