deliberarunt duces, rogante Eurybiade ut sententiam diceret quisquis
vellet, quo loco oportunissimum videretur pugna navali decernere, ex
eis nempe locis quæ in ipsorum essent potestate: jam enim Attica pro
derelicta erat: itaque de reliquis locis rogavit. (2) Et pleræque
eorum, qui verba fecerunt, in hoc congruebant sententiæ, ad Isthmum
navigandum esse, et ante Peloponnesum navali pugna decernendum: cujus
sententiæ hanc rationem reddebant, quod, si inferiores ex pugna
discessissent, et Salamine essent, obsiderentur in insula, ubi nullum
ipsis adparere subsidium posset; ad Isthmum vero, ad suos se possent
salvi recipere.
L. Dum ita duces Peloponnesiorum disputant, advenit vir Atheniensis,
nuncians in Atticam ingressum esse Barbarum, et totam regionem igne
vastare. (2) Quippe exercitus una cum Xerxe, itinere per Bœotiam facto,
incensa Thespiensium urbe, qui in Peloponnesum se receperant, itemque
Platæensium urbe, Athenas profectus, omnia illius regionis loca
evastabat. Incenderat autem Thespiam et Platæam, quod a Thebanis
audisset, cum Medis illos non sentire.
LI. A transitu Hellesponti, unde iter facere cœperant barbari, postquam
ibi unum mensem erant morati, quo in Europam transierunt, tribus
proximis mensibus in Attica adfuerunt, prætore Atheniensibus Calliade.
(2) Deprehenderunt autem vacuam urbem, et paucos quosdam Atheniensium
in templo versantes, quæstores templi, et pauperes nonnullos homines;
qui arce asseribus atque palis ligneis præsepta arcebant subeuntes. Hi
et ob victus inopiam sese Salaminem non receperant, et quos se solos
existimarent sententiam reperisse oraculi a Pythia editi, ligneum murum
insuperabilem fore; nempe hoc ipsum esse certum illud refugium, quod
oraculo significatum esset, non naves.
LII. Persæ vero, castris in tumulo positis ex adverso arcis sito, quem
Areopagum (_Martium tumulum_) Athenienses vocant, hoc modo illam
oppugnarunt: stupam sagittis circumdatam incendebant, atque ita
sagittas adversus vallum jaculabantur. (2) Tunc oppugnati Athenienses,
ad extremum licet malum redacti, fallente eos etiam vallo, tamen
resistebant; nec conditiones de deditione admittebant, a Pisistratidis
propositas. Resistebant autem, quum alia contrà machinantes, tum et,
quoties ad portam succederent barbari, ingentibus in eos saxis
devolutis; ut perdiu Xerxes inops fuerit consilii, quum illos expugnare
non posset.
LIII. Ad extremum vero, post illas difficultates, introitus quidam in
arcem barbaris adparuit: debuit enim, juxta oraculum, universa
Atheniensium terra, quatenus in continente erat, in barbarorum venire
potestatem. (2) Erat igitur ante arcem, sed in parte a porta et
adscensu aversa, locus ubi nemo excubabat, et ubi nemo crediderat
quemquam hominum umquam adscensurum: eo loco, quamvis prærupto,
adscenderunt nonnulli prope Aglauri fanum, Cecropis filiæ. (3) Quos ut
in arcem conscendisse viderunt Athenienses, alii de muro sese
præcipitarunt perieruntque, alii in interiorem templi ædem confugerunt.
(4) Persæ vero qui adscenderant, primum ad portam adcurrerunt, eaque
aperta trucidarunt supplices; quibus omnibus occisis, spoliarunt
templum, et universam acropolin incenderunt.
LIV. Tum Xerxes, Athenis penitus potitus, equitem Susa misit, qui
Artabano rem ab ipsis feliciter gestam nunciaret. Postridie vero quam
nuncium hunc dimisit, convocatis Atheniensium exsulibus, qui illius
castra sequebantur, mandavit, ut in arcem adscenderent, suoque ritu ibi
sacra facerent; sive quod viso nocturno monitus hoc illis imperavit,
sive religio quædam eum incesserat quod templum cremasset. Et
Atheniensium exsules mandata fecerunt.
LV. Cur autem hujus rei fecerim mentionem, dicam. Est in hac acropoli
templum Erechthei illius, qui terra genitus dicitur, quo in templo olea
inest et mare, quæ Athenienses narrant ab Neptuno et Minerva, quum de
terræ hujus possessione inter se certarent, posita fuisse monumenta.
(2) Hæc igitur olea simul cum reliquo templo a barbaris erat cremata:
altero vero ab hoc incendio die, ut in id templum adscenderunt
Athenienses sacra facere jussi a Xerxe, surculum viderunt e stipite
enatum, cubiti fere longitudine. Hoc quidem illi memorarunt.
LVI. Græci vero ad Salaminem, ut nunciatum est eis quo statu esset
Athenarum acropolis, tanto sunt terrore perculsi, ut e ducibus nonnulli
ne manserint quidem donec super quæstione proposita fieret decretum,
sed in naves sese conjicientes vela panderint tamquam abituri; et
reliqui, re deliberata, fecerunt decretum, ad Isthmum esse pugnandum.
Jamque nox aderat; et hi quoque, soluto consessu, naves sunt ingressi.
LVII. Ibi tunc Themistoclem, in navem reversum, interrogavit
Mnesiphilus, civis Atheniensis, quidnam ab illis decretum foret. A quo
ubi cognovit, decretum esse ut navibus ad Isthmum deductis ante
Peloponnesum dimicarent: (2) «Quodsi igitur, inquit, hi Salamine
solverint, tu pro nulla amplius patria pugnabis. Nam in suas quique
civitates se recipient, et nec Eurybiades, nec quisquam hominum alius
retinere eos poterit, quin dissolvatur exercitus: et per ducum
imprudentiam peritura est Græcia. (3) At tu, si qua via aut ratio
superest, perge, et, quæ decreta sunt, operam da ut rescindas; si forte
persuadere Eurybiadi potueris, ut mutato consilio hic maneat.»
LVIII. Themistocli admodum placuit monitum: qui, nullo ad hæc responso
dato, ad Eurybiadis navem perrexit. Quo ubi venit, de communibus rebus,
ait, se aliquid cum illo communicaturum: et ille, si quid secum vellet,
navem suam conscendere eum jussit. (2) Ibi tum Eurybiadi adsidens
Themistocles, et omnia ista quæ ex Mnesiphilo audiverat, tamquam sua,
exposuit, et multa alia adjecit, donec precibus eum expugnavit, ut nave
egrederetur, et in concilium iterum convocaret duces.
LIX. Qui ubi convenerunt, priusquam rem, cujus caussa convocati duces
erant, Eurybiades proponeret, multos Themistocles fecit sermones, enixe
flagitans. (2) Quem loquentem interfatus, Corinthius dux Adimantus,
Ocyti filius: «Themistocles, inquit, in certaminum solemnibus, qui ante
tempus surgunt, flagris cæduntur.» Et ille, sui purgandi caussa, ait:
«At, qui pone manent, non coronantur.»
LX. Ita tunc quidem placide respondit Corinthio. Ad Eurybiadem vero
conversus, nihil jam eorum dixit quæ ante exposuerat, dispersum iri
socios, si Salamine solvissent: (2) etenim, præsentibus sociis, nullo
modo decorum erat ut eos accusaret: sed aliam dicendi rationem tenens,
ita locutus est: (I.) «Penes te nunc est servare Græciam, si meum
consilium secutus, hic manens pugnam navalem commiseris, neque his
morem gesseris qui naves ad Isthmum promovendas esse contendunt. Accipe
enim, et alteram alteri rationi oppone. (3) Ad Isthmum pugnam
committens, in aperto mari pugnabis, ubi minime nobis conducit,
graviores naves habentibus, et numero pauciores. Porro Salaminem
perdes, et Megara, et Æginam, etiamsi cæteroquin feliciter nobis res
esset cessura. (4) Nam classem illorum secuturus est pedestris
exercitus, adeoque tu ipse eos in Peloponnesum duxeris, periculumque
fuerit ut universam perdas Græciam. (II.) Sin quæ ego dico feceris, hæc
in illis commoda reperies. Primum quidem, in angusto mari confligentes
paucis navibus adversus multas, si rationi consentaneus exitus fuerit
pugnæ, multo erimus superiores. Nam in angusto prælium navale facere,
pro nobis est; in aperto vero, pro illis. (5) Deinde Salamis servatur,
in qua nos liberos nostros et uxores deposuimus. Tum vero etiam illud
in hac ratione continetur, quod inprimis vobis cordi est: nam, hic
manens, pariter pro Peloponneso pugnabis, atque ad Isthmum; nec vero
illos, si sapueris, in Peloponnesum duces. (III.) Sin quod ego spero
evenerit, pugnaque navali vicerimus, tunc nec ad Isthmum vobis aderunt
barbari, nec ultra Atticam progredientur, sed incondita fuga se
recipient, lucrabimurque servata Megara, et Æginam, et Salaminem, ad
quam nos hostibus superiores esse futuros oraculo etiam prædictum est.
(6) Jam consilia rationi consentanea capientibus hominibus solent
plerumque etiam consentanea evenire: sin contra rationem consulunt, ne
deus quidem humanis sententiis accedere amat.»
LXI. Hæc ubi Themistocles dixit, iterum in eum invectus est Corinthius
Adimantus, tacere jubens virum cui nulla sit patria, vetansque
Eurybiadem suffragia rogare super sententia ab homine exsule proposita;
quando enim patriam ostendere Themistocles potuerit, tunc demum ei
licitum fore sententias cum aliis conferre. Hæc in eum dicta projecit,
quod captæ Athenæ in hostium essent potestate. (2) Tum vero
Themistocles et illum et Corinthios multis insectatus maledictis,
ratione eis demonstravit, et urbem et terram Atheniensibus ampliorem,
quam illis, esse, quamdiu ducentas habuerint naves instructas; nullum
enim Græcum populum, quem adierint, ipsos esse repulsurum.
LXII. Hæc postquam significavit, ad Eurybiadem convertens sermonem,
majore concitatione ait: «Tu si hic manes, hicque manens fortem te
virum præstas, recte feceris; si non, Græciam evertes. Nam summa belli
nobis in navibus vertitur. (2) Tu vero mihi morem gere. Id ni feceris;
nos quidem e vestigio, receptis nostris, Sirin proficiscemur, Italiæ
urbem, jam antiquitus nostram, quam a nobis instaurandam esse oracula
etiam dicunt: vos vero, talibus sociis privati, eorum quæ dixi
reminiscemini.»
LXIII. His a Themistocle dictis meliora edoctus Eurybiades est. Et
maxime quidem eo mihi videtur sententiam mutasse, quod vereretur, ne,
si ad Isthmum deduceret classem, Athenienses desererent socios: qui si
illos deseruissent, reliqui non amplius pares hostibus erant futuri.
Hanc igitur suscepit sententiam, ut ibi manerent, ibique navali pugna
decernerent.
LXIV. Hoc modo quum hi ad Salaminem verbis inter se essent velitati,
postquam ita placuit Eurybiadi, ad committendum ibidem navale prælium
se compararunt. Et ut illuxit dies, simul cum oriente sole et terra et
mare contremuit. Itaque diis vota facere placuit, et Æacidas socios
invocare. (2) Utque placuit, ita fecerunt. Deos omnes precati, protinus
ex Salamine Ajacem et Telamonem advocarunt: et ad advehendum Æacum
reliquosque Æacidas navem in Æginam miserunt.
LXV. Fuit per id tempus Dicæus, Theocydis filius, civis Atheniensis,
exsul et in existimatione apud Medos, qui narravit: quo tempore Attica,
Atheniensibus nudata, vastabatur a pedestri Xerxis exercitu, fuisse
tunc se forte cum Demarato Lacedæmonio in Thriasio campo, vidisseque
ibi pulverem ab Eleusine orientem, tamquam a triginta admodum millibus
hominum excitatum; quumque miratus esset quibusnam ab hominibus
excitaretur ille pulvis, exaudisse mox vocem, quæ vox ei visa esset
mysticus esse Iacchus. (2) Tum Demaratum, qui sacrorum Eleusiniorum
esset ignarus, ex se quæsisse quid esset quod ita sonaret, seque ei
respondisse: «Demarate, haud aberit quin magna clades exercitum regis
adfligat. Quum enim deserta sit Attica, prorsus manifestum est, divinum
esse hunc sonum, ab Eleusine auxilio venientem Atheniensibus eorumque
sociis. (3) Quod quidem ostentum si Peloponnesum versus cadet,
periculum ipsi regi et pedestribus illius copiis erit: sin ad classem
convertetur quæ Salamine est, navalibus regis copiis exitium
portenderit. (4) Agunt autem quinto quoque anno hoc festum Athenienses
Cereri Matri et Proserpinæ: et, quisquis vult ipsorum et reliquorum
Græcorum, his sacris initiatur; et hoc vocis sono, quem audis, in
ejusdem festi solemnibus Iacchum celebrant.» (5) Ad hæc Demaratum
dixisse: «Silentium tene, neu alii cuiquam hoc dicas. Quod si enim ad
regem deferentur hæc tua verba, capite lues, nec aut ego aut quisquam
hominum alius servare te poterit. Quare tu sile: quod autem ad
exercitum hunc pertinet, id diis curæ erit.» (6) Hoc sibi Demaratum ait
præcepisse: tum vero ex pulvere illo et sonitu ortam esse nubem, quæ in
sublime levata, versus Salaminem ad castra Græcorum delata sit. Ita se
intellexisse, classem Xerxis perditum iri. Hæc Dicæus, Theocydis
filius, referebat, Demaratum aliosque testes citans.
LXVI. Nauticus Xerxis exercitus, postquam ex Trachine, conspecta
Laconica strage, in Histiæam rursus trajecerat, tres dies ibi moratus
per Euripum navigavit, et aliis tribus diebus Phalerum pervenit. (2)
Videnturque mihi hostes, et terra et mari advenientes, non minore
hominum numero Athenas invasisse, quam cum quo ad Sepiadem venerant et
ad Thermopylas. (3) Eis enim qui tempestate perierunt, et qui ad
Thermopylas ceciderunt et in navalibus pugnis ad Artemisium, hos oppono
qui tunc nondum secuti regem erant, Malienses, et Dorienses, et Locros,
et Bœotos; qui nunc omnibus copiis, exceptis Thespiensibus et
Platæensibus, eum sequebantur; ad hæc utique Carystios, et Andrios, et
Tenios, reliquosque insularum incolas omnes, præter quinque illas
civitates, quarum nomina supra commemoravi. (4) Nam quo magis intro in
Græciam progrediebatur Persa, tanto plures eum populi sequebantur.
LXVII. Postquam igitur hi omnes Athenas pervenerant, Pariis exceptis;
nam Parii, pone manentes in Cythno, exitum belli exspectabant: reliqui
vero ut in Phalerum pervenerunt, ibi tunc Xerxes ipse ad classem
descendit, cum navium ducibus cupiens sermones conferre, sententiasque
eorum explorare. (2) Eo igitur profectus quum concilio præsideret,
aderant convocati populorum regi subjectorum tyranni, et ordinum in
classe præfecti, sedentes prout cuique illorum honorem rex tribuerat:
primus quidem, Sidonius rex; post hunc Tyrius; tum reliqui. (3) Qui ut
ordine deinceps consederant, Mardonium Xerxes misit, qui tentaret
singulos interrogaretque, an faciendum esse navale prælium censerent.
LXVIII. Quos ubi Mardonius, initio facto ab Sidonio, circumiens
rogavit, communi consensu reliqui omnes pro sententia dixere, faciendum
esse prælium navale; una Artemisia hæc verba fecit: (I.) «Dic tu regi,
Mardonie, me hæc dicere. (2) Equidem, quæ in pugnis ad Eubœam factis
nec ignavissima fui, nec minima facta edidi, domine, par est ut veram
meam sententiam edam, dicamque quæ tuis rebus maxime conferre censeo.
(3) Atqui hoc dico: parce navibus, neu prælium navale committe. Hi enim
viri tuis viris mari tanto sunt superiores, quanto mulieribus viri.
Quid autem omnino necesse est ut navalis pugnæ adeas discrimen? annon
Athenas tenes, quarum caussa hanc suscepisti expeditionem? annon
reliquam quoque Græciam tenes? (4) neque quisquam tibi resistit: nam,
qui adhuc restiterunt, hi ita abs te accepti sunt ut commeruere. (II.)
Quem vero exitum habituras esse putem res adversariorum, dicam. (5) Si
tu non properaveris navalem facere pugnam, sed hic manens ad terram
adplicueris naves, aut si in Peloponnesum etiam progredieris; facile
tibi, Domine, succedent ea quorum caussa huc venisti. (6) Neque enim
diu tibi resistere poterunt Græci, sed disperges eos, et in suas quique
civitates profugient. Nec enim commeatus illis, ut ego audio, in hac
insula paratus adest: nec verosimile est, si tu adversus Peloponnesum
duxeris pedestrem exercitum, tranquillos hic mansuros hos qui ex illa
regione venerunt; nec illis curæ erit pro Atheniensibus discrimen
navalis prælii adire. (III.) Sin protinus prælium facere maturaveris,
vereor ne navalis exercitus male acceptus, pedestri quoque calamitatem
sit adlaturus. (7) Ad hæc, rex, hoc etiam cogites velim, bonis viris
servos solere esse malos, malis vero bonos. (8) Atqui tibi, viro omnium
optimo, mali servi sunt, hi qui in sociorum numero dicuntur esse, nempe
Ægyptii, et Cyprii, et Cilices, et Pamphylii, inutiles prorsus homines.»
LXIX. Hæc ubi Artemisia Mardonio dixit, quicumque reginæ favebant,
dolebant eam ista locutam, verentes ne malum quoddam ei a rege
immineret, quod illum vetuisset navalem pugnam facere: qui vero
invidebant ei maleque cupiebant, ut quæ præ reliquis omnibus sociis in
honore esset apud regem, judicio illius delectabantur, quippe exitium
ei adlaturo. (2) At ut ad Xerxem relatæ sunt sententiæ, admodum gavisus
est illius sententiæ: et, quum jam antea eximiam esse mulierem
judicasset, nunc etiam magis eam laudavit. Attamen hac in re pluribus,
ait, esse parendum; ratus ad Eubœam sponte suos rem male gessisse,
quoniam ipse abfuisset: nunc autem constituerat ipse spectare pugnantes.
LXX. Postquam enavigandi signum datum est, eduxerunt naves Salaminem
versus, et per otium explicuerunt aciem. At tunc quidem non suffecit
dies, ut committeretur prælium: nox enim supervenit; et illi in
posterum diem sese comparabant. (2) Græcos vero metus incessit et
trepidatio, præsertim vero Peloponnesios: angebantur quippe, quod ad
Salaminem residentes pro Atheniensium terra essent dimicaturi; ubi si
victi essent, in insula interclusi obsiderentur, sua terra sine
præsidio relicta.
LXXI. Sub eamdem noctem pedestris barbarorum exercitus adversus
Peloponnesum profectus est; quamquam quæcumque excogitari potuerunt
effecta erant, ne a continente in Peloponnesum irrumpere barbari
possent. (2) Simulatque enim cognoverant Peloponnesii obiisse Leonidam
cum suis ad Thermopylas, concursu ex oppidis facto Isthmum occuparunt,
et præerat eis ibi Cleombrotus, Anaxandridæ filius, frater Leonidæ. (3)
Ad Isthmum igitur considentes, primum Scironidem viam obstruxerunt,
deinde de communi consilio murum per Isthmum instituerunt ducere.
Quumque multæ essent hominum myriades, quorum quisque manum operi
admovit, perficiebatur opus. Nam et lapides et lateres et ligna et
corbes sabulo repletæ congerebantur; et sociata opera opus facientes,
nullo temporis momento, nec noctu, nec interdiu, cessabant.
LXXII. Qui vero ad muniendum Isthmum operam suam consociarunt Græci, hi
fuere: Lacedæmonii et Arcades omnes, et Elei, et Corinthii, et
Sicyonii, et Epidaurii, et Phliasii, et Trœzenii, et Hermionenses. (2)
Hi sunt qui periclitanti Græciæ vehementer metuentes succurrerunt:
reliquis Peloponnesiis nulli curæ ea res fuit. Olympiorum autem et
Carneorum jam præterierant solemnia.
LXXIII. Peloponnesum septem incolunt populi. Horum[TR2] duo sunt
indigenæ; eamdem nunc, quam antiquitus, regionem habitantes, Arcades,
et Cynurii: unus populus, Achaicus, Peloponneso quidem non egressus
est, sed suam regionem cum alia mutavit. (2) Reliqui quattuor ex illis
septem populis, advenæ sunt: Dorienses, Ætoli, Dryopes, et Lemnii. (3)
Et Doriensium quidem multæ sunt et illustres civitates: Ætolorum vero
sola Elis: Dryopum, Hermione et Asine prope Cardamylen Laconicam:
Lemniorum vero, Paroreatæ omnes. (4) Cynurii, indigenæ quum sint, soli
feruntur Iones esse; sed in Dorienses mutati sunt, partim quod sub
imperio fuerunt Argivorum, partim temporis progressu: sunt autem
Orneatæ et horum finitimi. (5) Istorum septem populorum reliquæ
civitates, præter eas quas nominavi, neutrarum erant partium: si autem
libere loqui licet, dum neutrarum fuere partium, Medis favebant.
LXXIV. Igitur qui ad Isthmum erant, ex quo dixi labore conflictabantur,
quippe de summa rerum jam periclitantes, nec sperantes mari præclare
admodum gestum iri rem. Et illi ad Salaminem, quamquam quæ ad Isthmum
agebantur cognoverunt, trepidabant, non tam sibi metuentes, quam
Peloponneso. (2) Et aliquantisper quidem vir viro adstans tacite inter
se sermones conferebant, imprudens mirans Eurybiadis consilium: ad
extremum vero in publicum res erupit; (3) et coiit concilium, multaque
verba eisdem de rebus jactabantur; dicentibus aliis, necessario ad
Peloponnesum esse navigandum, et pro illa propugnandum, nec ad regionem
ab hoste captam manendum, et pro illa dimicandum; Atheniensibus vero et
Æginetis et Megarensibus contendentibus, eo loci manendum et cum hoste
confligendum.
LXXV. Ibi tunc Themistocles, quum vinceret sententia Peloponnesiorum,
clanculum concilio egressus, hominem navigio in castra misit Medorum,
edoctum quod dicere oporteret. Nomen homini Sicinnus fuit: erat autem
servus et filiorum pædagogus Themistoclis; (2) quem post has res gestas
Themistocles, quo tempore Thespienses novos cooptarunt cives,
Thespiensem fecit, et divitiis oneravit. Is ubi navigio illuc pervenit,
apud duces barbarorum hæc verba fecit: (3) «Misit me dux Atheniensium
clam reliquis Græcis; favet enim ille regis partibus, cupitque ut res
vestræ rebus Græcorum sint superiores; misit me autem qui vobis
nunciarem, fugam meditari Græcos, metu perculsos. Nunc igitur in
promptu vobis est rem conficere longe præclarissimam, si non
commiseritis ut illi fuga dilabantur. (4) Nam nec inter se sunt
concordes, nec amplius vobis resistent; sed adversus se invicem
pugnantes videbitis hos qui vobiscum sentiunt et eos qui contra.» Et
hic quidem, his dictis, e vestigio discessit.
LXXVI. Illi vero, fidem nuncio adhibentes, primum in Psyttaleam, parvam
insulam inter Salaminem et continentem sitam, magnum numerum Persarum
exposuerunt: deinde, sub mediam noctem evecti sunt Salaminem versus ad
intercludendum qui cornu occidentem spectans tenebant; simulque, qui ad
Ceon et Cynosuram erant locati, evecti sunt, et universum fretum usque
ad Munychiam occuparunt. (2) Evecti autem his navibus sunt eo consilio,
quo fuga elabi non possent Græci, sed ad Salaminem circumventi pœnas
darent præliorum ad Artemisium factorum. (3) In exiguam vero illam
insulam, cui Psyttalea nomen, idoneum Persarum numerum exposuerunt hoc
consilio, ut, quoniam prælio facto navali et homines et naufragia huc
maxime delatum iri videbantur (sita enim insula erat in freto ubi pugna
erat facienda), ibi suos servarent, hostes vero interficerent. (4)
Silentio autem hæc omnia fecerunt, ne animadverterent adversarii: et
per totam noctem, nulla quiete sumpta, in hoc adparatu fuere occupati.
LXXVII. In has res tales equidem intuens, negare non possum vera esse
oracula huc spectantia; nec rejicere conabor manifeste loquentia.
At quum sacrum Dianæ littus aureo-ense-instructæ
navibus velut ponte straverint et mari-cinctam Cynosuram,
insana spe vastatis splendidis Athenis;
tum diva Vindicta exstinguet minacem Satietatem, Contumeliæ
filiam,
dire furentem, omnia conantem ad se trahere,
Æs enim æri miscebitur, et sanguine Mavors
pontum rubefaciet. Tunc libertatis diem Græciæ
reddet late-cernens Saturnius et alma Victoria.
(2) Ad hæc talia, et adversus ita clare loquentem Bacidem, nec ego
contradicendi oraculis caussa quidquam dicere audeo, nec ab aliis
dictum admitto.
LXXVIII. Jam inter duces ad Salaminem gravis exsistebat sermonum
contentio. Necdum vero illi noverant, undique inclusos se esse a
barbaris; sed, ut illos interdiu locatos viderant, ita eodem in loco
mansisse eos putabant.
LXXIX. Dum inter se altercantur duces; interim ex Ægina trajecerat
Aristides, Lysimachi filius, civis quidem Atheniensis, sed ostracismo
damnatus a populo, quem ego, ut ejus mores accepi, optimum Athenis
virum justissimumque fuisse judico. (2) Hic vir, stans ad introitum
concilii, evocari ad se jussit Themistoclem, qui non ei amicus, sed
quam maxime inimicus erat; verum ob præsentium gravitatem malorum
oblitus inimicitiarum, ad se vocari illum jussit, colloqui cum eo
cupiens: (3) antea audiverat autem, id urgere Peloponnesios ut ad
Isthmum abducatur classis. Postquam egressus est Themistocles, his
verbis eum Aristides adloquitur: «Debemus nos et alias et nimirum nunc
maxime de hoc inter nos contendere, uter nostrûm majora commoda patriæ
sit adlaturus. (4) Dico vero tibi, perinde esse, multa an pauca verba
facias ad Peloponnesios classem hinc abducere cupientes. Ego enim
ocularis testis tibi aio, nullam nunc, ne si velint quidem, facultatem
esse Corinthiis et ipsi Eurybiadi enavigandi; undique enim circumclusi
sumus ab hostibus. At tu i intro, et hoc illis nuncia.»