_ De prœlio a Messeniis cum Lacedæmoniis commisso et fortiter utrinque
factis narratio. _
Ubi vero duces utrinque signum dederant, cursu Messenii in Lacedæmonios
effusi impressionem fecerunt: quippe qui ira concitati mortem cupidius
oppeterent et pro se quisque prior pugnæ aleam experiri festinarent.
Lacedæmonii et ipsi gressum contra alacriter tulerunt: caverunt tamen
quammaxime, ne turbatis ordinibus acies solveretur. (2) Quum jam prope
esset ut congrederentur, primum minis, armorum motu ac trucibus se
invicem oculis lacessebant; contumeliæ etiam utrinque jactatæ:
Lacedæmonii servos esse suos Messenios dicere, nihilo illos quidem
Helotis liberiores: at contra Messenii ad impium illos facinus
aggressos, qui incensi dominandi cupiditate cognatis suis negotium
facesserent et quum aliorum qui Dorico nomini patrii essent dii, tum
vero Herculis ipsius numina læderent. Jam vero quum a probris ad manus
ventum esset, acriter se vicissim impellere. Majore vero impetu hostem
Lacedæmonii trudebant. Urgebat jam vir virum cominus. (3) Et bellandi
quidem arte atque exercitatione superiores erant Lacedæmonii, quin etiam
numero. Erant enim in eorum potestate finitimi jam prope omnes iidemque
ejus belli socii Asinæi: porro Dryopes, ab Argivis ætate una ante
sedibus suis pulsi, quum Lacedæmonem supplices venissent, jam
necessitate adducti arma conjunxerant. Contra levem vero Messeniorum
armaturam Cretenses venerant sagittarii, mercede conducti. (4) Messenios
quidem quum desperatio tum pariter mortis contemptus incitabat: quum et
quæ paterentur omnia iis, qui patriam suam maxime illustrem esse
vellent, necessaria potius quam gravia ducerent, quæ vero facerent, quo
alacritatis essent pleniora, eo magis ad hostis conatus debilitandos
apposita. Et eorum sane multi extra agmen suum prosilientes præclara
edebant summæ virtutis facinora: quin et in iis, qui letalibus acceptis
vulneribus jam prope animam agerent, vigor ille apparebat, qui solet a
desperatione proficisci. (5) Audiebantur mutuæ cohortationes. Viventes
namque et integri saucios hortabantur, ut priusquam fato suo
defungerentur se dignum aliquid gererent, quo possent mortem cum
voluptate oppetere. Saucii rursus, quum dilabi jam vires sentirent neque
possent amplius spiritum retinere, superstites monebant, ne se
deteriores essent neve committerent, sua ut mors nihil omnino patriam
juvisse videretur. (6) At Lacedæmonii pugnæ initio neque se vicissim
adhortabantur neque ad inopinata audaciæ specimina tam promti erant quam
Messenii: verum, qui a pueris bellicas artes essent edocti, se intra
densiorem phalangem continebant, quod hostem sperabant neque tam diu in
acie persistere neque in armis laborem nec vulnera perpeti posse. (7)
Propria hæc in utraque acie quum quod ad facinora tum quod ad animos
pugnantium attinet fuere. Commune illud fuit utrisque, quod nemo vel
cædem deprecabatur vel in pecunia salutis spem repositam habebat.
Diffidebant enim fortasse propter odii magnitudinem, se quicquam
profecturos: et, quod caput fuit, priora facta nolebant dehonestare. Jam
qui hostem interficiebant, neque se gloriose jactabant neque probra
omnino ulla jaciebant: in neutram enim erat partem spes propensior, utri
essent utris e certamine superiores discessuri. Accidebat in primis
insignis illis mors, qui jacentem spoliare aggrediebantur: vel enim
nudata aliqua parte corporis missilibus figebantur, vel de improviso
quum aliud agerent cædebantur; vel ab iis ipsis etiam, quibus spolia
detrahebant, adhuc spirantibus confodiebantur. (8) Fuit et regum ipsorum
illustris dimicatio. Theopompus intemperantius se in Euphaem infesto
telo intulit. Euphaes in se vadentem conspicatus, Antandrum appellans:
«Non sunt, inquit, quæ Theopompus molitur, diversa a Polynicis, a quo
oriundus est, ausis. Ille enim quum adversum patriam ab Argis exercitum
duxisset, sua manu fratrem occidit, et ab eo vicissim est interemptus.
Iste etiam quærit Herculis posteritatem eodem parricidii scelere
contaminare, quo Laii et Œdipodis familia se polluit. At enim non
discedet ille satis lætus a prœlio.» Hæc dicens et ipse in hostem
invasit. (9) Ibi totum prœlium, quod fatigatis in utraque acie militibus
jam prope elanguescebat, confirmatis corporibus et aucto mortis
contemptu acrius exarsit. Quare primis congressibus primæque signorum
collationi instaurata pugna prope similis, si quibus forte spectare
licitum fuisset, videri potuit. Postremo Euphais globus, qui
electissimis viris constabat, versa jam prope immodica illa audacia in
furorem, virtute etiam sua usus, in adversum hostem impetu facto
Theopompum ipsum loco deturbant et Lacedæmonios sibi oppositos in fugam
vertunt. (10) Sed alterum, cœpit Messeniorum cornu graviter laborare.
Quum enim Pytharatus cecidisset, qui in ea agminis parte steterant, duce
jam amisso et ordines deseruerunt [et turbulentius pugnaverunt, neque
tamen] animum desponderunt. Non tamen aut fugientes Messenios Polydorus,
aut Lacedæmonios est Euphaes insecutus. Satius enim Euphaes et
Messeniorum principes esse putarunt, laborantibus suis opem ferre. Non
tamen cum Polydoro ejusve cohorte manum conseruerunt. (11) Nox enim jam
omnia tenebris obduxerat. Ipsos etiam Lacedæmonios, quominus abeuntem
hostem insequerentur, plurimum quidem locorum ignoratio deterruit. Erat
præterea etiam patria ipsis disciplina, qua in fugam versos hostes non
urgebant cupidius: quod providentius curandum putabant ne turbarentur
ordines, quam ut fugientem unum et alterum cæderent. Media utrinque
acies, hinc Euryleonte, illinc Cleoni duce, æquo Marte pugnavit. Nox
superveniens horum quoque certamen diremit. (12) Dimicatum in hoc prœlio
est ex utraque parte gravi maxime peditum armatura. Equestres enim copiæ
et parvæ fuere et nihil omnino memoria dignum gesserunt: nondum enim
illo tempore Peloponnesii equitandi peritiam fuerant adepti. Expediti
vero Messeniorum et Lacedæmoniorum Cretenses sagittarii ne congressi
quidem sunt, quod more majorum utrique in pedestris aciei subsidiis
steterant. (13) Postero die sub primam lucem neutri pugnam aggredi aut
erigere tropæum occuparunt. Ubi jam processit dies, de cadaveribus
tollendis per caduceatores pactis induciis ad suos se uterque exercitus
humandos convertit.