hi seorsum suum aruspicem habebant, Hippomachum Leucadium), victimarum
judicio prohiberentur committere prælium, continenter autem novæ
sociorum copiæ in castra confluerent Græcorum, numerusque illorum in
dies augeretur; tum vero Timagenides Herpyis filius, Thebanus, Mardonio
suasit, ut exitum faucium Cithæronis occuparet; dicens, continenter
Græcos quotidie adfluere, quorum ingentem numerum ibi esset
intercepturus.
XXXIX. Et jam octo diebus castra castris opposita habuerant, quum ille
hoc consilium Mardonio dedit. Atque intelligens Persa bonum esse
consilium, noctu equitatum ad faucium Cithæronis exitum, versus Platæas
ferentem, misit; quem locum Bœoti Tria capita vocant, Athenienses vero
Quercus capita. (2) Nec frustra venerunt equites, eo loci missi:
ceperunt enim ingredientia planitiem jumenta quingenta; quæ ex
Peloponneso cibaria in castra vehebant, cum hominibus jumenta
sequentibus. (3) Qua præda capta Persæ immanem cædem ediderunt, nec
jumento parcentes nec homini cuiquam: donec cæde satiati, reliqua
circumventa ad Mardonium in castra abegerunt.
XL. Post hoc factum, biduum adhuc morati sunt utrique, quum neutri
vellent initium facere pugnæ. Et barbari quidem usque ad Asopum
progrediebantur, lacessentes Græcos: sed neutri fluvium trajiciebant.
(2) Attamen equitatus Mardonii continuo instabat Græcis, eosque
infestabat. Thebani enim, magnopere Medis faventes, studiose gerebant
bellum, et continuo illis usque ad pugnæ discrimen præibant; deinde
vero in eorum locum succedentes Persæ et Medi, haud spernenda virtutis
specimina edebant.
XLI. Usque ad decimum igitur diem nihil his amplius gestum est. Ut vero
undecimus adfuit dies quo castra castris ad Platæas opposita habuere,
numerusque Græcorum multum erat auctus, et moram ægerrime ferebat
Mardonius; (2) tunc in colloquium convenere Mardonius Gobryæ filius, et
Artabazus Pharnacis, vir in paucis Persarum Xerxi probatus. (3) Ibi
consultantium duæ hæ erant sententiæ: altera Artabazi, censentis quam
primum movenda esse castra, et cum toto exercitu ad murum Thebanorum
eundum, ubi et frumentum multum convectum haberent, et pabulum
jumentis; ibi tranquille sedentes conficere bellum posse, hac inita
ratione: (4) multum se habere aurum, quum signatum, tum factum,
multumque argentum et pocula; his ne parcerent, sed ad Græcos hæc
dimitterent, et præsertim ad Græcarum civitatum præsides; ita hos haud
cunctanter prodituros libertatem, neque iterum discrimen pugnæ
adituros. (5) Hujus igitur eadem fuit sententia atque Thebanorum:
melius enim hic quoque, _quam Mardonius_, quid futurum esset,
prospexerat. At Mardonii fortior erat et pertinacior sententia, nec
ullo modo cedens: existimare enim se, aiebat, suum exercitum Græcanico
longe præstare; itaque quamprimum prælio esse decernendum, nec
committendum ut plures etiam conveniant quam jam nunc convenissent:
missa autem facienda Hegesistrati sacra, neque pertinaciter in illa
incumbendum; sed Persarum institutum sequendo arma ferenda in hostem.
XLII. Hæc quum facienda Mardonius censuisset, nemo contra dixit; et
vicit illius sententia. Illi enim summa imperii a Xerxe commissa erat,
non Artabazo. Tum convocatis ordinum ductoribus, atque etiam Græcorum
sociorum ducibus, quæsivit an oraculum aliquod cognitum haberent de
Persis, tamquam in Græcia perituris. (2) Tacentibus autem cunctis qui
advocati erant, quippe aliis ignorantibus oracula, aliis cognita quidem
habentibus, sed non tutum sibi judicantibus ea proferre, ipse Mardonius
ait: (3) «Quoniam[TR5] vos igitur aut nihil nostis, aut non audetis
dicere, dicam ego, bene gnarus. Est oraculum, dicens in fatis esse ut
Persæ, postquam in Græciam venerint, templum spolient Delphicum, eoque
facto pereant omnes. (4) Itaque nos, quoniam hoc ipsum novimus, non
adibimus id templum, nec spoliare adgrediemur: neque hanc ob culpam
peribimus. Proinde quotquot vestrûm bene cupitis Persis, gaudeatis hoc
nomine, confidatisque nos superaturos esse Græcos.» (5) His dictis,
continuo imperavit ut omnia pararent recteque disponerent, quippe
postridie prima luce prælio futuro.
XLIII. Jam istud quidem oraculum, quod in Persas valere Mardonius
dixit, novi equidem in Illyrios editum esse et in Enchelensium
exercitum, non in Persas. (2) Sed Bacidis exstat effatum hanc pugnam
spectans, hujusmodi:
Gramineis ripis Asopi ac Thermodontis
barbaricæ Graiis acies clamore coibunt.
Hic multi occumbent defuncti munere vitæ,
quando sagittiferis aderit lux ultima Medis.
(3) Hoc igitur, et alia his similia Musæi, equidem novi in Persas
valentia. Thermodon autem fluvius inter Tanagram fluit et Glisantem.
XLIV. Postquam ita Mardonius de oraculis interrogavit duces, eosque
cohortatus est, ingruit nox, et excubiæ sunt dispositæ. Quum autem jam
multum nox processisset, viderenturque omnia tranquilla esse in
castris, maximeque homines somno sepulti; tunc Alexander Amyntæ filius,
dux et rex Macedonum, equo ad Græcorum custodias advectus, se cum
illorum ducibus velle colloqui dixit. (2) Et custodum quidem major pars
in statione mansit, nonnulli vero ad duces cucurrerunt, nunciantes,
venisse hominem equo vectum e castris Medorum, qui, nullum aliud
verbum promens, duces nominatim designasset, cum quibus colloqui se
velle dixisset.
XLV. His auditis, duces protinus ad custodias illos secuti sunt. Quo
ubi venere, hæc illis Alexander dixit: «Viri Athenienses, verba hæc ego
in vestram fidem depono, rogans ut arcana habeatis, nec ulli alii, nisi
Pausaniæ, edicatis; ne mihi extremam adferatis perniciem. (2) Nec enim
dicturus hæc eram, nisi de universa Græcia vehementer essem sollicitus.
Sum enim et ego antiquitus Græcus genere,[TR6] et nolim Græciam ex
libertate in servitutem redactam videre. Dico igitur vobis, non
potuisse Mardonio ejusque exercitui sacra ex sententia fieri: alioqui
jam pridem prælio decertassetis. (3) Nunc vero ei decretum est, valere
jussis sacrificiis, prima luce prælium committere: timet enim
Mardonius, ut ego suspicor, ne major vestrûm numerus conveniat. Ad hoc
ergo vos comparate. Sin differt ille pugnam, et nunc vos non
adgreditur; durate porro, et manete: etenim non nisi paucorum adhuc
dierum cibaria exercitui supersunt. (4) Quodsi vero hujus belli exitus
ex vestra evenerit sententia, etiam mei oportebit vos memores esse, et
de me liberando cogitare, qui Græcorum caussa tam periculosum facinus
pro meo in vos studio suscepi, cupiens consilium vobis aperire
Mardonii, ne barbari ex improviso vos nondum exspectantes adoriantur.
Sum autem Alexander Macedo.» His dictis ille retro egit equum, et in
castra suamque ad stationem est reversus.
XLVI. Moxque Atheniensium duces ad dextrum cornu se contulerunt, et
Pausaniæ, quæ ex Alexandro audiverant, renunciarunt. Quo nuncio ille
territus, Persasque metuens, hæc ait: «Quoniam igitur primo mane
prælium committetur, oportet ut vos Athenienses adversus Persas stetis,
nos autem contra Bœotos et Græcos, qui adversus vos locati sunt; idque
hac caussa: (2) vos nostis Medos et illorum pugnandi genus, qui ad
Marathonem cum eis congressi estis: nos vero horum hominum nullam
experientiam neque notitiam habemus; nemo enim Spartanorum cum Medis
periculum fecit: sed Bœotos atque Thessalos usu cognitos habemus. Quare
omnino necesse est, ut vos sumptis armis in hoc cornu transeatis, nos
autem in sinistrum cornu.» (3) Ad hæc Athenienses responderunt: «Nos
quoque ipsi pridem ab initio, ubi contra vos vidimus locatos Persas, in
animo habebamus hæc dicere, quæ nunc vos nobis proponere occupastis;
sed metuebamus, ne ingrata vobis esset ea oratio. Nunc quoniam vos ipsi
hujus rationis fecistis mentionem, grata nobis hæc oratio est, et
parati sumus morem vobis gerere.»
XLVII. Ut igitur utrisque hoc placuit, illucescente tunc aurora
stationes inter se permutarunt. Quod ubi animadverterunt Bœoti,
renunciarunt Mardonio: et ille, hoc audito, protinus ipse quoque aciei
suæ rationem cœpit immutare, Persasque adversus Lacedæmonios ducere.
(2) Quod ubi Pausanias intellexit, suumque consilium non latere vidit
hostem, retro Spartanos duxit in dextrum cornu: perinde vero item
Mardonius suos lævum in cornu reduxit.
XLVIII. Postquam utraque acies pristinum locum ceperat, præconem
Mardonius ad Spartanos misit, hæc illis ipsius nomine dicentem: «Vos
igitur, Lacedæmonii, ut fortissimi viri prædicamini ab hominibus has
regiones incolentibus, qui magnopere vos admirantur, quod numquam ex
bello fugiatis, numquam deseratis stationem, sed duretis donec aut
adversarios perdideritis aut perieritis ipsi. (2) Atqui horum nihil
verum erat. Nam, priusquam nos congrederemur et ad manus veniremus,
palam fugientes vos vidimus et stationem deserentes, nempe in
Atheniensibus primum periculum facturos, vos ipsos vero contra servos
nostros locantes. (3) Hæc neutiquam sunt fortium virorum facta: sed
nimirum plurimum de vobis nos fefellit opinio. Nam quum propter
virtutis vestræ famam existimassemus vos nobis præconem, qui nos
provocaret, missuros esse, et cum solis Persis velle dimicare; nos ad
hoc ipsum parati, nihil tale vos vidimus facientes, sed metu terroreque
refugientes. (4) Nunc igitur, quoniam vos non priores hanc nobis
proposuistis conditionem, nos eam vobis ultro proponimus. Quidni pro
Græcis vos, qui fortissimi esse existimamini, pro barbaris autem nos,
pari utrimque numero jam pugnemus? Et si quidem placuerit ut cæteri
etiam pugnent, illi deinde post nos pugnanto: sin hoc non placet, sed
satis esse judicaritis ut nos soli pugnemus, decernamus igitur! et,
utri nostrûm vicerint, hi pro universo exercitu vicisse censeantur.»
XLIX. His dictis præco aliquantisper substitit: ut vero nemo ei
respondit, reversus est, et Mardonio quid acciderit renunciavit. Tum
ille, vehementer gavisus, et frigida elatus victoria, equitatum
adversus Græcos misit. (2) Et adcurrentes equites universum Græcorum
exercitum incommodabant, et jacula in eos torquentes, et sagittas ex
arcubus emittentes: quippe sagittarii erant equites, nec cum eis
cominus congredi poterant Græci. Iidem etiam fontem Gargaphiam, unde
aquabatur universus Græcorum exercitus, turbabant et obstruebant. (3)
Et erant quidem prope illum fontem soli Lacedæmonii locati; reliqui
vero Græci, prout singuli locati erant, longius aberant a fonte, Asopum
autem in propinquum habebant. Sed quoniam ab Asopo arcebantur, ad
eumdem fontem aquatum iverant; ex fluvio enim aquari prohibebantur ab
equitum missilibus.
L. In hoc rerum statu, quum aqua careret exercitus, et ab equitatu
hostium incommodaretur, Græcorum duces convocavit Pausanias, ut ad se
in dextrum cornu convenirent, et de his ipsis rebus itemque de aliis
deliberarent. (2) Nam præter hæc, aliis quoque incommodis magis etiam
premebantur: cibaria enim illos defecerant; famulique eorum, ad
subvehendum commeatum in Peloponnesum missi, interclusi erant ab
equitatu, ut in castra pervenire non possent.
LI. Deliberantibus ducibus placuit, ut, si eum diem Persæ
prætermisissent prælium non committentes, ipsi in insulam se
conferrent. Abest hæc decem stadia a fonte Gargaphia, ad quem tunc
castra habebant, estque ante urbem Platæensium. (2) Ita insula fuerit
in continente: nempe fluvius a Cithærone monte in planitiem decurrit in
duos alveos divisus, tria fere stadia a se invicem distantes, et deinde
in unum confluit: nomen ei est Oeroe, filiamque hanc esse Asopi aiunt
hujus regionis incolæ. (3) Hunc in locum transferre castra
constituerunt, quo et aquæ haberent copiam,[TR7] nec ab equitibus,
sicut dum ex adverso stabant, infestarentur. Movere autem placuit
castra sub secundam noctis vigiliam, ne Persæ viderent abeuntes, nec
equites sequerentur eos et incommodarent. (4) Deinde constituerant,
quando in hunc locum pervenissent, quem Asopi filia Oeroe e Cithærone
decurrens circumfluit, eadem nocte dimidiam copiarum partem ad
Cithæronem mittere, ad recipiendos famulos, qui commeatum advecturi
abierant: erant enim in Cithærone interclusi.
LII. Hæc quum ita decrevissent, toto illo die ab equitatu pressi,
immensum sustinuerunt laborem. Ut vero dies defecit, destiteruntque
equites, facta nocte et adpropinquante hora qua ut discederent erat
constitutum, tum vero plerique collectis vasis discesserunt; non illi
locum, de quo convenerat, petere in animo habentes; sed, simulac moveri
cœperunt, læti effugisse equitatum, versus Platæensium urbem fugientes,
ad Heræum (_Junonis templum_) pervenerunt, quod est ante Platæensium
urbem, viginti stadia a Gargaphia fonte distans; ibique ante templum
consederunt.
LIII. Hi igitur circa Heræum castra habuere. Pausanias vero, postquam
illos vidit castris egredientes, ratus eum locum illos, de quo
convenerat, petere, Lacedæmonios etiam arma jussit capere, et eadem
via, qua cæteri præcessissent, progredi. (2) Ibi tunc, quum alii omnes
ordinum ductores parati essent Pausaniæ obsequi, unus Amompharetus,
Poliadæ filius, manipulum ducens Pitanetarum, ait se non fugiturum
peregrinos, neque ultro ignominiam adspersurum Spartanis; miratusque
est, ubi quid ageretur vidit: nec enim superiori colloquio interfuerat.
(3) Pausaniæ vero et Euryanacti indigna res visa est, imperio non
obtemperare illum, adhuc vero indignior, deserere manipulum
Pitanatarum, quoniam ita dux illorum animatus esset; quippe veriti, ne,
si illo relicto facerent quæ cum cæteris Græcis constituissent,
desertus periret Amompharetus cum suis. (4) Id secum reputantes, gradum
sistere jusserunt Laconicas copias, et persuadere homini conati sunt,
non recte eum facere.
LIV. Dum illi Amompharetum adhortantur, unum ex omnibus Lacedæmoniis et
Tegeatis pone manentem; interim Athenienses hæc fecerant: quieti
steterant in vestigio ubi locati erant, bene gnari moris
Lacedæmoniorum, alia sæpe cogitantium, alia dicentium. (2) Ut autem
movere se cœpit exercitus, equitem de suis miserunt, qui spectaret
utrum Lacedæmonii discedere adgrederentur, an omnino de profectione non
cogitarent; tum qui ex Pausania quæreret, quid ipsis esset faciendum.
LV. Ubi ad Lacedæmonios pervenit præco, vidit illos suo loco instructos
stantes, et primores illorum inter se altercantes. Quum enim
Amompharetum hortati essent Euryanax et Pausanias, ne solus
Lacedæmoniorum ibi manens se suosque in periculum adduceret, minime ei
persuaserunt; et ad extremum eo ventum est, ut ad mutua convicia
descenderent, quo tempore adveniens præco Atheniensis coram eis stetit.
(2) Et maledictis illos incessens Amompharetus, ambabus manibus sublato
saxo, eoque ante pedes posito Pausaniæ, Hoc calculo, ait, suffragium
ego fero, non debere nos fugere peregrinos: nempe peregrinos barbaros
dicens. (3) Quem furiosum et male sanum adpellans Pausanias, mox ad
præconem Atheniensium conversus interrogantem quod ei mandatum erat,
jussit hunc, illis quid hic ageretur nunciare, suoque nomine rogare
Athenienses, ut ad se venirent, et de discessu facerent quod ipsos
vidissent facere.
LVI. Et hic quidem ad Athenienses rediit. Illos vero ut inter se
disceptantes aurora deprehendit, Pausanias, quum adhuc ibidem
mansisset, existimans Amompharetum,[TR8] si reliqui Lacedæmonii
discessissent, non ibi solum manusurum, (id quod etiam accidit,) dato
imperio cæteros omnes abduxit per clivos; et Tegeatæ quoque
sequebantur. (2) Athenienses vero, ordine instructi, contraria quam
Lacedæmonii via incedebant: hi enim metu equitatus clivos sequebantur
et radices Cithæronis; Athenienses vero infra per planitiem
progrediebantur.
LVII. Amompharetus autem, prorsus persuasus nequaquam ausurum Pausaniam
se suosque deserere, etiam nunc institit ut ibi manerent, nec
desererent stationem: at, ubi jam longius progressum Pausaniam cum suis
vidit, tunc ratus palam illos sese deseruisse, manipulum suum arma
capere jussit, eumque militari gradu ad reliquum agmen adduxit. (2) At
illi, postquam decem fere stadia progressi erant, exspectaverunt
Amomphareti manipulum, circa fluvium Moloentem resistentes et circa
locum cui Argiopio nomen, ubi templum situm est Cereris Eleusiniæ.
Manserunt autem ibi hoc consilio, quo, si stationem qua locatus erat
non relinqueret Amompharetus ejusque manipulus, sed ibi manerent,
redirent ipsi eisque succurrerent. (3) Vixdum ad illos pervenerat
Amompharetus, quum universus barbarorum equitatus eis instabat. Etenim
equites pro suo more castris Græcorum adequitantes, quum vacuum
vidissent locum, quo illi superioribus diebus steterant, ulterius
continuo equos adegerunt: et simulatque Græcos adsecuti sunt, protinus
eis institerunt.
LVIII. Mardonius, ut Græcos noctu discessisse cognovit, locumque vacuum
vidit, Larissæum Thoracem vocavit ejusque fratres Eurypylum et
Thrasydeium, eosque his verbis est adlocutus: «Nunc quid porro dicetis,
filii Aleuæ, loca hæc vacua videntes? nam vos, horum hominum finitimi,
dicebatis non fugere Lacedæmonios ex pugna, sed bellica virtute
primarios esse viros: quos et paulo ante vidistis stationem deserere,
et nunc cuncti videmus proxima nocte prorsus profugisse. (2) Nempe, ubi
acie illis decernendum fuit cum eis qui revera fortissimi sunt hominum,
ostenderunt, aperte se nihili esse homines inter Græcos, qui nec ipsi
ullius sunt frugis. Ac vobis quibus Persarum virtus minus comperta est,
facile ignovi, laudantibus hos homines, quorum res quædam bene gestæ
vobis innotuerunt (3) sed tanto magis Artabazum miratus sum,
Lacedæmonios pertimescentem, et timore perculsum ignavissimam dicentem
sententiam, movenda nobis esse castra, et in Thebanorum urbem
secedendum, nempe ibi obsidendis: quam sententiam etiam rex ex me
cognoscet. (4) Sed de his quidem alias disserendi locus erit: nunc vero
illis, ut nos effugiant, non est permittendum; sed persequi eos
oportet, donec deprehensi pœnas nobis dederint omnium quæ adversus
Persas patrarunt.»
LIX. Hæc locutus Mardonius Persas, Asopo superato, cursim duxit,
vestigia secutus Græcorum, tamquam fugientium: duxit autem adversus
solos Lacedæmonios et Tegeatas; nam Athenienses, per planitiem euntes,
obstantibus clivis non conspexerat. (2) Et reliquarum barbaricarum
duces copiarum, ut Persas viderunt ad persequendos Græcos egressos,
protinus et ipsi omnes sublatis signis raptim secuti sunt, ut quique
pedibus valebant, nullo ordine, non instructa acie. Ita igitur hi cum
clamore et tumultu adcurrerunt, tamquam primo impetu Græcos oppressuri.
LX. Pausanias, quum instaret equitatus, equitem ad Athenienses misit,
qui ipsius verbis hæc illis diceret: «Cives Athenienses, quum maximum
nobis propositum sit certamen, quo id agitur, liberane maneat Græcia,
an servitutem[TR9] sit servitura, proditi sumus tam nos Lacedæmonii,
quam vos Athenienses, a sociis, qui proxima nocte fuga se proripuerunt.
(2) Nunc igitur decretum est quid hinc sit nobis faciendum: nempe
pugnare oportet quam fortissime possumus, et mutuo nobis succurrere.
Igitur si in vos primos irruisset equitatus, oporteret nos et Tegeatas,
qui nobiscum sunt neque Græciam prodiderunt, vobis succurrere: nunc
vero quum in nos universus ingruit, æquum est vos ut laborantibus
maxime partibus exercitus suppetias veniatis. (3) Sin vos ipsi occupati
estis ut succurrere nobis non possitis, hoc saltem nobis gratificamini,
ut sagittarios vestros ad nos dimittatis. Quum compertum sit nobis,
quam singulare studium in hoc bello adhibeatis, non dubitamus vos
gratum hoc nobis facturos.»
LXI. His auditis, Athenienses parati erant illis succurrere, et quantam
maximam possent opem ferre. Jamque iter erant ingressi, quum subito in
illos impetum fecerunt Græci a barbarorum partibus stantes, qui illis
in acie fuerant oppositi: quo facto, jam succurrere istis non potuere,
ipsi ab adgredientibus infestati. (2) Itaque soli relicti Lacedæmonii
et Tegeatæ, simul cum levi armatura, quinquagies mille Lacedæmonii, et
ter mille Tegeatæ (nam hi numquam ab illis discesserunt), sacra
fecerunt, quippe cum Mardonio et exercitu qui cum eo erant conflicturi.
Quumque nihil læti portenderent victimæ, multi interim eorum
ceciderunt, et multo plures vulnerabantur. (3) Etenim Persæ, vallo e
cratibus facto, adeo immensam in illos vim sagittarum emiserunt, ut
Pausanias, quum perlitare non posset, et valde premerentur Lacedæmonii,
Junonis templum respiciens, quod ad Platæas est, deam invocaret, orans
ne spem ipsorum frustraretur.
LXII. Dum ille adhuc deam invocat, priores surgunt Tegeatæ, et in
barbaros tendunt. Mox vero etiam Lacedæmoniis, post preces a Pausania
peractas, lætæ fuerunt victimæ. (2) Qui ut tandem perlitarunt, ipsi
quoque adversus Persas pergunt; et illis Persæ, relictis arcubus,
obviam ire instituunt. Primum igitur fit prælium apud crates: quæ ubi
corruerunt, atrox jam fit pugna apud ipsum Cereris templum, eaque
diuturna, donec eo ventum est ut velut in turba vir virum premeret: nam
hastas Græcorum prehendentes barbari frangebant. (3) Et studio quidem
ac robore non inferiores erant Persæ: sed præterquam quod leviter erant
armati, ignari etiam fuere pugnæ Græcorum, et solertia cedebant
adversariis. Procurrentes singuli, aut deni, et modo plures, modo
pauciores, globo facto irruebant in Spartanos; et ab his
interficiebantur.
LXIII. Qua parte quidem ipse Mardonius erat, ex candido equo pugnans,
secumque selectos habens mille fortissimos Persarum, ibi vehementer hi
premebant adversarios. (2) Quoad igitur Mardonius vixit, etiam reliqui
restiterunt, et fortiter pugnando multos straverunt Lacedæmonios: ut
vero interfectus Mardonius est, et quod circa eum steterat robur
virorum cecidit, tunc nimirum et reliqui terga verterunt, cessaruntque
Lacedæmoniis. (3) Maxime enim illis nocebat vestitus, scuto et lorica
carens: etenim cum gravi armatura leviter armati pugnabant.
LXIV. Ibi tunc pœnam cædis Leonidæ, secundum oraculi responsum,
Spartanis Mardonius solvit: et nobilissimam omnium, quas novimus,
victoriam Pausanias retulit, Cleombroti filius, Anaxandridæ nepos.
Superiorum hujus viri progenitorum nomina recensui, ubi de Leonida
agebatur: sunt enim prorsus iidem. (2) Interfectus est autem Mardonius
ab Arimnesto, spectato inter Spartanos viro: qui insequente tempore,
post hoc Medicum bellum, bello Messeniaco trecentos viros ducens, cum
omnibus Messeniorum copiis ad Stenyclerum conflixit: et una cum
trecentis suis occubuit.
LXV. Persæ apud Platæas a Lacedæmoniis fusi fugatique, nullo ordine ad
castra sua confugerunt et in ligneum murum, quem in agro Thebano
construxerant. (2) Miror vero equidem, qui factum sit, quum ad Cereris
lucum pugnata sit hæc pugna, ut tamen nullus repertus fuerit Persarum,
qui in locum deæ sacrum aut intrarit aut in eo ceciderit, sed omnes in
profana terra circa templum occubuerint. (3) Opinor autem, si modo fas
est de rebus divinis opinari aliquid, deam illos non recepisse, ut qui
ipsius templum, quod Eleusine fuit, cremassent. Hic igitur Platæensis
pugnæ exitus fuit.
LXVI. Artabazo, Pharnacis filio, initio statim non placuerat, Mardonium
a rege in Græcia relinqui: idemque tunc, multum hortatus ne prælium
ille committeret, nihil profecerat. Itaque, utpote improbans Mardonius
inierat rerum gerendarum modum, hac ipse ratione egit: (2) quum suo sub
imperio manum haberet haud exiguam, sed ad quadraginta hominum millia,
his ordine compositis, quo tempore fiebat prælium, bene gnarus quis
futurus esset exitus pugnæ, egressus est, dato imperio, ut, qua ipse
præiret, sequerentur omnes eodem gradu quo ipsum vidissent præeuntem.
(3) Hoc dato imperio, duxit illos, veluti in prælium duceret: sed quum
ipse prægrederetur agmen, jamque fugientes conspexisset Persas; inde
non amplius eodem ordine suos duxit, sed citato cursu fugam cum eis
corripuit, non ligneum murum petens nec Thebanorum mœnia, sed in
Phocidem tendens, cupiensque quam primum ad Hellespontum pervenire. Hi
igitur hanc in partem iter intenderunt.