Persarum omnium præstantissimus, non solum eorum qui fuerunt, sed
futurorum etiam omnium es: qui quum cetera præclare verissimeque
exposueris, tum Ionas Europam habitantes non passurus sis irridere
nobis, homines ea re indignos. (2) Etenim mira atque misera res esset,
si Sacas et Indos et Æthiopas et Assyrios, et alios multos magnosque
populos, non quod injuriam Persis intulissent, sed quod nos nostram
augere voluimus potentiam, subegerimus servosque habeamus; Græcos,
autem, qui injuriis nos lacessiverunt, impune abire pateremur: (3) quid
tandem metuentes? quemnam multitudinis concursum? quam pecuniarum vim?
(I.) Novimus sane illorum pugnæ genus; novimus etiam quam imbecilles
eorum sint vires: filiosque eorum subactos habemus, hos qui in nostra
terra sedes habent, et Iones et Æolenses et Dorienses nominantur. (4)
Atque etiam ipse ego periculum horum hominum feci, adversus illos a
patre tuo in expeditionem missus: ubi, quum usque in Macedoniam
duxissem exercitum, et propemodum ad ipsas pervenissem Athenas, nemo
mihi in aciem occurrit. (II.) Quamquam cæteroquin quidem consuerunt, ut
audio, Græci inconsultissime bella sua administrare, stolida pervicacia
et sinistra mente. (5) Postquam enim sibi invicem bellum indixerunt,
pulcerrimam et apertissimam quærunt planitiem, in quam descendant manus
conserturi: quo fit ut etiam victores magno cum detrimento discedant;
de victis autem ne verbum quidem dico, nam internecione delentur. (6)
Quos oportebat, quum sint homines eadem lingua utentes, per præcones et
nuncios, et alia quavis ratione potius, quam prælio, lites suas
componere: sin omnino prælio sibi decernendum putant, oportebat locum
pugnæ capere, in quo utrique superatu essent difficillimi, et ibi belli
fortunam tentare. (7) Quamvis igitur tam perniciosa ratione belli
gerendi utantur Græci, tamen, quum ego usque in Macedoniam duxissem
exercitum, ideo non magis induxerunt in animum ut in aciem contra me
descenderent. (III.)[TR3] At tibin', o rex, ausurus est quisquam in
aciem occurrere, multitudinem navesque cunctas ex universa Asia coactas
ducenti? (8) Equidem ita sentio, eo audaciæ non progressuram esse rem
Græcorum: sin me fefellerit mea opinio, si illi vecordia elati in aciem
adversus nos sint descensuri, didicerint esse nos viros bello
fortissimos. (9) Quare intentatum nihil relinquamus: nam sua sponte
nihil fit, sed omnia hominibus conando contingunt.» In hunc modum
postquam Xerxis sententiam Mardonius mollivit, dicendi finem fecit.
X. Silentium tenentibus cæteris Persis, nec audentibus sententiam
promere contrariam ei quæ proposita erat, Artabanus Hystaspis filius,
patruus Xerxis, eoque fidentior hæc fecit verba: (I.) «Rex, nisi
sententiæ dictæ sunt invicem oppositæ, fieri non potest ut eligatur
optima; sed oportet ea, quæ sit prolata, uti: verum illud, contrariæ si
dictæ fuerint, tunc demum fieri potest; quemadmodum sincerum aurum non
per se ipsum dignoscimus, sed, dum illud (_Lydio lapidi_) juxta aliud
aurum atterimus, ita id quod melius est discernimus. (2) Ego vero etiam
patri tuo Dario, meo fratri, suaseram ne bellum Scythis inferret,
hominibus nusquam incolentibus: at ille, sperans se nomades istos
Scythas subacturum, mihi non paruit; sed, expeditione suscepta, amissis
exercitus sui multis fortibus viris rediit. (3) Tu vero, rex, bellum
illaturus es viris multo quum Scythæ præstantioribus, qui et terra et
mari fortissimi esse dicuntur. Quo in consilio quodnam insit periculum,
æquum est ut ego tibi exponam. (II.) Juncto, ais, Hellesponto, ducturum
te esse per Europam exercitum in Græciam. (4) Atqui acciderit etiam, ut
vel terra vel mari vincamur, aut etiam utrimque. Dicuntur enim fortes
hi esse viri: ac potest id etiam hinc æstimari, quod tantas copias,
quantæ cum Dati et Artapherne Atticam invaserunt, soli Athenienses
perdiderunt. (5) Quodsi non utrimque res illis successerit; at hoc
sane, rex, verendum est, ne conscensis navibus, pugna navali
superiores, navigent in Hellespontum et pontem illum dissolvant. (III.)
Ego vero non mea quadam propria prudentia hæc ita conjicio: sed qualis
tandem fuit illa calamitas, quæ parum abfuit ut nos adfligeret, quum
pater tuus, juncto Bosporo Thracico, et ponte super Istrum posito,
Scytharum in terram transiit! (6) Omnibus modis tunc Scythæ Ionas
illos, quibus commissa erat custodia pontium Istro impositorum,
sollicitarunt, ut pontem rescinderent. Ubi si Histiæus, Mileti
tyrannus, reliquorum tyrannorum secutus esset sententiam, neque se illi
opposuisset, omnino perditæ erant res Persarum. (7) Terribile vero est
vel fando audire, in unius hominis potestate sitam fuisse universam
regis et Persarum salutem. (IV.) Tu igitur noli in tantum te periculum,
nulla urgente necessitate, conjicere: sed me audi. (8) Nunc quidem hoc
dimitte consilium: et, re diligenter tecum deliberata, deinde rursus,
si tibi videtur, propone quæ optima tibi videbuntur. (9) Etenim recte
consultare reperio maximum esse lucrum. Nam etiam si contra id quod
volueris acciderit aliquid, nihilo minus recte consultaveris, fortuna
vero superaverit consilium: qui vero turpe consilium cepit, is, si
fortuna ei adfuerit, lucrum quidem invenerit, nihilo vero minus malum
ceperit consilium. (V.) Vides quo pacto eminentia præ cæteris animalia
fulmine percutiat deus, nec sinat ea se ostentare; minutis autem non
invidet. Vides etiam ut in maxima semper ædificia et in altissimas
arbores tela sua conjicit. Amat enim deus, eminentia omnia truncare.
(10) Itaque etiam ingens exercitus eadem ratione perditur ab exiguo:
quando deus illis metum aut fulmen incutit, indigno modo pereunt: (11)
nec enim sinit deus magnum sapere, præter se, alium quemquam. (VI.)
Porro, deproperare rem quamcumque parit errores, e quibus ingentia
solent damna existere: in cunctando autem insunt bona, quæ si non
protinus adparent, certe suo tempore aliquis reperiet. (VII.) Hæc
igitur, rex, tibi suadeo. Tu vero, Gobryæ fili Mardonie, desine
injuriosa verba jactare in Græcos, qui non merentur male audire. (12)
Nam Græcos calumniando ipsum regem excitas ad bellum suscipiendum: quem
in finem tu mihi etiam videris studium omne intendere. At ne ita fiat!
Calumnia enim gravissimum malum est: in quo duo sunt qui injuriam
inferunt, unus vero qui patitur injuriam. (13) Injuriam enim infert
calumniator, dum accusat absentem: infert vero et ille injuriam, qui
sibi persuaderi patitur priusquam rem adcurate compertam habeat. Qui
vero abest quum malitiose accusatur, is duplici adficitur injuria;
primum hoc ipso, quod injuste accusatur ab altero, deinde quod ab
altero pravus esse existimatur. (VIII.) Sed, si omnino oportet bellum
huic populo inferre, age, rex ipse in sedibus maneat Persarum, sed, in
medio depositis nostrûm utriusque liberis, tu solus suscipe
expeditonem, sumptis tecum quoscumque duces selegeris, et exercitu
quantumcumque volueris. (14) Tum, si res ita, ut tu ais, regi
successerit, interficiantur mei liberi, et ego cum illis! sin, ut ego
prædico; tuis liberis idem hoc fiat, et tibi ipsi, si quidem redieris!
(15) Quodsi hanc inire conditionem recusas, et nihilo minus exercitum
duxeris adversus Græciam, audituros esse autumno homines qui hic
relicti erunt, Mardonium, ingentis calamitatis auctorem Persis, alicubi
in terra Atheniensium aut Lacedæmoniorum, nisi forte prius etiam in
itinere, a canibus volucribusque fuisse laceratum, postquam cognovit
quinam sint illi viri, contra quos tu regi persuades ut expeditionem
suscipiat.»
XI. Hæc postquam Artabanus dixit, ira accensus Xerxes his verbis
respondit: «Artabane, tu es patris mei frater: hoc te tuebitur, ne
meritam injuriosis verbis mercedem accipias. (2) Verumtamen hanc tibi,
quum sis ignavus et imbellis, ignominiam infligo, ut meæ in Græciam
expeditionis non futurus sis comes, sed hic cum mulieribus maneas. Ego
vero absque te, quæcumque dixi, effecta dabo. (3) Ne enim sim Dario,
Hystaspi, Arsame, Ariaramne, Teispe, Cyro, Cambyse, Teispe, Achæmene
prognatus, nisi pœnas ab Atheniensibus sumpsero! bene gnarus, si nos
quieverimus, illos non quieturos, sed nostram utique terram bello esse
invasuros, si judicandum est ex his, quæ ab illis cœpta sunt fieri, qui
exercitu in Asiam trajecto Sardes incenderunt. (4) Quare neutris
retrogredi licet; sed propositum est agendi aut patiendi discrimen, ut
aut hæc omnia sub Græcorum cadant potestatem, aut ista omnia sub
Persarum: nullum enim inter has inimicitias medium relinquitur. (5)
Recte igitur factum fuerit, si jam nunc ultum eamus injurias quas
priores passi sumus, ut ego periculum hoc experiar quod mihi imminet,
adversus hos homines ducenti, quos quidem Pelops Phryx, servus patrum
nostrorum, ita subegit, ut ad hunc usque diem et homines ipsi et eorum
terra ab eodem, qui eos subegit, nomen invenerint.»
XII. Hi hucusque sermones sunt habiti. Deinde adpetente nocte momordit
Xerxem Artabani sententia. Noctu vero secum ipse deliberans reperit,
prorsus sibi necesse non esse adversus Græciam expeditionem suscipere:
et postquam ita mutavit sententiam, somno sopitus est. At eadem nocte
talem, ut quidem Persæ narrant, visionem habuit. (2) Videbatur Xerxi,
adstare ipsi virum magnum et formosum, his verbis ipsum adloquentem:
«Mutas tu[TR4] igitur, Persa, tuum consilium, nec ducturus es exercitum
in Græciam, postquam edixisti Persis ut copias contrahant? Atqui nec
recte facis, quod mutas sententiam; nec, qui tibi adsentiatur, quisquam
est. Immo vero, quemadmodum hodie constitutum habebas facere, eadem
perge via.» His ille dictis avolare visus est Xerxi.
XIII. Ut dies illuxit, rex, nulla hujus insomnii ratione habita, eosdem
Persas, quos collexerat antea, convocavit, et in hunc modum eos est
adlocutus: «Viri Persæ, date mihi veniam, contrarium superiori
consilium capienti. Nam et ego ad id prudentiæ culmen, quo tendo,
nondum perveni; et, qui ad istud faciendum me excitant, nullo tempore a
me discedunt. (2) Atqui postquam Artabani audivi sententiam, statim
quidem in me ebullivit juventus, ut insolentiora verba in virum natu
grandiorem conjicerem, quod non oportebat: verumtamen nunc, agnito meo
errore, utar illius sententia. (3) Scitote igitur abjecisse me belli
Græciæ inferendi consilium, et quietem agite.» His[TR5] auditis, Persæ
læti regem adorarunt.
XIV. Insequente vero nocte idem insomnium dormienti Xerxi iterum
adstans dixit: «Tu[TR6] ergo, Darii fili, palam coram Persis abjecisti
belli consilium, nulla meorum verborum ratione habita, quasi a nemine
audivisses! (2) Probe nunc scito, nisi protinus expeditionem hanc
susceperis, hoc tibi inde eventurum: quemadmodum magnus amplusque
evasisti brevi tempore, ita humilis rursus celeriter evades.»
XV. Territus hoc viso Xerxes e lecto prosiliit, nunciumque ad Artabanum
misit, qui illum advocaret. Qui ubi adfuit, hæc ei Xerxes dixit:
«Artabane,[TR7] ego statim quidem parum prudenter me gesseram,
contumeliosa in te verba conjiciens boni consilii caussa: brevi post
vero mutavi sententiam, agnovique faciendum mihi id quod tu suasisti.
(2) Verumtamen hoc ipsum facere, quamvis velim, non possum: nam,
postquam mutato consilio tuam probavi sententiam, iterato adparet mihi
nocturnum visum, nequaquam probans ut hoc faciam; et nunc etiam minas
intentans abiit. (3) Si igitur deus est qui illud mihi mittit, et si
prorsus ei cordi est ut suscipiatur hæc in Græciam expeditio, idem hoc
insomnium tibi etiam advolabit, eademque quæ mihi præcipiet. (4)
Reperio autem sic hoc futurum, si tu universum meum cultum sumpseris,
eoque indutus in throno meo resederis, ac deinde meo in lecto cubueris.»
XVI. Hæc postquam Xerxes locutus est, primum quidem dicto ejus non
paruit Artabanus, quippe sibi non convenire judicans in throno residere
regis: postremo vero, ut coactus est, imperata fecit, postquam hæc regi
responderat: (I.) «Pari loco, rex, sunt meo judicio hæc duo, recte
sapere, et bonum danti consilium obsequi velle: quorum quum utrumque
tibi insit, pravorum hominum colloquia in errorem te inducunt;
quemadmodum mare, rem omnium utilissimam hominibus, aiunt ab
irruentibus ventorum flatibus prohiberi ne naturam exserat suam. (2)
Ego vero, quando malis me verbis accepisti, non tam hoc ipsum ægre
tuli, quam istud, quod, quum duæ propositæ essent Persis sententiæ,
altera injuriosam augens insolentiam, altera eamdem reprimens,
dicensque perniciosam rem esse, adsuefacere animum ad plura semper,
quam quæ habeas, concupiscenda; quod, inquam, ex duabus hisce
propositis sententiis eam suscepisti, quæ et tibi et Persis
periculosior est. (II.) Nunc igitur, postquam ad meliorem te
convertisti, et abjecisti expeditionis adversus Græcos consilium, ais
tibi adparere insomnium divinitus missum, quod te vetet omittere hanc
expeditionem. (3) At ne est quidem, mi fili, res hæc divina. Insomnia
enim, quæ inter homines vagantur illisque accidunt, talia sunt, qualia
ego te docebo, qui multis annis, quam tu, natu sum major. (4) Qualia
quis interdiu curat ac meditatur, talia eum maxime circumvolitare
solent visa per somnum: nos autem his proximis diebus occupatum quam
maxime animum hac expeditione habuimus. (III.) Sin hoc non tale est
quale ego judico, sed divinum quidquam si huic viso inest tu recte rem
omnem verbo complexus dixisti: adpareat enim illud et mihi, mihique
idem atque tibi præcipiat! (5) Debet autem mihi nihilo magis adparere
tua veste induto, quam mea; nec magis tuo in lecto cubanti, quam in
meo; si modo omnino adpariturum est etiam aliis. (6) Nec enim profecto
adeo stultum erit hoc, quidquid est, quod tibi per somnum adparuit, ut,
me si viderit, te esse opinetur, ex veste tua judicium faciens. (7) Sin
me autem nullo loco habuerit, neque adparere voluerit mihi, sive tua
indutus sim veste, sive mea, verum tibi sit nihilominus adpariturum;
hoc jam nunc explorandum est: nam si constanter adparuerit, dixerim et
ego, rem esse divinam. (8) Cæterum si tibi, ut ita faciam, stat
decretum, neque ego te ut illud revoces commovere possum, verum si
omnino me oportet tuo in lecto somnum capere: age, hoc ubi fecero,
adpareat mihi quoque visum! Donec vero hoc contigerit, equidem in mea
persistam sententia.»
XVII. His dictis, Artabanus, sperans se probaturum, nullius momenti
esse quæ Xerxes dixerat, morem illi gessit. Postquam vero vestem Xerxis
indutus in solio regis consedit, ac deinde cubitum ivit, venit ad eum,
ut somno sopitus est, idem insomnium quod Xerxi adparuerat; (2) et
capiti ejus adstans, hæc dixit: «Tu[TR8] igitur is es, qui Xerxem,
veluti curam ejus gerens, hortaris, ne bellum inferat Græciæ? At nec
posthac, neque nunc, impune feres, qui infecta reddere ea, quæ fieri
oportet, conaris. Xerxem autem quæ pœna maneat, dicto non audientem,
ipsi declaratum est.»
XVIII. His verbis visum est Artabano insomnium illud minas ipsi
intentare, simulque candentibus ferris velle ipsi exurere oculos. (2)
Itaque alta exclamans voce, de lecto prosiliit; adsidensque Xerxi,
postquam insomnii visum ei exposuit, hæc deinde verba adjecit:
«Equidem, rex, utpote qui multas atque magnas res eversas vidi ab
infirmioribus, retinere te volueram, ne omnibus in rebus juvenili
indulgeres ætati. Itaque gnarus quam perniciosum sit nimia
concupiscere, et memor Cyri in Massagetas expeditio quem exitum
habuerit, memorque expeditionis Cambysis adversus Æthiopas, denique
socius quum fuerim expeditionis Darii adversus Scythas; (3) hæc omnia
cognita habens, in hac fui sententia, beatum te prædicatum ab omnibus
hominibus iri, si nihil moveres. At, quoniam divinitus immissus est hic
impetus, et Græcis, ut videtur, ipso deo volente imminet exitium, ego
etiam ipse muto sententiam, et in tuam transeo. (4) Tu igitur Persis
significa quæ tibi divinitus missa sunt; imperaque illis, ut ea
exsequantur, quæ tu ad parandum hoc bellum spectantia prius edixeras.
Denique ita fac, ut, quoniam hæc tibi Deus peragenda commisit, nihil,
quod a te proficisci queat, desideretur.» (5) His dictis, simul atque
dies illuxit, viso nocturno commoti, Xerxes cum Persis hæc
communicavit, et Artabanus, qui prius solus palam rem dissuaserat, nunc
aperte eamdem urgebat.
XIX. Postquam ita constitutum erat Xerxi, ut susciperet expeditionem,
tertia ei visio per somnum oblata est; quam Magi, ad se relatam,
interpretati sunt ad universam spectare terram, significareque homines
omnes servos illius futuros. (2) Fuit ea visio hujusmodi: visus est
sibi Xerxes coronari oleæ fronde, ramosque oleæ ejus universam occupare
terram, deinde vero evanescere coronam capiti impositam. (3) Hoc visum
quum ita, ut dixi, interpretarentur Magi; protinus Persarum, qui ad
concilium convenerant, unusquisque suam in præfecturam profectus,
studium omne, ut jussa exsequerentur, adhibuere, cupiens quisque
proposita dona præ cæteris obtinere: atque ita Xerxes copias contraxit,
ut nullus esset continentis locus, qui non perquireretur.
XX. Etenim, ex quo recepta erat Ægyptus, quatuor solidi anni in
comparando exercitu et rebus exercitui necessariis insumpti sunt;
volvente vero quinto anno expeditionem Xerxes suscepit ingenti copiarum
multitudine. (2) Fuit enim hæc omnium, quas novimus, expeditionum longe
maxima; adeo ut ad eam nihil fuerit aut illa quam adversus Scythas
Darius, aut quam ipsi olim Scythæ susceperant, quum Cimmerios
persecuti, incursione in Medicam terram facta, universam propemodum
superiorem Asiam a se subactam tenuerunt, quam ob caussam deinde Darius
ultionem ab eis capere voluit: aut illa quam Atridæ adversus Ilium
dicuntur suscepisse. aut quam ante Trojana tempora Mysi atque Teucri
fecerant, qui per Bosporum in Europam transgressi, Thraces omnes
subegerunt, et usque ad Ionium mare descenderunt, porro usque ad Peneum
fluvium meridiem versus penetrarunt.
XXI. Omnes hæ expeditiones, et si quæ sunt præter has aliæ similes, non
sunt dignæ quæ cum hac una conferantur. Quis enim est Asiæ populus,
quem non adversus Græciam Xerxes eduxerit? quæ aqua, quæ non defecerit,
ab exercitu ejus epota, exceptis majoribus fluviis. (2) Alii quippe
populi naves præbuere, alii in peditatum erant distributi, aliis
imperatus erat equitatus, aliis navigia transvehendis equis, simulque
homines militaturi; alii naves longas pontibus faciendis præbere
tenebantur, alii commeatum simul et naves. (3) Ac primum quidem,
quoniam, qui priores circa Athon sunt circumvecti, calamitatem
acceperant, jam inde a tribus fere annis ea maxime præparaverat quæ ad
Athon spectabant. Nam ad Elæuntem, Chersonesi oppidum, in ancoris
stabant triremes; unde proficiscebantur homines de exercitu ex omnibus
nationibus, qui sub flagellis terram perfoderent, quorum in locum alii
subinde succedebant; fodiebant autem etiam hi qui circa Athon
incolebant: operique præfecti erant Bubares, Megabazi filius, et
Artachæes Artæi, uterque natione Persa.
XXII. Est enim Athos mons ingens ac nobilis, in mare excurrens, et ab
hominibus habitatus. Ubi mons in continentem desinit, peninsulæ speciem
refert, estque isthmus duodecim fere stadiorum: est autem campestris
hic locus, tumulos habens non magnos, a mari Acanthiorum ad illud mare
quod contra Toronen est. (2) In eodem hoc isthmo, in quem desinit
Athos, oppidum est Sane, a Græcis habitatum: quæ vero intra Sanen in
ipso Atho incoluntur oppida, quæ tunc Persa ex continentis oppidis
insulana facere adgressus est, hæc sunt: Dium, Olophyxus, Acrothoon,
Thyssus, Cleonæ: hæc sunt oppida, quibus Athos frequentatur.[TR9]
Fodiebant autem hoc modo.
XXIII. Totum tractum, linea recta juxta Sanen urbem ducta, secundum
nationes distribuerant barbari. Tum, ubi jam profunda fuit fossa, alii
in imo stantes fodiebant, alii vero effossam terram continuo aliis
tradebant, qui superne scalis insistebant; et hi rursus aliis; donec ad
summos pervenissent, qui eam egerebant ejiciebantque. (2) Jam cæteris
quidem, præterquam Phœnicibus, rupta fossæ præcipitia duplum laborem
exhibuere: nam quum summa fossæ labia pari amplitudine atque inferiora
facerent, non potuit hoc non eis accidere. At Phœnices, ut in aliis
operibus ingenium ostendunt, sic et in isto. (3) Nam portionem eam, quæ
ipsis sorte obvenerat, ita fodiebant, ut superius os fossæ duplo majus
facerent, quam fossam ipsam esse oportebat: progrediente vero opere,
constanter arctiorem illam faciebant, ut, quum in fundo essent, parem
cum aliis latitudinem fossa haberet. (4) Erat autem ibi pratum, ubi
forum habebant rerum venalium: frumentique moliti copia ex Asia eis
advehebatur.
XXIV. Jam, ut ego quidem hanc rem considerans reperio, magnificentiæ
caussa fodi hanc fossam Xerxes jussit, cupiens et potentiam suam
ostentare, et monumentum relinquere sui. Nam, quum nullo labore per
isthmum transduci naves potuissent, fossam quam mare perflueret fodi
jussit ea latitudine, ut duæ simul triremes, remis suis agitatæ,
transire per illam possent. Eisdem illis, quibus ducenda fossa fuerat
mandata, imperatum erat etiam ut Strymonem fluvium ponte jungerent.
XXV. Hæc dum ita facienda curat, simul etiam parari armamenta jungendis
_in Hellesponto_ pontibus jussit, partim ex papyro, partim ex lino
albo; quam curam Phœnicibus et Ægyptiis mandavit. Deinde ne fame
laboraret aut exercitus aut jumenta in Græciam ducenda, deponi
commeatus jussit; (2) et commoda sciscitatus loca, ut quemque locum
maxime idoneum reperit, ibi jussit deponi, dato mandato ut undique ex
Asia onerariis navibus et portoriis alii alio deveherent. (3) Igitur
plurimam quidem partem in Candidum Littus, quod vocatur (Leuce Acte),
devexerunt; alii vero Tyrodizam Perinthiorum, alii Doriscum, alii
Eionem, quæ super Strymonem est, alii in Macedoniam convehere commeatus
jussi.
XXVI. Hi dum opus imperatum exsequuntur, interim coactus universus
pedestris exercitus una cum Xerxe iter Sardes versus ingressus est,
Critallis profectus, Cappadociæ oppido: eo enim edictum erat ut
convenirent copiæ omnes, quæ per continentem cum ipso Xerxe erant
ituræ. (2) Jam, quis fuerit præfectorum qui optime instructum adduxerit
exercitum, adeoque munera acceperit a rege proposita, edere non possum:
nam ne liquet quidem mihi, an omnino in judicium ea res venerit. (3)
Exercitus vero, postquam trajecto Haly fluvio Phrygiam intravit, per
eam iter faciens Celænas pervenit; ubi fontes oriuntur Mæandri, et
alius fluvii non minoris Mæandro, cui nomen est Catarrhactes, qui ex
ipso foro Celænarum exortus, in Mæandrum influit: quo in foro ejusdem
urbis uter suspensus est Sileni Marsyæ, quem Phryges narrant ab
Apolline excoriatum suspensumque fuisse.
XXVII. In hac urbe exspectans Xerxem consederat Pythius, Atyis filius,
Lydus, ipsumque Xerxem et universum ejus exercitum magnificis epulis
excepit, pecuniasque pollicitus est quas in bellum esset collaturus.
(2) Qui ubi pecunias obtulit, quæsivit Xerxes ex præsentibus Persis,
quisnam hominum esset Pythius, et quantas possideret divitias, qui ista
offerret. (3) Cui illi responderunt. «Idem hic est, rex, qui patri tuo
Dario auream platanum aureamque vitem dono dedit: estque post te nunc
hominum, quos novimus, omnium princeps divitiis.»
XXVIII. Miratus Xerxes posterius hoc verbum, ipse deinde Pythium
interrogavit, quantas possideret pecunias. Et ille, «rex, inquit, non
te celabo, neque excusatione utar, nescire me meas facultates; sed bene
cognitas habens, adcurate tibi dicam. (2) Nam simul atque certior sum
factus ad mare Græcum te descendere, cupiens tibi ad bellum conferre
pecunias, inquisivi; rationeque inita, reperi, esse mihi argenti
talenta bis mille, auri vero quadringentas myriadas staterum Daricorum,
minus septem millibus. (3) Atque has ego pecunias tibi do muneri: est
enim mihi ex mancipiis atque agris victus sufficiens.» Hæc ille dixit.