_ Lacedæmonii in Messeniam incursiones faciunt, et prædam agunt —
Euphaes, rex Messeniorum, exercitum una cum servis contra hostes
educit, et prœlium conseritur — anno proximo Lacedæmonii denuo
exercitum contra Messenios ducunt, et hi adversa acie in hostes
contendunt — utriusque exercitus duces oratione suos exhortantur. _
Hæc et alia hujusmodi quum dixisset Euphaes, concionem dimisit: et
exinde Messenios omnes in armis habuit. Nam et tirones ad belli munia
erudiendos curabat, et veteranum militem assidua exercitatione
confirmabat. Interea Lacedæmonii in hostilem quidem agrum incursiones
faciebant: verum (quippe qui suum illum jam esse credebant) neque
arbores succidere neque villas demoliri; prædam tantum, si quam nacti
essent, agere, frumenta fructusque alios asportare. (2) Urbes præterea
aliquot oppugnare aggressi nullam omnino expugnarunt, quum et
propugnaculis et firmioribus præsidiis munitæ essent: quin per irritos
conatus acceptis vulneribus retrocedere coacti postremo oppidorum
oppugnationibus prorsus abstinuerunt. Populabantur rursus Messenii
maritimos Laconiæ fines et quæ circa Taygetum erant arva omnia. (3)
Quartus jam annus exierat post captam Ampheam, quum Euphaes Messeniorum
alacritate confisus, quorum animos ira in Lacedæmonios ardere videbat,
ac simul satis jam ratus per assiduas exercitationes ad rei militaris
scientiam profectum, educturum se exercitum edixit, servisque ut se
sequerentur imperavit cum materia et omni jaciendi valli instrumento. Id
quum Lacedæmonii rescissent ex iis, qui ad Ampheam in præsidio erant,
(4) et ipsi copias eduxerunt suas. Erat in Messeniorum finibus campus ad
signa conferenda et alioqui idoneus, et quod profundior eum alveus
dividebat. Ad eum alveum suam instruxit aciem Euphaes. Ducem Cleonnin
declaravit. Equites et levem armaturam, pauciores utrique quingenis,
Pytharatus et Antander ducebant. (5) Ubi in unum acies concurrere,
gravem armaturam utrinque præcipiti animi ardore pro inveterato odio
impressionem facientem medius alveus cohibuit. Equites vero et levis
armatura, quæ numero et virtute utrinque fere par fuit, supra alvei
intervallum prœlium inierunt. Anceps id certamen erat. (6) Interea autem
dum hi pugnant, jubet Euphaes servos jacto vallo primum tergum, deinde
et latera sui agminis aggere munire. Quum vero nox ingrueret et pugna
esset soluta, tunc et frontem castrorum circa alveum Messenii munierunt.
Quare cum prima luce consilio Euphais animadverso facile intellexerunt
Lacedæmonii, neque sibi pugnandi potestatem fore cum Messeniis, qui jam
e castris non prodirent, et ad ea obsidenda, quum imparati ad id
venissent, nullam in promptu esse facultatem. Domum itaque reverterunt.
(7) Deinde qui consecutus est anno, quum juventuti seniores ignaviam et
jurisjurandi contemptum exprobrantes grave convicium facerent, aperte
altera in Messenios expeditio suscepta est. Rex uterque Theopompus
Nicandri filius et Alcamenis Polydorus (decesserat enim Alcamenes ipse)
exercitum eduxerunt. His cum agmine suo occurrerunt Messenii: ad
pugnamque lacessiti adversa acie in Spartanos contenderunt. (8) Lævo
Lacedæmoniorum cornu Polydorus, Theopompus dextero præerat: mediam aciem
ducebat Euryleon, tum quidem Lacedæmonius, sed Thebis a Cadmo oriundus.
Nam ad Ægeum, Œolyci filium, Theræ nepotem, Autesionis pronepotem quinto
posteritatis gradu origines suas referebat. Jam vero contra dexterum
Lacedæmoniorum cornu Antander et Euphaes; adversus sinistrum, quod
Polydorus regebat, stetit Pytharatus; in media acie Cleonnis. (9) Quum
prope jam esset ut signa conferrent, progressi in medium duces suos
utrinque ad rem strenue gerendam cohortati sunt. Ac Theopompus quidem
suos perbrevi Lacedæmoniorum more oratione adhortatus memores esse
jussit concepti contra Messenios jurisjurandi; pulcrum, præclarum et
honestum fore, si patribus, qui finitimos in servitutem redegissent,
splendidiora edidisse facinora et feliciorem suis finibus adjecisse
regionem viderentur. At Euphaes longiore quidem quam Spartanus usus est
oratione: nihilo plura tamen et hic dixit, quam tempus pati posse
videretur. (10) Non esse de agro tantum et fortunis propositum certamen
dixit: habere se præ oculis, quæ victos maneret sors: conjuges et
parvulos liberos in servitutem abductum iri; iis vero, qui jam
adolevissent, levissimam pœnam mortem fore, ea modo si absque contumelia
et cruciatu contigisset: futurum ut deorum templa diriperentur, sua
cujusque patria incendio deleretur. Neque vero se hæc ex conjectura
dicere; minime obscura unicuique documenta esse posse calamitates eas,
quas qui Ampheæ oppressi sunt, passi fuerant: (11) tali eventorum
atrocitati honestam mortem esse præferendam. Facilius esse multo, quum
invicti adhuc sint et animorum audacia hostibus pares, promta alacritate
adversarios superare, quam abjecto prius animo post in clade sarcienda
laborare. Talia locutus est Euphaes.