_ Sacris utrinque a vatibus factis, prœlium initur — de Aristomenis
rebus in hac pugna gestis — Spartanos clade perculsos Tyrtæus elegos
canendo excitat — de honore Aristomeni a feminis habito, et illius
clypeo — Aristomenes urbem Pharin expugnat et vulneratur —
Caryatides virgines comprehendit, et magna accepta pecunia reddit. _
Sacra rite a vatibus utrinque ante pugnam facta. Vates erat Lacedæmoniis
Hecas, nepos et cognominis Hecæ illius, qui cum Aristodemi filiis
Spartam venerat: Messeniis Theoclus. Oriundus hic Theoclus ab Eumantide
fuit. Eumantin ipsum, Eleum hominem de genere Iamidarum, Messenen
Cresphontes adduxerat. Quare quum suum utrique vatem haberent, majore
cum confidentia ad certamen properabant. (2) Sed et ceteri, pro sua
quidem quisque ætate ac virili parte, magnam præ se ferebant
alacritatem: omnes vero superabat ardore Anaxander Lacedæmoniorum rex,
quique circa ipsum erant Spartani. In Messeniorum exercita Androclis
nepotes Phintas et Androcles, totaque ea manus, quæ illorum ductum
sequebatur, egregie ad virtutis laudem et pari consensu adspirabant.
Tyrtæus et magnarum dearum antistites nulla ipsi belli munia obibant;
extremos tantum sui quique agminis cohortationibus ad pugnandum
accendebant. (3) Quod vero ad Aristomenem attinet, stipabant eum
octoginta e Messeniis, lectissimi juvenes, ejus æquales: quorum magno
sibi unusquisque honori ducebat, quod se ille, quem in suam cohortem præ
ceteris adscisceret, dignum putasset. Et poterant sane, sive mutuum
posceretur auxilium, sive ducis pugnam vel jam aggredientis vel prope
aggressuri significationes statim et sine mora observare. Steterunt hi
cum Aristomene primi in acie contra Anaxandri cohortem, in qua fuit
Spartani exercitus robur. Quare magno tandem negotio, quum ad multas
horas dimicassent multaque avide accepissent vulnera jamque prope nihil
esset spei reliquum, postremo pervicacia et impetu hostem fundunt. (4)
Fusum Aristomenes ut alia Messeniorum cohors persequatur imperat: ipse
cum suis ad integros et adhuc suum obtinentes locum conversus, ubi et
illos dare terga coegit, mox alios et subinde alios acrius adoritur,
donec totam Lacedæmoniorum atque sociorum aciem, quum modo in hanc, modo
in illam partem se inferret, terribilior multo quam ut hominis unius
illa videri posset audacia, dissipatis atque disturbatis ordinibus in
fugam vertit. Jam vero quum palantes ageret, qui neque in fugiendo modum
haberent ullum, neque tantisper consisterent, dum in unum convenirent,
(5) ad silvestrem pirum, in ea campi parte enatam, ventum. Ibi
Aristomenem a cursu Theoclus vates revocabat, quod in ea arbore Castor
et Pollux consedissent. Sed Aristomenes, cedens ardori suo, Theocli
vatis monitis, omnino non auscultans quum ad pirum accessisset, clypeum
amisit; ibi dum in eo quærendo cunctatur, spatium datum est elabendi
aliquot, qui se ante in fugam dederant, Lacedæmoniis. (6) Ea clade
perculsi Lacedæmonii ad belli finem spectabant: sed eos Tyrtæus de
sententia recitatis elegis deduxit; idemque milites, qui in cohortibus
desiderabantur, de Helotum delectu supplevit. Aristomenem Andaniam
reversum acceperunt matronæ tænias in eum, quacunque incederet, et ut
anni ferebat tempestivitas flores et fructus jacientes, carmen præterea
illud, quod nostra etiam cantatur ætate, in eum concinentes,
Per Stenycleria plana secutus in ardua montium
victor Aristomenes est Lacedæmonios.
(7) Clypeum postea recuperavit Aristomenes, quum Delphos primum
venisset, atque inde Pythiæ jussu in adytum Trophonio apud Lebadeam
sacrum descendisset: quem clypeum post Lebadeam detulit et ibi affixit,
egoque eum ibi positum vidi. Insigne ejus est aquila, passis ad extremos
clypei margines alis. Sed tunc e Bœotia rediens, clypeo apud Trophonium
invento ac recuperato, ad majora mox belli se opera comparavit. (8)
Collectis enim Messeniorum aliis, assumta insuper lectissimorum juvenum
manu, quos circum se habere solebat, sub crepusculum ad Laconicum
oppidum, quod in urbium enumeratione veteri nomine Pharin Homerus,
Pharas nuncupant Spartani et finitimi, contendit. Ibi occisis qui
resistere conati fuerant, ac oppido direpto, dum Messenen cum luculenta
præda redit, Anaxandrum, qui facta ex insidiis eruptione cum armatorum
globo tergum urgebat, conversus in hostem in ipsa via hos quoque fudit:
quin fugientem Anaxandrum acriter insequi non prius desiit, quam jaculo
natium altera trajecta retrocedere coactus est, quum nihil interea de
præda deperisset. (9) Modico dein tempore intermisso, quantum scilicet
curando vulneri sat fuit, quum Spartam ipsam adoriri in animo haberet,
objecta per visum Helenæ et Castorum specie est deterritus. Interim
Caryis virgines choros Dianæ agitantes interdiu ex occulto aggressus
parentum opibus et dignitate præstantissimam quamque comprehendit et ad
Messeniæ vicum quendam perduxit. Ibi virginum custodia certis hominibus
de sua cohorte mandata noctem unam quievit. (10) Interea juvenes, vino
(ut mea fert opinio) et libidine transversos rapiente, virgines eas
vitiandi cupiditate exarserunt, atque adeo, ut ne ipsius quidem
Aristomenis vocibus negantis id jus fasque Græcis esse conatu
absisterent. Quare ut eas ab injuria vindicaret, adolescentes aliquot,
quorum erat maxime vino incitata licentia, occidere coactus captivas tam
integras, quam ante fuerant, parentibus magna accepta pecunia reddidit.