definire non possum; nec enim ab ullo homine hoc memoratur: universi
vero exercitus multitudo reperta est fuisse centum et septuaginta
myriadum. (2) Numerus autem initus est hoc modo: in unum locum
congregarunt decem hominum millia, hisque quam arctissime fieri poterat
constipatis circulum extrorsus circumduxerunt: deinde, dimissis his
decem millibus, maceriem secundum circulum illum exstruxerunt ea
altitudine, ut umbilicum attingeret hominis. (3) Quo facto, alios intra
circumductum murum introire jusserunt, donec omnium numerum hoc modo
iniissent. Inito numero, per populos exercitum discreverunt.
LXI. Erant autem populi militantes hi: Persæ, hoc modo instructi: in
capite pileos gestabant non compactos, quos tiaras vocant; circa
corpus, tunicas manicatas varii coloris, _et loricas_ ferreis e squamis
in piscium similitudinem; circa crura, braccas; pro clypeis vero,
crates vimineas; sub his, suspensas habebant pharetras: hastas autem
habebant breves, arcus vero grandes, tela ex arundine, præterea ad
dextrum femur e zona suspensos pugiones. (2) Dux eorum Otanes fuit,
pater Amestridis, uxoris Xerxis. Hi olim a Græcis Cephenes
nominabantur, a se ipsis vero et a finitimis Artæi. (3) Postquam vero
Perseus, Danaes et Jovis filius, ad Cepheum venit, Beli filium,
illiusque filiam in matrimonio habuit Andromedam, natus ei filius est,
quem Persen nominavit, et ibi reliquit, quam masculam prolem Cepheus
non haberet: ab illoque dein nomen Persæ invenerunt.
LXII. Medi eodem instructi militabant: est enim Medicus hic cultus, non
Persicus. (2) Habebant autem Medi ducem Tigranem, ex Achæmenidarum
familia. Vocati hi erant olim ab omnibus Arii: ex quo vero Medea
Colchica Athenis ad hos Arios venit, hi quoque nomen suum mutarunt: et
hoc quidem ipsi Medi de sese memorant. (3) Porro Cissii militantes
reliquo quidem cultu eodem, quo Persæ, utebantur: pro pileis vero
mitras gestabant. Dux eorum Anaphes fuit, Otanis filius. (4)
Hyrcaniorum cultus nihil a Persarum cultu differebat: præfuit autem his
Megapanus, qui postero tempore Babyloniæ fuit præfectus.
LXIII. Assyrii militantes in capite gestabant galeas æneas, barbarico
quodam modo nec ad describendum facili plexas; scuta autem et hastas et
pugiones similes habebant Ægyptiis; præterea vero clavas ligneas
ferreis nodis munitas, et linteas loricas. (2) Hi a Græcis Syrii
vocabantur, a barbaris vero Assyrii. Mixti eisdem erant Chaldæi. Dux
eorum Otaspes fuit, Artachæi filius.
LXIV. Bactrii capitis cultu utentes militabant simili maxime Medico;
arcubus vero ex arundine indigena, hastis brevibus. (2) Sacæ autem,
Scythica gens, in capite cyrbasias gestabant in acutum desinentes et
firmiter erectas; cæterum braccis erant induti: arcus autem habebant
indigenas, et pugiones, adhæc securium genus, quæ sagares vocantur.
Hos, quum Scythæ essent Amyrgii, Sacas vocabant: Persæ enim Scythas
omnes Sacas nominant. (3) Bactriorum autem et Sacarum dux fuit
Hystaspes, Darii filius et Atossæ, Cyri filiæ.
LXV. Indi vestibus erant induti ex gossypio paratis: arcus autem
habebant ex arundine factos, et tela arundinea ferro præfixa. Hic
cultus Indorum erat: quorum agmini collecto dux præfectus erat
Pharnazathres, Artabatis filius.
LXVI. Arii arcubus quidem instructi erant Medicis; reliqua similia
Bactriis habebant. Dux autem Ariorum Sisamnes fuit, Hydarnis filius.
(2) Parthi, et Chorasmii, et Sogdi, et Gandarii, et Dadicæ, eodem modo
instructi militabant atque Bactrii. Horum hi erant duces: Parthis et
Chorasmiis præfuit Artabazus, Pharnacis filius; Sogdis Azanes, Artæi
filius; Gandariis et Dadicis Artyphius, filius Artabani.
LXVII. Caspii sisyrnas (_penulas villosas_) induti militabant, et arcus
habebant pro populi more ex arundine factos, atque acinaces.[TR11] Hi
quidem ita instructi erant, ducem habentes Ariomardum, Artyphii
fratrem. (2) Sed Sarangæ pictis ornati vestibus erant, caligasque
habebant genu usque pertinentes, arcus vero et hastas Medicas. Dux
eorum Pherendates fuit, Megabazi filius. (3) Pactyes sisyrnis erant
induti, arcusque indigenas et pugiones habebant. Præfuit his Artyntes,
Ithamatris filius.
LXVIII. Utii et Myci et Paricanii eodem modo, quo Pactyes, erant,
instructi. Duces eorum hi erant: Utiorum et Mycorum, Arsamenes, Darii
filius; Paricaniorum vero Siromitres filius Œobazi.
LXIX. Arabes, sagis, quas vocant zeiras, induti succinctis, dextro
humero arcus prælongos gestabant, qui in utramque intendi partem
poterant. (2) Æthiopes, pardorum leonumque pellibus amicti, arcus ex
palmæ spatha (_ramis quibus folia insident_) habebant prælongos,
quattuor non minus cubitorum; tela vero, his imponenda, brevia, quæ
loco ferri lapide acuto erant præfixa, quo etiam sigilla insculpunt.
Hastas præterea habebant, cornu dorcadis acuminato præfixas in lanceæ
modum: habuere vero etiam clavas nodosas. Corporis dimidium, in pugnam
prodeuntes, creta dealbatum habebant, dimidium minio pictum. (3) Arabum
et Æthiopum supra Ægyptum incolentium dux fuit Arsames, Darii et
Artystonæ filius, Cyri filiæ; quam Darius uxorum maxime amaverat,
effigiemque ejus auream faciendam curaverat malleo ductam. Arsames
igitur Æthiopibus supra Ægyptum incolentibus et Arabibus præfuit.
LXX. Orientales vero Æthiopes (nam duplex Æthiopum genus militabat) cum
Indis erant locati, forma quidem ab alteris non diversi, sed lingua
solum et capillis. Orientales enim Æthiopes rectos habent capillos,
Libyci vero crispos maxime omnium hominum. (2) Asiatici hi Æthiopes
cæteroquin pari fere modo atque Indi erant instructi, caput autem
tectum habebant pelle equina de capite equi detracta cum auribus et
juba, ita ut ipsa juba pro crista esset, aures autem equi firmiter
erectæ starent: pro scutis autem, gruum pellibus corpora tegebant.
LXXI. Afri pellibus induti incedebant, jaculis utentes adustis. Dux
eorum Massages fuit, Oarizi filius.
LXXII. Paphlagones militabant in capite galeas gestantes plexas: scuta
eisdem exigua erant, et hastæ non magnæ; adhæc jacula et pugiones;
pedibus inductæ caligæ, ad mediam tibiam adscendentes. (2) Ligyes et
Matieni et Mariandyni et Syri eodem modo, atque Paphlagones, instructi
militabant. Syri autem hi a Persis Cappadoces vocantur. (3) Et dux
quidem Paphlagonum et Matienorum fuit Dotus, Megasidri filius;
Mariandynorum vero et Ligyum et Syrorum, Gobryas, Darii filius et
Artystonæ.
LXXIII. Phryges similiter atque Paphlagones erant armati, exigua
differentia. Hic populus, ut Macedones adfirmant, quamdiu in Europa cum
Macedonibus habitavit, Briges nominabatur: qui postquam in Asiam
transierunt, mutato una cum sede eorum nomine, Phryges sese
adpellarunt. (2) Armenii, eodem modo quo Phryges, instructi erant, quum
quidem sint Phrygum coloni. Ambobus simul præerat Artochmes, Darii
gener.
LXXIV. Lydorum armatura simillima Græcanicæ erat. Hi Lydi, quum olim
Mæones fuissent nominati, deinde a Lydo, Atyis filio, nomen invenerunt
et prius mutarunt. (2) Mysi in capite galeas gestabant sui generis,
clypeis utentes brevibus, jaculis autem adustis. Lydorum hi sunt
coloni, et ab Olympo monte Olympieni vocantur. Lydis Mysisque præerat
Artaphernes, Artaphernis illius filius, qui cum Dati Marathonem invasit.
LXXV. Thraces militantes caput pelle vulpina tectum habebant, circa
corpus tunicam et tunicæ superinductum sagum (_zeiran_) variegatum;
circum pedes et crura caligas ex hinnulorum corio; adhæc jacula et
peltas et breves pugiones. (2) Hi, postquam in Asiam transierunt,
Bithyni nominati sunt; prius vero, ut ipsi aiunt, Strymonii vocabantur,
quum ad Strymonem habitarent: sedibus suis autem pulsos fuisse aiunt a
Teucris et Mysis. Thracibus his Asiaticis præfuit Bassaces, Artabani
filius.
LXXVI. [_Chalybes?_] parmas habebant exiguas ex bovino corio, et bina
quisque venabula in Lycia confecta; et capitibus impositas galeas
æneas, et super his aures et cornua bovis ex ære, itemque cristas;
tibias pannis purpureis habebant involutas. Apud hunc populum est
Martis oraculum.
LXXVII. Cabelenses Mæones, qui Lasonii vocantur, eodem quo Cilices
cultu erant instructi; quem cultum tunc indicabo, quum in enarrationis
hujus ordine ad Cilices pervenero. (2) Milyæ brevia habebant spicula,
et vestes fibulis substrictas; nonnulli eorum arcus habebant Lycios;
capita autem galeis tecta coriaceis. His omnibus præfuit Badres,
Hystanis filius.
LXXVIII. Moschi capitibus impositas habebant galeas ligneas, parmas et
hastas breves, sed ferrum hastarum erat prælongum. Tibareni et Macrones
et Mosynœci militabant similiter atque Moschi armati. (2) Ordinabant
hos autem hi duces: Moschos et Tibarenos Ariomardus, Darii filius et
Parmyis, filiæ Smerdis, Cyri neptis: Macronas vero et Mosynœcos
Artayctes, filius Cherasmis, qui Sesto ad Hellespontum præfectus erat.
LXXIX. Mares in capitibus galeas gestabant suo more plexas, parmas
breves coriaces habebant, et jacula. (2) Colchi ligneas galeas in
capitibus habebant, parvas parmas ex cruda bovis pelle, hastas breves;
adhæc etiam gladios. Marum et Colchorum dux fuit Pharandates, Teaspis
filius. (3) Alarodii et Saspires similiter Colchis armati militabant:
præfuitque his Masistius, Siromitræ filius.
LXXX. Insulani populi, qui castra sequebantur, ex illis Maris Rubri
insulis, in quibus rex sedes adsignat his qui Anaspasti
(_transportati_) vocantur, veste atque armis utebantur simillimis
Medicis. (2) Insulanis his præfuit Mardontes Bagæi filius, qui altero
post hæc anno dux apud Mycalen in prælio cecidit.
LXXXI. Hi igitur sunt populi, qui in continente, et quidem pedibus,
militabant. Et pedestribus his copiis præfuerunt viri quos dixi: qui et
ordinarunt eos et eorum numerum inierunt, et chiliarchas et myriarchas
(_millium et decem millium duces_) nominarunt: hecatontarchas vero et
decadarchas (_centuriones et decuriones_) nominarunt myriarchæ. Jam
singulorum agminum populorumque alii quidem fuerant etiam duces
minores; sed hi sub imperio erant eorum quos commemoravi.
LXXXII. His ipsis vero, et universo pedestri exercitui præfecti erant
Mardonius, Gobryæ filius, et Tritantæchmes, Artabani illius, qui pro
sententia dixerat non esse bellum inferendum Græciæ, et Smerdomenes,
Otanis filius; (duo hi, Darii ex fratribus nepotes, Xerxis erant
consobrini;) et Masistes, Darii et Atossæ filius, et Gergis Arizi, et
Megabazus Zopyri.
LXXXIII. Hi universo pedestri exercitui præerant, exceptis decem
millibus. His enim selectis decem millibus Persarum Hydarnes præfuit,
Hydarnis filius. Vocabantur autem hi Persæ Immortales, hac de caussa:
quando ex illorum numero aliquis defecit aut morte aut morbo coactus,
alius in ejus locum jam delectus erat vir, ut semper essent decies
mille, nec plures nec pauciores. (2) Præcipuo autem inter omnes cultu
eminebant Persæ, et fortissimi hi erant. Armatura ea fuit quam dixi;
præterea vero auro multo et copioso fulgebant. Pellices etiam secum hi
ducebant carpentis vectas, et frequens famulitium pulcre ornatum:
eisdemque, seorsum a cæteris militibus, cameli et jumenta commeatus
vehebant.
LXXXIV. Equis quidem vehuntur omnes isti populi: at non omnes equitatum
contulere, sed hi soli: Persæ, eodem modo armati atque pedites ipsorum,
nisi quod horum nonnulli in capitibus partim ænea partim ferrea opera
gestabant malleo ducta.
LXXXV. Sunt porro homines nomades Sagartii nominati, populus quidem
Persicus, et lingua Persica utens, cultu vero inter Persicum et
Pactyicum medio. Hi equitum contulerant octo millia: arma autem illis
non sunt in usu, nec ænea, nec ferrea, præterquam pugiones. Utuntur
vero funibus e loris plexis: (2) quibus fidentes in bellum
proficiscuntur. Est autem pugnæ genus horum hominum hujusmodi: quando
cum hostibus congrediuntur, projiciunt funes, quorum in extremitate
laquei sunt; quidquid prehendit funis, sive equus sit, sive homo, id ad
se trahit eques; et ille laqueo implicatus interficitur. Talis horum
pugna est; locati autem erant cum Persis.
LXXXVI. Medi equites eodem modo, quo pedites, instructi erant: itemque
Cissii. (2) Indorum item cultus et arma eadem atque peditum; habebant
autem et equos sellarios et currus: juncti autem currus erant partim
equis, partim asinis silvestribus. (3) Bactriorum quoque cultus equitum
idem ac peditum: pariterque Caspiorum. (4) Libyes item, qui cum equis
aderant, eodem cultu atque pedites erant instructi; sed hi quidem
cuncti currus agebant. (5) Caspirorum etiam et Paricaniorum et Arabum
equitum cultus et arma nihil a peditibus differebant: sed Arabes omnes
camelis vehebantur, qui celeritate non cedunt equis.
LXXXVII. Hi ergo soli populi equitatum contulerant. Numerus vero
equitum octoginta millium fuit, exceptis camelis et curribus. Et
reliqui quidem equites turmatim ordinati erant; Arabes vero postremi,
erant locati, hac de caussa postremi, ne equi consternarentur; camelos
enim ægerrime patiuntur equi.
LXXXVIII. Equitatui præfecti erant Harmamithres et Tithæus, Datis
filii. Collega horum Pharnuches, tertius præfectus equitum, ob morbum
Sardibus erat relictus: (2) quum enim Sardibus egrederetur exercitus,
tristis huic casus acciderat. Dum equo vehitur, sub pedes equi
intercurrit canis: et equus, qui illum non prospexerat, consternatus
rectum sese erigit, et Pharnuchem excutit; qui humum prolapsus
sanguinem evomuit, et in phthisin morbus transiit. (3) Equum autem
statim initio ea pœna adfecerunt famuli, quam herus jussit: in eum
locum deducto, ubi herum excusserat, crura in genibus præciderunt. Ita
Pharnuches præfectura equitum excidit.
LXXXIX. Triremes numero fuere mille ducentæ et septem: quas præbuerant
hi populi: Phœnices, cum Syris Palæstinæ, trecentas; quorum armatura
hujusmodi erat: capita galeis tecta, similibus maxime Græcanicis
galeis; circa corpus thoraces lintei; tum clypeos habebant quorum oræ
ferro non erant munitæ, et jacula. (2) Phœnices hi, ut aiunt ipsi, olim
ad mare Rubrum habitaverant: illinc transgressi, nunc Syriæ oram
maritimam incolunt. Syriæ autem hic tractus omnis, usque ad Ægyptum,
Palæstina vocatur. (3) Ægyptii naves præbuerant ducentas. Hi plexas
sive nexiles gestabant galeas, scuta cava, quorum oræ multo ferro erant
munitæ, hastas ad navalem pugnam comparatas, et ingentes bipennes.
Multitudo eorum thoraces gestabant, magnosque gladios habebant. Talis
horum armatura erat.
XC. Cyprii naves præbuerant centum et quinquaginta, hoc modo armati:
reges eorum caput mitra obvolutum habebant: reliqui tunicas gestabant:
cætera vero ut Græci. (2) Sunt autem Cypriorum plures populi: alii
Salamine et Athenis oriundi; alii ex Arcadia; alii ex Cythno; alii e
Phœnice; alii ex Æthiopia, ut ipsi Cyprii adfirmant.
XCI. Cilices centum contulerant naves. Hi capita galeis tecta habebant
vernaculis, pro scutis parmulas gestabant ex crudo bovino corio
confectas, tunicas induti laneas: bina quisque jacula habebat, et ensem
Ægyptiaco maxime gladio similem. Hi antiquitus Hypachæi nominati erant:
dein a Cilice, Agenoris filio, viro Phœnice, nomen invenere. (2)
Pamphyli triginta naves præbuerant, Græcanicis armis instructi. Sunt
autem hi Pamphyli Trojanorum posteri illorum, qui cum Amphilocho et
Calchante disjecti fuere.
XCII. Lycii quinquaginta præbuerant naves, thoracibus et ocreis
instructi. Arcus habebant ex corno arbore, sagittas arundineas non
alatas, et jacula: ex humeris eorum pelles pendebant caprinæ: capitibus
impositi pilei pennis circumcirca coronati: præterea pugionibus et
falcibus armati erant. (2) Erant vero Lycii ex Creta oriundi, Termilæ
olim nominati, deinde a Lyco, Pandionis filio, viro Atheniensi,
invenere nomen.
XCIII. Dorienses Asiatici triginta naves contulerant, Græcanico more
armati, ex Peloponneso oriundi. (2) Cares septuaginta naves præbuerant,
falcibus et pugionibus armati, cæteroquin vero Græcanico more
instructi. His quodnam antiquitus fuerit nomen, in superiori harum
Historiarum parte dictum est.
XCIV. Iones centum contulerant naves, eodem modo instructi atque Græci.
Iones, quamdiu in Peloponneso eam regionem, quæ nunc Achaia vocatur,
incoluerant, priusquam Danaus et Xuthus in Peloponnesum advenissent, ut
Græci aiunt, Pelasgi Ægialees (_id est_, littorales) vocabantur: deinde
ab Ione, Xuthi filio, nomen invenerunt.
XCV. Insulani septemdecim contulerant naves, eodem modo armati atque
Græci. Etiam hic Pelasgicus est populus, qui deinde Ionicus eadem
ratione nominatus est atque illi duodecim civitatum Iones Athenis
oriundi. (2) Æolenses sexaginta præbuerant naves, eodem modo atque
Græci armati: et hi quoque olim Pelasgi nominati, ut Græci memorant.
(3) Hellespontii, exceptis Abydenis: nam Abydenis imperaverat rex ut
domi manerent, et pontes custodirent: cæteri igitur ex Ponto
expeditionis hujus socii naves contulerant centum, eodem modo instructi
ac Græci. Sunt autem hi Ionum et Doriensium coloni.
XCVI. In singulis istarum navium erant propugnatores Persæ et Medi et
Sacæ. Quæ ex earumdem navium numero optime vehebantur, has præbuerant
Phœnices, et in his præ cæteris Sidonii. (2) Singulorum autem populorum
copiis navalibus, perinde atque terrestribus, præerant duces ex
popularibus: quorum ego nomina edere, quum nihil necesse sit ad
historiæ rationem, supersedeo. Nec enim cuique populo duces erant
memoratu digni: et, quot in quoque populo civitates, tot etiam duces
erant. (3) Sequebantur hi autem non ut duces vere nominati aut
prætores, sed ut reliqui militantes servi. Cæterum imperatores penes
quos summa fuit imperii, et singulorum populorum duces, quotquot eorum
Persæ fuerunt, a me dicti sunt.
XCVII. Navalibus autem copiis cum imperio præfecti hi erant:
Ariabignes, Darii filius, et Praxaspes Aspathinis, et Megabazus
Megabatis, et Achæmenes Darii filius. Ionicis quidem et Caricis copiis
Ariabignes præfuit, Darii filius ex filia Gobryæ; (2) Ægyptiis autem
Achæmenes, frater Xerxis eodem patre eademque matre natus; reliquis
nauticis copiis duo reliqui. Actuaria autem navigia partim triginta
partim quinquaginta remorum, tum cercuros, et equis transvehendis naves
parvas convenisse constat ad tria millia numero.
XCVIII. Eorum qui in hac classe militarunt, secundum imperatores,
illustrissimi erant hi: Tetramnestus, Anysi filius, Sidonius; Mapen,
Siromi filius, Tyrius; Merbalus Agbali, Aradius; Syennesis,
Oromedontis, Cilix; Cyberniscus, Sicæ filius, Lycius; Gorgus, Chersis
filius, et Timonax Timagoræ, uterque Cyprius; tres Cares, Histiæus,
Tymnis filius, Pigres Seldomi, et Damasithymus, Candaulis filius.
XCIX. Reliquos ordinum duces silentio prætereo; nec enim necesse est
mihi hos commemorare, excepta Artemisia muliere, quam fuisse hujus
belli Græciæ illati sociam demiror. Hæc enim, mortuo marito, quum ipsa
regnum teneret, filiumque haberet adolescentem, animi impetu roboreque
elata, expeditioni huic sociam sese, nulla necessitate adacta,
adjunxit. (2) Nomen igitur huic Artemisia fuit, pater Lygdamnis,
paternum genus ex Halicarnasso, maternum ex Creta. Imperavit illa
Halicarnassensibus, Cois, Nisyriis et Calydniis; præbueratque naves
quinque, (3) quæ navium omnium universæ classis, post Sidonias,
præstantissimæ erant. Eadem apud regem optimas præ sociis omnibus
sententias dixit. (4) Quibus civitatibus imperasse eam dixi, has omnes
Doricæ gentis esse adfirmo: Halicarnassenses nempe, Trœzenios: reliquos
vero, Epidaurios. Hactenus igitur navales recensui copias.
C. Postquam initus est copiarum numerus, et ordine compositus universus
exercitus, cupivit Xerxes eum obeundo lustrare: idque fecit. Curru
præter unumquemque populum prætervectus, singula percontabatur, et
scribæ scripto consignabant; donec ab una extremitate ad alteram et
equitum et peditum pervenit. (2) Deinde navibus in mare deductis,
relicto curru navem conscendit Sidoniam, in eaque sub tabernaculo aureo
residens præter proras navium prætervectus est, sciscitans de singulis,
perinde atque in terrestri exercitu fecerat, et omnia scripto
consignari jubens. (3) Naves, ex quadringentorum admodum pedum
intervallo a littore abductas, in ancoris tenebant præfecti, proris
omnibus continua fronte in terram conversis, propugnatoribus in armis
stantibus, velut ad pugnam paratis: et rex spectabat, inter proras et
littus navigans.
CI. Ita lustrata classe, Xerxes navi egressus Demaratum vocari jussit,
Aristonis filium, expeditionis adversus Græciam socium; eumque, ubi
adfuit, his verbis compellavit: «Demarate, nunc me juvat, ex te quæ
scire cupio quærere. (2) Tu Græcus es, et, ut ego non ex te solum, sed
et ex reliquis Græcis, qui mihi in colloquium veniunt, audio, ex ea
civitate es, quæ nec minima est nec infirmissima. (3) Nunc ergo hoc dic
mihi, an Græci ausuri sint manus contra me tollere. Nam, ut equidem
existimo, ne universi quidem Græci et reliqui ad occidentem habitantes
homines, si vires suas cuncti conjungerent, pares forent ad resistendum
mihi, præsertim quum non sint inter se concordes. (4) At cupio tamen
etiam ex te, quid sit quod de hoc dicas, cognoscere.» Cui ita
interroganti Demaratus respondit: «Utrum, rex, ex veritate tibi dicam,
an ad gratiam?» Et ille jussit eum ex veritate dicere; nihilo enim
minus illum ob id sibi acceptum fore, quam antea fuisset.
CII. His auditis, Demaratus hæc dixit: «Rex, quoniam ex rei veritate me
loqui plane jubes, eaque dicere quæ non mentitum me esse posthac
quisquam deprehendat, hoc dico: in Græcia ab omni quidem ætate
paupertas habitavit: accessit vero virtus, sapientiæ et legis validæ
filia, qua utens Græcia et paupertatem abigit et dominatum. (2) Et
laudo quidem Græcos omnes circa terras illas Doricas habitantes: nec
vero de cunctis nunc Græcis verba faciam, sed de solis Lacedæmoniis:
quos, primum, dico nequaquam accepturos esse tuas conditiones,
servitutem Græciæ proponentes; deinde, obviam illos tibi ituros aio in
pugnam, etiamsi alii omnes Græci tecum sentirent. (3) Ad numerum autem
quod attinet, noli quærere quot sint numero, qui hoc facturi sint: nam
sive mille fuerint qui in aciem prodeant, hi tecum congredientur, sive
his pauciores sive plures.»
CIII. Quibus auditis, ridens Xerxes ait: «Demarate, quodnam emisisti
verbum, mille viros cum tam ingenti exercitu congressuros! (2) Dic
mihi, age: ais tu, regem te horum hominum fuisse: volesne igitur tu e
vestigio contra decem pugnare viros? Atqui, si vestri cives cuncti
tales sunt, quales tu declaras, decet te regem eorum, ex vestris
institutis, cum duplo numero congredi. (3) Nam si illorum quisque denis
viris de meo exercitu par est, a te utique postulo ut viginti viris par
sis: atque ita demum recte stabit ratio quam tu dicis. Sin, quum tales
sitis talique statura, quali tu et alii Græci qui me convenire
consueverunt, tantopere gloriamini, vide ne vana jactatio sit hoc quod
dicitis. (4) Age enim, videamus quid probabili ulla ratione fieri
possit: quonam tandem pacto mille homines, aut etiam decies, aut
denique quinquagies mille, qui cuncti pariter liberi sint, nec unius
subjecti imperio: quo pacto, inquam, hi resistere tanto exercitui
poterunt? Nam, si sunt illi quinquies mille, nos plures quam milleni
sumus qui illorum unumquemque circumstabimus. (5) Quodsi quidem, ut
apud nos, sic illi unius subjecti essent imperio, possent illius metu
et contra suam naturam fieri meliores, et flagellis coacti pauciores
numero adversus plures in prælium ire: sed liberi, et suo arbitrio
permissi, neutrum horum facient. (6) Puto vero equidem, æquali etiam
numero ægre Græcos solis Persis resistere posse. Sed apud nos hoc
reperitur, quod tu ais; quamquam non frequens, sed rarum: sunt enim
inter Persas, in satellitum meorum numero, viri qui cum tribus simul
Græcis pugnam inire non detrectabunt: quorum tu inexpertus, multa
nugaris.»