_ De urbe Sparta seu Lacedæmone — memorandis in foro Spartæ, ædibus
senatorum et magistratuum in eo, senatu, Ephoris et Bidiæis —
porticu Persica — templo Cæsaris et Augusti Imperatoris — Agia vate
et Tisameno ejusque de quinque victoriis vaticinio — regione fori
Choro dicta — reliquis templis, signis ac memorandis in foro. _
A Thornace descendentibus urbs ipsa se ostendit, initio Sparta, posteris
deinde temporibus etiam Lacedæmon nuncupata, quum antea regionis nomen
hoc esset. Quod autem in Attica historia professus sum, me non omnia
persecuturum, sed habito delectu ea duntaxat, quæ memoria digna visa
essent, literis mandaturum: idem nunc mihi, antequam ad eorum quæ de
Sparta dicenda sunt commemorationem aggrediar, profitendum: siquidem
instituti operis initio e multis, quæ populi ipsi de se fama vulgarunt,
ea mihi seligenda duxi, quæ maxime memoratu digna visa essent: cujus
certe minime improbandi consilii, nihil profecto est, quamobrem fines
transgrediar. (2) Apud Lacedæmonios, qui Spartam tenent, digna, quæ
spectentur, sunt: forum primum; in eo curia, quo seniorum ordo ille
convenit, quam ipsi Gerusiam (_senatum_) vocant: Ephororum deinde, et
Nomophylacum (_custodum legum_) et qui Bidiæi appellantur, basilicæ. Ac
Gerusia quidem consessus est, penes quem apud Lacedæmonios summa civilis
administrationis est auctoritas, reliqui vero sunt magistratus. Ephori
et Bidiæi sunt quini utrique. Atque inter hos Bidiæi quidem in
Platanista tum alia tum epheborum certamina curant. Ephori autem
gravioribus prosunt negotiis: atque hi de suo numero Eponymum, cujus
nomine annus designatur, præbent, perinde atque apud Athenienses ex
novem Archontibus unus est Eponymus. (3) In foro omnium est operum
nobilissimum porticus ea, quam Persicam appellant, quod de Persarum
manubiis est ædificata: insequentibus autem temporibus ad eam, quam nunc
præ se fert, magnitudinem et ornamentorum speciem illam traduxerunt.
Insistunt columnis et alii Persarum duces, et inter eos Mardonius Gobryæ
filius, candido lapide facti. Est etiam illic statua Artemisiæ,
Lygdamidis filiæ, Halicarnassi reginæ. Hanc aiunt ultro contra Græcos
Xerxi auxilium tulisse, et præclara bellicæ virtutis navali ad Salamina
prœlio documenta dedisse. (4) In eodem foro templa sunt, Cæsari alterum,
ei nempe, qui primus apud Romanos solus imperare concupivit, et novam
hanc constituit reipublicæ formam: alterum ejus filio Augusto dicatum,
qui et imperium confirmavit, et quum dignitate tum opibus paternam
gloriam facile superavit. Cognomen vero Augusti idem significat quod
Græcorum lingua σεβαστός. (5) Ad Augusti templum ænea est Agiæ effigies.
Agian hunc divinasse ferunt Lysandro, classe Atheniensium apud
Ægospotamos esse potiturum, præter triremes decem: quæ e fuga se in
Cyprum recepere, quum Lacedæmonii ceteras una cum militibus cepissent.
Fuit Agias Agelochi filius, Tisameni nepos. (8) Tisameno patria Eleo, ex
Iamidarum familia, oraculum redditum est, e quinque ipsum maxime
illustribus certaminibus victorem discessurum. Sed enim, quum ab
Olympicis ludis de quinquertio victus abiisset, quippe qui in duobus
quidem Andrium Hieronymum (cursu scilicet et saltu) superasset, in lucta
vero eidem succubuisset, intellexit oraculum, dari videlicet a numine in
quinque certaminibus bellicis victoriam sibi obtinere vaticinanti. (7)
Lacedæmonii enimvero, quibus ignotum non erat, quid ex oraculo Tisameno
promissum fuisset, homini persuadent, ad se ex Elide migret, et in
vaticinando Spartanorum reipublicæ operam navet. Id quum ille fecisset,
prœliorum quinque ei victoriam acceptam Spartani retulerunt. Primum fuit
ad Platæas contra Persas: alterum in Tegea, quum adversum Tegeatas et
Argivos pugnatum est a Lacedæmoniis: tertium in Dipæensibus, quo tempore
Arcades omnes, Mantineensibus exceptis, signa cum Lacedæmoniis
contulerunt. Sunt autem Dipæenses Arcadum in Mænalia civitas. (8) Jam
vero quartum ejusdem auspiciis factum est prœlium contra eos Helotas,
qui in Ithomen secesserant. Ipsi quidem Helotæ non universi defecerant,
sed Messenici tantum, qui se a priscis Helotis sejunxerant. Verum non
multo post etiam quæ huc pertinent, exponam. Tunc quidem Lacedæmonii
eos, a quibus facta fuerat defectio, Delphici Apollinis oraculo et
Tisameni monitis adducti, icto cum illis foedere, incolumes dimisere.
Postremo quintam victoriam prædixit Tisamenus, quum ad Tanagram
Lacedæmonii cum Argivis et Atheniensibus conflixerunt. (9) Hæc de
Tisameno audita habeo. Spartanis in foro Pythaei Apollinis, Dianæ et
Latonæ signa sunt. Chorus autem tota ea fori pars dicitur ob eam causam,
quod gymnicis ludis, quos Gymnopædias nominant (quod festum, si ullum
aliud, magno studio celebrant) puberes Apollini choros agitant. Non
longe Telluris ædes et Agoræi (_Forensis_) Jovis: Agorææ item Minervæ et
Neptuni, quem cognominant Asphalium (_quasi Tuentem_). Apollinis aliud
ibidem est et Junonis. (10) Visitur et Spartanorum populi virili habitu
signum ingenti magnitudine. Est item apud Lacedæmonios Parcarum fanum:
cui proximum est Orestis Agamemnonis filii sepulcrum. Tegea enim huc
deportata Orestis ossa oraculi jussu eo in loco sepeliere. Prope Orestis
sepulcrum est Polydori regis Alcamenis filii effigies: cui præ cunctis
regibus aliis tantum honoris Lacedæmonii tribuerunt, ut, quæ publice
obsignari necesse sit, ea Polydori imagine magistratus obsignent. (11)
Est ibidem Agoræus Mercurius Bacchum infantem portans. Sunt ibidem
archiva, quæ Ephorea nominant. In iis est Epimenidis Cretensis
monumentum, et Apharei Perieris filii. Veriora autem existimo, quæ a
Lacedæmoniis, quam quæ ab Argivis de Epimenide commemorantur. Quo in
loco Parcæ sunt, * et Lacedæmoniis. Est etiam Hospitalis Juppiter et
Hospitalis Minerva.