conspicientes, existimabant naves etiam ad Phalerum adhuc stare: et
navalem pugnam redintegraturos illos putantes, ad repugnandum sese
comparabant. Postquam vero abiisse naves cognovere, tunc ocyus persequi
illas decreverunt. At classem Xerxis non conspexere, usque ad Andrum
eam persecuti. Postquam vero Andrum pervenere, deliberarunt. (2) Et
Themistocles quidem pro sententia dixit, per insulas navigando
classemque etiamnunc persequendo, recta ad Hellespontum dirigendum esse
cursum, pontesque rescindendos. At contrariam huic sententiam
Eurybiades proposuit, dicens: si rescidissent pontes, hoc ipso longe
maximam calamitatem Græcis inlaturos.[TR4] (3) Nam, si interclusus
Persa cogeretur in Europa manere, operam illum esse daturum ut nunquam
quietem agat; quoniam, si quietem ageret, nihil suarum rerum
promoveret, neque reditus ei ullus ostenderetur, et fame periturus
esset illius exercitus: molienti autem aliquid, et rebus gerendis
sedulo operam danti, omnia Europæ oppida omnesque populos accessuros
videri, sive bello subactos, sive deditione in tempore facta; et
alimento hostibus futuros esse annuos Græcorum fructus. (4) E
contrario, quum pugna navali victus Persa non videatur in Europa
mansurus, permitti ei oportere ut fugiat, donec suam in terram fuga
pervenerit; deinde vero de propria ipsius terra cum illo esse
decertandum. Hanc ad sententiam accesserunt reliquorum etiam
Peloponnesiorum duces.
CIX. Ibi tunc Themistocles, postquam intellexit se majori ducum numero
persuadere non posse ut in Hellespontum navigarent, mutato consilio
Athenienses adiens (quippe qui effugisse barbaros ægerrime ferebant, et
ipsi etiam per se, si reliqui nollent, in Hellespontum cupiebant
navigare), hæc apud eos verba fecit: (2) «Equidem multis sæpe hujusmodi
rebus interfui, et multo plura talia accidisse audivi: nempe viros ad
necessitatem redactos, postquam victi essent, instaurasse pugnam, et
superiorem reparasse calamitatem. Nos vero, postquam ex insperato et
nos ipsos et Græciam, repulsa tanta hominum nube, lucrifecimus,
fugientes viros ne persequamur! (3) Nec enim nos hæc perfecimus, sed
dii atque heroes; qui noluerunt unum virum simul Asiæ et Europæ
imperare, impium illum et nefarium; qui sacra et profana pariter
insuper habuit, et simulacra deorum evertit cremavitque, qui mare etiam
flagellis cecidit, et compedes in illud dejecit. (4) At tunc, quum bene
res nostræ habeant, maneamus in Græcia, et nostrûm ipsorum
familiarumque nostrarum curam geramus; et ædes suas quisque reficiat,
et sementi faciendæ sedulo det operam, postquam Barbarum prorsus
ejecerimus: ineunte autem vere in Hellespontum et in Ioniam navigemus!»
(5) Hæc ille locutus est hoc consilio, ut gratiam apud Persam in
futurum tempus iniret; quo, si ab Atheniensibus adversi aliquid ei
accidisset, perfugium haberet: quod quidem ei etiam usu venit.
CX. Hæc dicens Themistocles, decepit Athenienses: at illi morem ei
gesserunt. Quoniam enim, quum jam antea sapiens esset habitus, nuper re
ipsa sapiens et plenus consilii erat repertus, facile dictis ejus
paruere. (2) Postquam hi igitur ab illo persuasi fuerunt, continuo
deinde viros cum navigio dimisit, quos confisus erat, etiamsi omnibus
tormentis cruciarentur, tacituros mandata ad regem deferenda, quorum in
numero iterum famulus ipse Sicinnus erat. Hi ubi ad Atticam pervenere,
reliquis in nave manentibus, Sicinnus exscendit, et hæc apud Xerxem
verba fecit: (3) «Misit me Themistocles, Neoclis filius, prætor
Atheniensium, sociorum omnium fortissimus et sapientissimus, qui tibi
dicerem, Themistoclem Atheniensiem, rebus tuis cupientem inservire,
cohibuisse Græcos, naves tuas persequi volentes et pontes in
Hellesponto rescindere. Itaque nunc largum per otium revertaris licet.»
His nunciatis, retro hi navigarunt.
CXI. Græci, postquam displicuit consilium classem barbarorum ulterius
prosequendi aut in Hellespontum navigandi ad rescindendos pontes,
Andrum circumsederunt, expugnare eam molientes. (2) Primi enim ex
insulanis Andrii fuerunt a quibus pecuniam postulaverat Themistocles,
quam illi dare recusarunt; sed Themistocli, quum his verbis eos adortus
esset, ut diceret, venire Athenienses, duos magnos deos secum habentes,
Persuasionem et Necessitatem, quare utique dare illos oportere
pecunias; ad hæc illi responderunt, merito magnas et opulentas fuisse
Athenas, et bonis usas esse diis; cæterum Andrios tenuem incolere
terram et admodum esse egenos; duosque inutiles deos non relinquere
ipsorum insulam, sed constanter eam habitare, Paupertatem et
Impotentiam; et quum hosce deos Andrii possideant, non daturos ipsos
pecuniam: numquam enim potentiam Atheniensium superiorem fore ipsorum
impotentia. Hi igitur, quum hæc respondissent, nec dedissent pecuniam,
oppugnabantur.
CXII. Themistocles vero, numquam cessans corradere pecunias, in
reliquas insulas eosdem, quos ad Andrios, nuncios cum minacibus
mandatis misit, pecunias ab illis postulans, dicensque, nisi postulatis
satisfacerent incolæ, ducturum se adversus eos Græcorum exercitum, et
obsessos perditurum. (2) Hæc dictitando, ingentes pecunias a Carystiis
et a Pariis coegit. Hi enim, quum Andrum cognovissent oppugnari quod
Medis favisset, scirentque in maxima præ cæteris ducibus existimatione
Themistoclem esse, hæc metuentes, pecunias miserunt. (3) An vero et
alii nonnulli ex insulanis pecunias dederint, adfirmare non possum:
puto autem, et alios dedisse, nec hos solos. At Carystiis quidem ideo
nihilo magis contigit evitare calamitatem: Parii vero, Themistocle
pecuniis placato, incursionem exercitus effugerunt. (4) Ita igitur
Themistocles, ab Andro impetum faciens, pecunias ab insulanis coegit
clam reliquis ducibus.
CXIII. Xerxes autem cum suis, paucos post navalem pugnam dies moratus,
eadem qua venerat via in Bœotiam movit. Nam Mardonio visum erat et
comitari regem, et, quia opportunum non esset anni tempus ad bellum
gerendum, satius esse in Thessalia hibernare, et deinde, redeunte[TR5]
vere, Peloponnesum adgredi. (2) Ut vero in Thessaliam pervenere, ibi
Mardonius primum Persas omnes, quos Immortales vocant, selegit, excepto
duce eorum Hydarne; hic enim se negaverat relicturum regem. Deinde ex
reliquis Persis loricatos selegit, et millenarium equitatum; tum vero
Medos et Sacas et Bactrios et Indos, tam peditatum, quam equitatum. (3)
Et ex his quidem populis omnes, qui aderant, sibi sumpsit: ex reliquis
vero sociis non nisi paucos passim selegit, eos legens qui aut forma
essent præstantes, aut a quibus clarum aliquod facinus editum noverat.
(4) In horum autem numero plerique genere Persæ fuere, torques et
armillas gestantes; et post hos Medi. Erant autem Medi numero non
inferiores Persis, sed robore his cedebant. Ita factum est, ut
universus exercitus a Mardonio selectus, simul cum equitibus, numerum
trecentorum millium compleret.
CXIV. Per idem tempus, quo Mardonius delectum instituit militum, et
Xerxes adhuc in Thessalia erat, oraculum ex Delphis adlatum est
Lacedæmoniis, jubens illos satisfactionem a Xerxe repetere pro cæde
Leonidæ; et, quidquid ille dedisset, accipere. (2) Itaque ocyus
præconem miserunt Spartani: qui ut universum exercitum nactus est in
Thessalia adhuc hærentem, in conspectum Xerxis prodiens, hæc dixit:
«Rex Medorum, Lacedæmonii et Heraclidæ ex Sparta satisfactionem abs te
postulant quod regem ipsorum interfecisti, qui Græciam erat
servaturus.»[TR6] (3) Ad hæc ridens rex, et diu nihil respondens,
postremo, quum forte adstaret ei Mardonius, hunc digito monstrans ait:
«Itaque Mardonius hic satisfactionem illis dabit, qualis eis digna
est.» Et præco, accipiens dictum, reversus est.
CXV. Inde Xerxes, Mardonio in Thessalia relicto, ipse ad Hellespontum
maturavit abire: et quadragesimo quinto die ad locum, ubi trajecerat
fretum, pervenit, nullam (ut ita dicam) exercitus partem in Asiam
reducens. (2) Milites in itinere, ubicumque locorum erant et apud
quoscumque homines, horum fructus rapientes comedebant: sicubi nihil
fructuum invenissent, gramen e terra enatum, et decerptum arborum
corticem, et ex arboribus tam cultis quam silvestribus destricta
manducabant folia, nihilque reliquerant, fame ita cogente. (3) Ad hæc
pestis et dysenteria invadens exercitum, multos in itinere interemit.
Ægrotos vero etiam in itinere relinquebat rex, dato civitatibus, ut in
quaque erant, mandato, ut curarent illos alerentque: ita alios in
Thessalia, alios in Siri Pæoniæ, alios in Macedonia reliquerat. (4) Ibi
etiam antea, quum in Græciam tenderet, sacrum currum Jovis reliquerat:
quem nunc rediens non recepit. Nam Pæones, qui illum Thracibus
tradiderant, repetenti Xerxi dixere, equas e pascuo raptas esse a
superioribus Thracibus circa Strymonis fontes habitantibus.
CXVI. Ibidem rex Bisaltarum et terræ Crestonicæ, Thrax, immane patravit
facinus. Dixerat ille, nec se ultro serviturum Xerxi, sed in superiora
loca in montem Rhodopen se receperat, et filiis suis interdixerat ne
adversus Græciam militarent. (2) At illi, spreto patris imperio, sive
quod cupido illos incesserat belli spectandi, cum Persa militarunt.
Postquam vero salvi omnes, sex numero, redierunt, oculos eis pater
istam ob culpam effodit: et illi quidem hanc mercedem abstulerunt.
CXVII. Persæ vero ut peragrata Thracia ad trajectum pervenere, quanta
maxima celeritate poterant Hellespontum navibus trajicientes Abydum
petierunt: etenim pontes non amplius stratos invenerant, sed tempestate
dissolutos. (2) Ibi morantes, quum copiosiora quam in itinere alimenta
nacti supra modum sese implerent, et alias, quam adhuc, biberent aquas,
multi de exercitu qui supererat periere. Reliqui vero una cum Xerxe
Sardes pervenere.
CXVIII. Fertur quidem etiam alia fama, Xerxem, postquam Athenis
profectus Eionem ad Strymonem fluvium pervenisset, inde non amplius
terrestri usum esse itinere; sed exercitum quidem Hydarni tradidisse,
qui eum ad Hellespontum deduceret, ipsum vero conscensa Phœnissa nave
in Asiam trajecisse; (2) in trajectu vero a vehemente impetuosoque
vento Strymonia fuisse exceptum. Ibi tunc, quum magis magisque fureret
tempestas, et nimis onerata esset navis, quippe magno numero Persarum
Xerxem comitantium in ponte navis stante, timore perculsum regem cum
clamore quæsisse ex gubernatore, ecqua salutis spes esset; eique
gubernatorem respondisse, «Domine, non alia spes est, nisi de numero
multorum horum vectorum pars quædam amoveatur.» (3) Quæ audientem
Xerxem, aiunt, dixisse: «Viri Persæ, nunc vestrûm quisque ostendat curæ
vobis esse regem! nam in vobis mea salus posita videtur.» Quibus
auditis illos adorasse regem, et in mare prosiliisse; et navem ita
levatam, salvam in Asiam pervenisse. (4) Xerxem vero, simul atque in
terram exscendisset, hæc fecisse: aurea corona donasse gubernatorem,
quod regis vitam conservasset; deinde vero, quod magnum Persarum
numerum perdidisset, caput ei jussisse præcidi.
CXIX. Sed hæc altera de Xerxis reditu temere fertur fama, mihique
prorsus incredibilis est, tam quod ad cætera spectat, quam quod ad
istam Persarum calamitatem. (2) Nam si ista Xerxi gubernator dixisset,
et decem millibus hominum, quos rogarem sententiam, ne unum quidem esse
existimo, quin mihi sit adsensurus, non ejusmodi quidpiam facturum
fuisse regem, sed Persas Persarumque principes, qui in ponte fuerunt,
jussurum fuisse in cavitatem navis descendere, remigum vero, qui
Phœnices erant, parem numerum, quot Persæ fuerunt, in mare ejecturum.
(3) At ille, ut modo dixi, simul cum reliquo exercitu terrestre iter
faciens in Asiam rediit.
CXX. Cujus rei etiam locuples est testimonium hoc, quod satis constat,
Xerxem in reditu Abdera venisse, et hospitium contraxisse cum
Abderitis, eosque aureo acinace atque tiara auro intexta donasse. (2)
Et, ut soli quidem Abderitæ narrant, (quod mihi parum fit probabile,)
primum apud illos, ex quo Athenis profugit, cingulum solvit, utpote
nunc in tuto se esse ratus. Sunt autem Abdera Hellesponto propiora,
quam Strymoni et Eioni, ubi illum aiunt navem conscendisse.
CXXI. Græci, quum expugnare Andrum non potuissent, Carystum petierunt,
et evastato Carystiorum agro, Salaminem redierunt. Ibi primum primitias
prædæ exemerunt diis, quum alia, tum tres Phœnissas triremes; quarum
una in Isthmo dedicaretur, quæ mea adhuc ætate superfuit; altera ad
Sunium, tertia Ajaci in ipsa Salamine. (2) Deinde prædam inter se
diviserunt, et Delphos miserunt primitias; e quibus facta est statua
duodecim cubitorum magnitudine, rostrum navis manu tenens; quæ eodem
loco posita est ubi aurea Alexandri Macedonis statua.
CXXII. Postquam Delphos primitias miserunt Græci, communi omnium nomine
interrogarunt deum, an sufficientes et gratas accepisset primitias.
Quibus ille respondit, a cæteris quidem; nec vero ab Æginetis: sed ab
his repetiit præmium quod illis ob rem ad Salamina bene gestam tributum
fuisset. (2) Quo audito, Æginetæ dedicarunt aureas stellas tres, quæ
super æneo malo stant in angulo proxime Crœsi craterem.
CXXIII. Post prædæ distributionem in Isthmum navigarunt Græci, virtutis
præmium tributuri ei e suorum numero, qui in hoc bello præ cæteris
illud commeruisset. (2) Postquam vero eo pervenerunt duces, et calculos
inter se ad Neptuni aram distribuerunt, primum et secundum suo judicio
designaturi; ibi tunc eorum quisque sibi primum posuit calculum, se
ipsum quisque fortissimum judicans: quod autem ad secundas partes
pertinet, plerique calculi in Themistoclem consenserunt. (3) Itaque
illi singula habuere suffragia: Themistocli autem longe pleraque
suffragia secundas tribuerunt partes.
CXXIV. Id judicium duces quidem Græci, ob invidiam ratum habere
noluerunt, sed re injudicata suam quisque in civitatem discessit:
verumtamen Themistocles per universam Græciam ut Græcorum longe
prudentissimus prædicatus celebratusque est. (2) Quoniam vero, licet
victor, non tamen honore adfectus erat ab his qui pugnæ ad Salaminem
fuerant socii; protinus post hæc Lacedæmonem se contulit, ibi se
honoratum iri sperans. Et liberaliter eum receperunt Lacedæmonii, et
eximio honore adfecerunt. (3) Nam Eurybiadi quidem primum decrevere
præmium, oleagineam coronam: prudentiæ vero et dexteritatis præmium
Themistocli tribuerunt, oleagineam huic pariter coronam. Præterea curru
eum donarunt, pulcerrimo qui Spartæ erat: (4) et egregie collaudatum
prosecuti sunt abeuntem delecti trecenti Spartanorum, hi qui Equites
vocantur, usque ad Tegeatarum fines. Est autem Themistocles unus ex
omnibus quos novimus hominibus, quem Spartani ita publice sint
prosecuti.
CXXV. Ut autem Lacedæmone Athenas venit, ibi tunc Timodemus,
Aphidnensis, qui de numero inimicorum ejus erat, cæterum non ex
illustribus viris homo, invidia insaniens, obtrectavit Themistocli;
exprobransque ei quod Lacedæmonem se contulisset, aiebat, Atheniensium
gratia Lacedæmonios eum honore illo esse prosecutos, non ipsius gratia.
(2) Quod ubi passim dictitare non desiit Timodemus, Themistocles ei
ait: «ita tibi se res habet: nec ego, si Belbinita essem, ita honoratus
fuissem a Lacedæmoniis; nec tu, homo, si esses genere Atheniensis.» Et
hæc facta quidem hactenus.
CXXVI. Interim Artabazus, Pharnacis filius, jam ante spectatus vir
inter Persas, et deinde ex Platæensi pugna magis etiam nobilitatus, cum
sexaginta militum millibus de eo exercitu quem Mardonius sibi
selegerat, regem usque ad fretum deduxit. (2) Postquam rex in Asia
fuit, Artabazus vero retrogressus circa Pallenen versabatur; quum
Mardonius in Thessalia et Macedonia hiemaret, nec opus esset ut ipse
cum reliquo exercitu se conjungere properaret; rem sese indignam
judicavit, quum in Potidæatas incidisset, qui a rege defecerant, si hos
non in servitutem redigeret. (3) Etenim Potidæatæ, postquam rex fines
eorum erat prætergressus, et classis Persarum a Salamine fuga se
receperat, ex professo defecerant a barbaris, pariterque reliqui
Pallenen incolentes.
CXXVII. Potidæam igitur tunc Artabazus oppugnavit. Suspicatus vero
etiam Olynthios defectionem a rege moliri, Olynthum quoque simul
oppugnavit. Tenebant eam tunc Bottiæi, qui e Thermæo sinu a Macedonibus
fuerant ejecti. (2) Quos postquam vi expugnavit, ad lacum eductos
jugulavit; urbem autem Chalcidicæ genti tradidit, eique Critobulum
Toronæum præfecit. Atque ita Olynthum Chalcidenses habuere.
CXXVIII. Hac expugnata, curam omnem Artabazus in Potidæam intendit. Qui
dum hoc curat, ultro cum eo de proditione egit Timoxenus, dux
Scionæorum. Hic qua via initio usus sit, dicere non possum; nec enim
memoratur: sed postremo res accidit hujusmodi: (2) quoties litteras
mittere aut Timoxenus voluit ad Artabazum, aut Artabazus ad Timoxenum,
epistolam circum sagittæ crenas circumvolveant, et adaptatis alis,
sagittam in locum, de quo inter eos convenerat, emittebant. (3) Sed
proditionis Potidææ compertus est Timoxenus. Etenim Artabazus, sagitta
versus destinatum locum emissa, a scopo aberrans, humerum feriit civis
Potidæatæ. Et adcurrens hominum turba, ut fieri in bello solet,
vulneratum circumstat; qui sagittam prehendentes, ut epistolam
animadverterunt, protinus ad duces deferunt: aderant vero etiam ex
aliis Pallenensibus socii. (4) Ubi autem legerunt duces epistolam,
auctoremque cognoverunt proditionis, visum est eis crimine proditionis
non affligere Timoxenum, civitatis Scionæorum gratia, ne in posterum
omne ævum proditores esse existimarentur Scionæi. Et ille quidem hoc
modo compertus est.
CXXIX. Inde postquam tres menses Artabazus in oppugnanda Potidæa erat
occupatus, accidit ingens maris recessus, et is quidem in longum
admodum tempus: et barbari, locum videntes vadosum factum,[TR7], in
Pallenem transire instituerunt. (2) Ut vero duas viæ emensi erant
partes, et tres partes adhuc reliquæ erant, quas transire oportebat
priusquam in Pallenen pervenirent, supervenit accessus maris tantus,
quantus numquam antea, ut quidem indigenæ dicunt, fuerat, licet sæpe
magnus accidat. (3) Itaque quicumque ex illis nandi erant imperiti,
perierunt; qui vero natare poterant, hos Potidæatæ navigiis persecuti
interemerunt. (4) Caussam autem hujus æstus et exundationis
calamitatisque Persarum hanc fuisse aiunt Potidæatæ, quod hi iidem
Persæ qui mari perierunt, in Neptuni templum et simulacrum, quod in
suburbio est, impia facinora admiserant: quam caussam illi ex rei
veritate adlegare mihi videntur. (5) Superstites Artabazus in
Thessaliam ad Mardonium reduxit. Hæc igitur fortuna fuit eorum, qui
regem deduxerunt.
CXXX. Classis quæ supererat Xerxis, postquam fuga ex Salamine in Asiam
pervenit, regemque et exercitum e Chersoneso Abydum trajecit, Cumæ
hiemavit. (2) Adpetente autem vere ad Samum maturavit convenire, ubi
etiam pars navium hiemaverat. Propugnatorum in iis major pars Persæ
erant et Medi: duces autem eis advenere Mardontes Bagæi filius, et
Artayntes Artachæi: quibus etiam collega adfuit Ithamitres, fratris
filius Artayntæ, ab ipso adscitus. (3) Hi vero, quoniam magnam cladem
erant passi, ulterius occidentem versus non moverunt, neque eos
quisquam ad ulterius progrediendum cogebat: sed ad Samum sedentes,
observabant Ioniam, ne deficeret: habebant autem naves, una cum
Ionicis, trecentas. (4) Nec vero Græcos existimarunt in Ioniam moturos,
sed satis habituros suam custodire terram: quod ex eo colligebant, quod
ipsos ex Salamine fugientes non essent persecuti, sed libenter
discessissent. Igitur mari quidem fracti animis barbari erant: terra
vero longe hostibus superiorem fore Mardonium existimabant. (5) Itaque
ad Samum hærentes, partim quidem consultabant si quid mali adferre
possent hostibus, partim vero adrectis auribus exspectabant quis
futurus esset exitus rerum a Mardonio gerendarum.
CXXXI. Græcos vero et ver adpetens excitavit, et Mardonius in Thessalia
agens. Et pedestris quidem Græcorum exercitus nondum erat coactus,
classis vero Æginam se contulit, naves numero centum et decem. (2) Dux
et imperator classis erat Leotychides, ex altera regum familia; cui
pater fuit Menares, avus Hegesilaus; reliqui majores hoc ordine,
Hippocratides, Leotychides, Anaxilaus, Archidamus, Anaxandrides,
Theopompus, Nicander, Charillus, Eunomus, Polydectes, Prytanis,
Euryphon, Procles, Aristodemus, Aristomachus, Cleodæus, Hyllus,
Hercules: (3) qui omnes, exceptis duobus, quos proxime post Leotychidem
commemoravi, reges fuerant Spartæ. Atheniensium vero dux erat
Xanthippus, Ariphronis filius.
CXXXII. Ut naves omnes Æginæ adfuere, venerunt Græcorum in castra
legati Ionum. Qui paulo ante Spartam quoque venerant, orantes
Lacedæmonios ut Ioniam liberarent; quorum in numero etiam Herodotus
fuit, Basilidæ filius. (2) Hi inter se conjuraverant, omnino septem
numero, de interficiendo Strattide, Chii tyranno, postquam vero
patefacta conspiratio est, uno ex conjuratis consilium illorum
prodente, reliqui sex ex Chio se receperunt, et Spartam primum, tunc
vero illo tempore etiam Æginam venerunt, orantes Græcos ut in Ioniam
navigarent: (3) sed ægre ab his impetrarunt, ut Delum usque moverent.
Nam ulteriora omnia metuebant Græci, quum et locorum essent imperiti,
et hostilium copiarum omnia esse plena existimarent. Samus autem eis
æque longe atque Herculis columnæ abesse videbatur. (4) Simul vero
accidit, ut nec barbari, metu perculsi, ultra Samum versus occidentem
navigare auderent; nec Græci, quamvis sollicitati a Chiis, ultra Delum
versus orientem. Ita quæ in medio utrorumque erant, ob illorum metum in
tuto fuerunt.
CXXXIII. Dum Græci in Delum navigant, Mardonius adhuc in Thessalia in
hibernis fuit. Inde autem ad consulenda oracula misit virum genere
Europensem, cui nomen erat Mys; dato homini mandato, ut quaquaversum
iret, et quorumcumque oraculorum explorare effata posset, ea
consuleret. (2) Quid igitur fuerit, quod ille cognoscere ex oraculis
cupiens mandatum istud dederit, id adfirmare equidem non possum; nec
enim memoratur: sed misisse eum puto, de rebus præsentibus, non de
aliis, consulturum.
CXXXIV. Hunc Myn constat et Lebadeam venisse, ibique mercede corrupto
viro indigena, ad Trophonium descendisse; et Abas item pervenisse, quæ
in Phocide sunt, ad oraculum. (2) Idem quum prius Thebas venisset, non
modo Ismenium Apollinem consuluit; ubi, sicut Olympiæ, ex victimis
responsa dei petuntur; verum etiam, homine externo, non Thebano,
pecunia corrupto, in Amphiarai templo pernoctavit. (3) Thebanorum enim
nulli fas est oraculum illud consulere, hanc ob caussam: edito responso
jusserat eos Amphiaraus, duorum utrum vellent eligere, ut aut pro vate
uterentur ipso, aut pro armorum socio, altero autem abstinerent; et
illi hoc elegerant, ut armorum ipsis esset socius. Hanc ob caussam
nulli homini Thebano fas est in illius templo pernoctare.
CXXXV. Istud vero, quod narrant Thebani, maxime mihi mirum accidit:
eumdem quippe Europensem Myn aiunt, postquam per omnia circumvagatus
esset oracula, etiam ad Ptoi Apollinis fanum venisse. (2) Vocatur
quidem id fanum Ptoum, est autem Thebanorum, situm supra Copaidem lacum
ad montem, proxime Acræphiam oppidum. Ad hoc templum quum venit hic Mys
(_latine_ Mus) nominatus, comitatos eum esse aiunt tres viros publice
ad hoc delectos, scripto consignaturos responsum quod redditurus esset
deus: prophetam vero protinus barbara locutum esse lingua, (3) ut
stuperent comites Thebani, barbarum sermonem loco Græci audientes,
nescirentque quid in præsenti facerent: Europensem autem Myn, quam illi
secum attulerant tabellam, eis eripuisse, in eaque hæc quæ propheta
pronunciaverat, conscripsisse; dixisse autem, Cario sermone usum illum
esse; deinde, his scripto consignatis, discessisse hunc, et in
Thessaliam rediisse.