cana fori facies; tunc vir vafer adsit oportet,
e ligno insidias caveatque rubrum præconem.
Erat autem tunc [_quum advenere Samii_] et forum et prytaneum
Siphniorum Pario lapide excultum.
LVIII. Hoc oraculum Siphnii, nec tunc statim quum datum est, quo
pertineret intellexerant, nec deinde, quum Samii advenerunt. Nam simul
atque ad Siphnum Samii adpulerunt, navium unam in urbem cum legatis
miserunt. (2) Erant autem olim naves omnes minio tinctæ: idque fuit
quod Siphniis Pythia edixerat, quum cavere illos jussisset ligneas
insidias et rubrum præconem. (3) Advenientes igitur Samiorum legati
postularunt a Saphniis, ut decem talenta ipsis mutuo darent. Quod quum
se facturos Siphnii negassent, agros eorum depopulati sunt Samii. (4)
Ea re cognita, protinus Siphnii egressi sunt, rebus suis opem laturi:
sed commisso prælio inferiores discesserunt, multique eorum urbe a
Samiis sunt interclusi: quo facto, centum talenta ab illis Samii
exegerunt.
LIX. Ab Hermionensibus vero, data pecunia, Hydream acceperunt insulam,
Peloponneso obversam, eamque Trœzeniis in depositum dederunt; ipsi vero
Cydoniam in Creta condiderunt coloniam, quum non hoc consilio
navigassent, sed Zacynthios insula ejecturi. (2) Mansere autem ibi et
opibus florere per quinquennium; ita quidem, ut, quæ nunc templa sunt
Cydoniæ, ab his extructa sint, atque etiam Dictynnes fanum. (3) Sexto
autem anno Æginetæ eosdem, Cretensibus juncti, prælio navali superatos,
in servitutem redigerunt, resectasque navium proras, quibus apri pro
insignibus erant, Æginæ in Minervæ templo dedicarunt. (4) Id fecerunt
Æginetæ, quia infensi Samiis erant: hi enim priores, regnante Sami
Amphicrate, bello Æginæ illato multis malis Æginetas adfecerant, sed et
ipsi multa erant passi.
LX. Caussa quidem illius odii hæc est: verum ego longiorem de Samiis
sermonem feci, quoniam ab his tria maxima opera, præ reliquis omnibus
Græcis, effecta sunt. Primum, in monte ad centum et quinquaginta
orgyias edito, in hoc fossa ab imo monte incipiens, et per totum ita
acta, ut in oppositum montis latus pateat alterum fossæ orificium. (2)
Longitudo fossæ septem stadiorum est: altitudo ac latitudo, octo pedum
utraque. Per totam autem illius longitudinem excavata est alia fossa,
viginti ulnas alta, tres pedes lata, per quam aqua, ex ingenti fonte
derivata, per tubos in urbem deducitur. Architectus hujus fossæ
Eupalinus fuit Megarensis, Naustrophi filius. (3) Hoc unum ex tribus
illis. Alterum est opus, agger in mari ductus circa portum, in
altitudinem viginti orgyiarum; longitudo autem aggeris, major duobus
stadiis. (4) Tertio, templum habent exstructum maximum omnium, quæ nos
novimus, templorum: cujus primus architectus fuit Rhœcus, Philæ filius,
Samius. Horum caussa sermonem de Samiis paulo longiorem instituimus.
LXI. Jam adversus Cambysen, diutius in Ægypto morantem insanientemque,
insurrexerunt duo fratres Magi, quorum alterum Cambyses procuratorem
domus suæ reliquerat. (2) Hic igitur adversus illum insurrexit, quum
intelligeret, occultari Smerdis cædem, paucosque esse Persarum ad quos
notitia illius pervenisset, plerosque vero illum credere superesse: hæc
ille reputans, regiam occupare hoc modo instituit. (3) Erat ei frater,
quem simul cum eo insurrexisse dixi, corporis specie similis admodum
Smerdi, Cyri filio, quem Cambyses, quum ipsius frater esset,
interfecerat. Erat igitur hic et facie Smerdi similis, et ipsi nomen
quoque idem Smerdis erat. (4) Hunc hominem Patizithes Magus, postquam
ei persuaserat ut sibi omnia conficeret, regio in solio collocavit. Quo
facto, præcones dimisit quum alias in partes, tum et in Ægyptum misit
qui ediceret exercitui, Smerdi dehinc esse parendum, Cyri filio, non
Cambysi.
LXII. Itaque quum cæteri præcones hoc edixerunt, tum qui in Ægyptum
erat missus, ubi Cambysen cum exercitu Ecbatanis Syriæ invenerat, stans
in medio proclamavit ea quæ a Mago mandata habebat. (2) Quæ ut a
præcone edicta Cambyses cognovit, quum vera esse ea et proditum se a
Prexaspe existimaret (hunc enim, ad interficiendum Smerdin missum, non
exsecutum esse mandatum), respiciens Prexaspen, ait: «Prexaspes, ita
igitur mandatum mihi es exsecutus, quod tibi injunxeram!» (3) Tum ille:
«Non est hoc verum, domine, ut Smerdis frater tuus adversus te
insurrexerit, aut ut ulla tibi a viro illo contentio, sive magna, sive
parva existere possit. Nam ego ipse tuum mandatum exsecutus, mea manu
eum sepelivi. (4) Itaque, si resurgunt mortui, exspecta ut etiam
Astyages Medus adversus te sit insurrecturus: sin erit ut olim, nihil
quidquam novarum rerum ab illo tibi nascetur. Quare mihi videtur,
insequi nos debere præconem, et ex eo perquirere interrogando, a quonam
missus edixerit, Smerdi regi esse parendum.»
LXIII. Hæc a Praxaspe dicta quum placuissent Cambysi, protinus missi
sunt qui præconem insequerentur reducerentque. Qui ut rediit, his
verbis eum interrogavit Prexaspes: «Tu, homo, quum dicas a Smerdi Cyri
filio te nuncium venire, nunc, si mihi verum dixeris, salvus abito.
Ipsumne Smerdin oculis tuis vidisti, qui tibi hoc mandatum dederit; an
ab aliquo ex ejus ministris illud accepisti?» (2) Tum ille, «Ego,
inquit, Smerdin Cyri filium, ex quo rex Cambyses cum exercitu in
Ægyptum est profectus, nondum vidi: sed Magus, quem domus suæ
procuratorem Cambyses constituit, hic mihi mandata hæc dedit, dicens
Smerdin esse, Cyri filium, qui, ut ea ad vos perferrem, imperasset.»
(3) Hæc illis homo iste dixit, a veritate nihil discedens. Tum
Cambyses: «Tu quidem, Prexaspes, ait, ut vir bonus mandata mea
exsecutus, culpam effugisti: at quis tandem ille fuerit Persarum, qui
Smerdis nomen invadens, adversus me insurrexit?» (4) Cui ille,
«Equidem, rex, mihi videor, inquit, intelligere quid hoc rei sit. Magi
sunt qui tibi insurrexerunt, tum is quem tu procuratorem domus tuæ
reliquisti, Patizithes, tum hujus frater Smerdis.»
LXIV. Ibi tunc, audito Smerdis nomine, veritas quum dictorum tum
insomnii animum percutit Cambysis, cui per somnum visum erat nunciare
aliquem sibi, Smerdin, regio in solio sedentem, capite cœlum tetigisse.
(2) Itaque intelligens, frustra se perdidisse fratrem, deploravit
Smerdin: et postquam universam suam calamitatem deplorarat
lamentatusque erat, in equum insiliit; in animo habens quam celerrime
posset, Susa adversus Magum ducere exercitum. (3) At, dum in equum
insilit, de vagina gladii fungus (_extremæ vaginæ claustrum_) decidit;
et nudatus gladius femur feriit. (4) Vulneratus igitur Cambyses eadem
parte, qua ipse antea deum Ægyptiorum Apin percusserat, quum letale
vulnus accepisse sibi videretur, quæsivit quodnam nomen esset oppido.
Et illi Ecbatana dixerunt. (5) Erat ei autem superiori tempore oraculi
responsum ex Buto urbe adlatum, Ecbatanis illum moriturum: unde sibi
persuaserat, Ecbatanis Mediæ, ubi ei rerum omnium summa erat, senem
sese vita functurum; at nimirum Ecbatana Syriæ dixerat oraculum. (6)
Itaque, postquam tunc percunctatus oppidi nomen cognovit, consternatus
calamitate quæ et ex Mago ei imminebat, et ex vulnere, resipuit;
intelligensque oraculi responsum, ait: «Hic loci fatale est vitam
finire Cambysen, Cyri filium.»
LXV. Neque tunc plura; sed deinde, interjectis fere viginti diebus,
convocatis ad se spectatissimis qui aderant Persarum, hæc ad eos verba
fecit: Eo redactus sum, o Persæ, ut rem vobis eam, quam omnium maxime
occultavi, debeam aperire. (2) Quum in Ægypto essem, vidi nocturnam
visionem, quam utinam numquam vidissem! Visum erat mihi, venientem domo
nuncium renunciare, Smerdin, regio in solio sedentem, capite cœlum
tetigisse. (3) Itaque veritus, ne imperium mihi a fratre raperetur,
properantiora feci quam prudentiora: nec enim naturæ hominis datum est,
avertere id quod sit eventurum: ego vero fatuus Prexaspen Susa mitto,
qui Smerdin interficiat. (4) Quo tanto admisso facinore, securus vitam
egi, nullo pacto cogitans fore, ut, sublato Smerdi, alius quisquam
hominum mihi insurgat. Sed ab ejus quod futurum erat notione prorsus
aberrans, præter jus et fas fratrem occidi, et nihilo minus regno sum
privatus. Smerdis enim Magus fuit, quem contra me insurrecturum esse
deus insomnii viso mihi significaverat. (5) Patratum igitur a me
facinus est; vosque sic existimate, non amplius in vivis esse Smerdin,
Cyri filium: sed Magi vobis regiam occuparunt, is quem ego procuratorem
domus meæ reliqui, et frater eius Smerdis. (6) Jam, quem maxime
oportuerat vicem meam, qui hæc indigna a Magis patior, ulcisci; is
nefaria cæde, a proximis suis patrata, vitam finivit. Qui quum amplius
non sit, secundo loco, id quod reliquum est, ut vos, Persæ, quæ nunc,
quum vitam finio, mihi a vobis fieri volo, moneam summa me necessitas
urget. (7) Nempe hoc vobis, deos regios obtestatus, injungo, quum in
universum cunctis, tum maxime his qui ex Achæmenidum stirpe adestis, ne
principatum ad Medos iterum redire patiamini; sed, sive illi dolo eum
obtinuerunt, dolo eis eripiatis; sin vi quadam illum sibi pararunt, vi
et armis recuperetis. (8) Atque, hoc quidem si feceritis, et terra
vobis fructum ferat, et uxores et greges uberem edant prolem, et
libertate in omne futurum tempus fruamini! Sin non recuperaveritis
principatum nec conati fueritis recuperare, contraria horum vobis ut
fiant precor, et hoc amplius, ut Persarum unicuique finis vitæ, qualis
mihi, eveniat.» Simul hæc locutus Cambyses universam suam sortem
deploravit.
LXVI. Tum Persæ, regem videntes edere ploratum, universi quidquid
vestium habebant, discerpere, immensumque edere ejulatum cœperunt. (2)
Et haud multo post, carie corroso osse, et in putredinem abeunte
femore, e vivis ereptus est Cambyses, Cyri filius, postquam annos
omnino septem et quinque menses regnaverat, nec ullam prolem, neque
masculam, neque femineam, reliquerat. (3) At qui aderant Persæ
persuadere sibi nullo pacto potuerunt, Magos rerum esse potitos; sed
Cambysen existimarunt calumniæ caussa hæc dixisse quæ de morte Smerdis
dixerat, quo Persicum omne genus ad bellum adversus illum concitaretur.
(4) Hi igitur existimabant, Smerdin Cyri filium regnum occupasse: nam
præfracte etiam negabat Pexaspes, a se interfectum esse Smerdin; nec
enim tutum ei erat, mortuo Cambyse fateri, Cyri filium ipsius manu
periisse.
LXVII. Magus igitur, mortuo Cambyse, secure regnavit, usurpans
cognominis Cyri filii nomen Smerdis, per septem menses, qui Cambysi ad
complendum octavum annum defuerunt: intra quod tempus cunctos imperio
Persarum subjectos ingentibus adfecit beneficiis, ita ut eumdem mortuum
desiderarent omnes Asiæ populi, ipsis Persis exceptis. Dimissis enim
per omnes, quibus imperavit, populos præconibus Magus edixerat, per
triennium immunes fore omnes, quum a milita, tum a tributo. Atque hoc
edictum protinus promulgaverat, simulatque insurrectione facta iniit
regnum.
LXVIII. At octavo mense, quisnam esset, tali modo compertum est. Fuit
Otanes, Pharnaspis filius, genere et opibus par ei qui primus esset
inter Persas. Hic Otanes primus suspectum habuit Magum; non esse
Smerdin Cyri filium, sed eum qui erat, inde conjiciens, quod numquam ex
arce egrederetur, nec ullum ex nobilibus Persis in conspectum suum
vocaret. (2) Ea suspicione ductus, hocce instituit facere. Filiam ejus,
cui Phædyma nomen erat, in uxoribus habuerat Cambyses: eamdemque
perinde tunc Magus habebat, cum eaque pariter atque cum aliis Cambysis
uxoribus consuetudinem habebat. (3) Ad hanc igitur filiam suam misit
Otanes, quærens ex ea, quisnam homo esset cum quo concumberet: utrum
Smerdis Cyri filius, an alius quispiam? Cui illa responsum remisit,
nescire se; neque enim Cyri filium Smerdin umquam vidisse, nec scire
quis sit cum quo concumbat. (4) Tum iterum ad eamdem mittens Otanes,
ait: «Si Smerdin Cyri filium non nosti, at tu ab Atossa percunctare,
quonam cum viro et illa concumbat et tu! nam illa utique fatrem novit
suum.» (5) Respondit ad hæc filia: «Neque Atossæ ego possum in
colloquium venire, neque alii ulli mulieri ex his quæ mecum hic una
habitant: nam simulatque hic homo, quisquis est, occupavit regnum,
disseminavit nos, alii aliam sedem adsignans.»
LXIX. Hæc audienti Otani magis etiam manifesta facta res est. Itaque
tertio ad illam nuncium mittit, his verbis: «Oportet te, filia, quum
bene nata sis, periculum suscipere quodcumque pater te jubet. Quodsi
enim hic non est Cyri filius Smerdis, sed is quem ego esse existimo;
non debet ille, quod tecum concumbat et Persarum teneat imperium,
impune ferre, sed meritam luere pœnam. (2) Nunc igitur fac hocce:
quando tecum cubuerit, tuque eum somno sopitum intellexeris, palpa ejus
aures. Quodsi compertus fuerit aures habere, puta te cum Cyri Smerdi
concumbere: sin aures eum non habere deprehendes, magus Smerdis est
quicum concumbis.» (3) Ad hæc renunciari Phædyma jubet, ingens se adire
periculum, si id faciat. Si forte enim aures ille non habeat, ipsa
autem deprehendatur palpans, satis se scire, fore ut ab illo
trucidetur: attamen imperata facturam. (4) Sic illa, hoc se effecturam,
patri recepit. Mago autem huic Smerdi Cyrus, Cambysis filius, tum
regnans, graviorem quamdam ob culpam præcidi aures jusserat. (5) Hæc
igitur Phædyma, Otanis filia, cuncta exsequens quæ patri receperat,
quum ad illam rediisset ordo intrandi ad Magum (per vices enim apud
Persas uxores ad maritum intrant), cubiculum ingressa cum eo concubuit:
et postquam gravi somno Magus sopitus erat, aures ejus palpavit. (6)
Utque haud ægre, sed facillime, cognovit auribus carere hominem,
simulatque dies adfuit, ad patrem misit, remque ei significavit.
LXX. Tum Otanes, adsumpto Aspathine et Gobrya, primariis inter Persas
viris, maximeque idoneis quibus fidem haberet, totam rem his enarravit:
atque hi etiam ipsi suspicati erant, ita se rem habere. Quibus quum
deinde rationes suas exposuisset, adsentati sunt ambo. (2)
Constitueruntque hi tres, ut ipsorum quisque unum virum Persam, cui
maxime fidem haberet, sibi legeret socium. Adsciscit igitur Otanes pro
sua parte Intaphernem; Gobryas, Magabazum; Aspathines, Hydarnen. Ita
quum sex essent, advenit Susa Darius, Hystaspis filius, ex Perside
veniens, cui regioni pater ipsius erat præfectus. Qui ubi advenit,
placuit reliquis sex Persis Darium etiam socium sibi adsciscere.
LXXI. Hi septem igitur congressi, fidem sibi dant invicem, et sermones
conferunt. Ubi ad Darium venit ordo sententiæ dicendæ, ait ille: «Ego
hoc solus cognitum habere putabam, regnare Magum, et vita excessisse
Smerdin, Cyri filium: atque ad hoc ipsum dedita opera huc me contuli,
ut mortem Mago pararem. Quandoquidem vero accidit, ut et vos rem
compertam habeatis, non ego solus; videtur mihi res e vestigio
peragenda, neque differenda: nec enim hoc melius fuerit.» (2) Ad hæc
Otanes: «O fili Hystaspis, ait, forti viro patre genitus es; et videris
ostendere, te nihil esse patre inferiorem. Verumtamen hanc rem noli ita
præpropere et inconsulto adgredi; sed consideratius illam capesse.
Plures simus oportet, et sic demum rem adgredi.» (3) Tum Darius: «Viri
qui hic adestis, inquit, si ea ratione utemini quæ ab Otane est
proposita, scitote pessime vos esse perituros. Deferet enim aliquis rem
ad Magum, privatim sibi lucrum quærens. (4) Debebatis quidem maxime vos
soli, re inter vos deliberata, hæc conficere: quoniam vero ad alios
plures eam referre placuit vobis et mecum quoque communicastis, aut hoc
ipso die rem exsequamur, aut scitote, si hunc unum diem siveritis
elabi, non alium accusatorem me præventurum esse, sed me ipsum nomina
vestra ad Magum esse delaturum.»
LXXII. Ita ardentem Darium videns Otanes: «Quoniam igitur, inquit, adeo
propere rem nos exsequi cogis, nec differre pateris; age dic nobis
ipse, quonam pacto intrabimus regiam, illosque adgrediemur? Custodias
enim esse dispositas tu etiam ipse (puto) nosti, si non visu, auditu
certe: quas quo pacto superabimus?» (2) Cui Darius respondit: «Multa
sunt, Otanes, quæ verbis non facile est demonstrare, sed re ipsa atque
opere: sunt rursus alia, verbis quidem expeditu facilia, sed unde
factum nullum præclarum exsistit. (3) Nostis autem vos, per dispositas
illas custodias non ulla posse difficultate transiri. Quum enim simus
hac dignitate viri, nemo non transire nos patietur, partim reverentia
nostri ductus, partim forte etiam timore. Præterea vero ego ipse
prætextum maxime speciosum habeo, quo intremus; dicens ex Perside me
adesse, velleque quidpiam, quod a patre mihi mandatum sit, regi
significare. (4) Etenim, ubi mendacium aliquod dicendum est, dicatur.
Eodem enim tendimus, et mendaces, et veraces: hi falsum dicunt, quando
falsa persuadendo commodum aliquod sunt percepturi; illi vera
loquuntur, ut per veritatem lucrum quoddam faciant, utque majus aliquid
illis dehinc committatur. (5) Ita, diversas vias sequentibus, idem
nobis finis propositus est. Si nihil commodi exspectaretur; eadem
ratione alter (_homo mendax_) qui verum loquitur (_lucri caussa_),
mentiretur; alter (_verax_) qui mentitur (_commodi caussa_), verum
dicturus erat. (6) Quisquis ergo ex portarum custodibus ultro nos
admiserit, is posthac fructum facti percipiet; qui vero se nobis
opponere conabitur, is eo ipso hostis declaratus esto, nosque deinde vi
penetrabimus intus, et opus adgrediemur.»
LXXIII. Post hæc Gobryas, «Umquamne, inquit, viri amici, honestius
possemus recuperare imperium, aut, si recipere illud non licuerit
nobis, honestius mori, quam nunc, ubi nobis, viris Persis, Medus homo
Magus imperat, isque mutilatus auribus? (2) Et quicumque vestrûm
ægrotanti adfuistis Cambysi, utique meministis, puto, quæ ille, quum
finiret vitam, injunxit Persis imprecatusque est non connitentibus
recuperare imperium: quæ nos tunc quidem non admittebamus, sed per
calumniam dici a Cambyse putabamus. (3) Nunc igitur censeo, Dario esse
obtemperandum, neque ex hoc cœtu aliorsum discedendum, nisi recta
adversus Magum.» Hæc[TR5] dicenti Gobryæ omnes sunt adsensi.
LXXIV. Dum hi ita deliberabant, per idem tempus accidit forte hocce.
Placuerat deliberantibus Magis, amicum sibi conciliare Prexaspen, tum
quoniam indigna ille erat passus a Cambyse, qui filium ejus sagitta
transfixum interfecerat; tum quod unus idem mortem noverat Smerdis,
Cyri filii, quippe qui sua manu eum occidisset; præterea quod summo in
honore erat apud Persas. (2) His igitur rationibus inducti, vocatum ad
se Prexaspen, operam dederunt ut amicum sibi adjungerent, fide data et
juramentis eum obstringentes, apud se habiturum nec ulli homini
aperturum malam fraudem qua illi adversus Persas uterentur; pollicentes
ei, infinitis modis cumulate se eum remuneraturos. (3) Id quum se
facturum Prexaspes recepisset, sicut ei persuadere conati erant Magi,
secundo loco aliud ei proposuerunt: convocaturos se, aiebant, universos
Persas sub regiæ muris, illumque jusserunt conscensa turri concionari,
regi illos a Smerdi, Cyri filio, nec ab alio. (4) Hoc ei mandabant, ut
qui summa fide esset apud Persas, quique sæpe professus esset vivere
Smerdin, Cyri filium, cædemque illius pernegasset.
LXXV. Postquam et hoc se facturum Prexaspes dixit, Magi, convocatis
Persis, jusserunt eum conscendere turrim, et concionari. (2) At ille
quidem, quæ ab his rogatus erat, eorum ultro oblitus, exordio sumpto ab
Achæmene, genus recensuit Cyri; et postquam ad hunc descendit oratio,
ad extremum beneficia omnia a Cyro in Persas collata commemoravit. (3)
Quibus expositis, aperuit veritatem, quam adhuc a se occultatam esse,
ait, quum non tutum sibi fuisset, id quod factum sit edicere; in
præsentia autem necessitate se cogi, ut verum declaret. Dixit igitur,
se ipsum, coactum a Cambyse, Smerdin Cyri filium necasse, et Magos esse
qui nunc regnum teneant. (4) Denique multa imprecatus Persis, ni regnum
recuperarent, pœnasque a Magis sumerent, de turri se præcipitem
dejecit. Hunc finem Prexaspes habuit, quum per totam vitam spectata
fide vir fuisset.
LXXVI. Septem quos dixi Persæ, postquam decreverunt protinus adgredi
Magos, neque rem differre, perrexerunt deos precati, prorsus ignari
eorum quæ circa Prexaspen acta erant. Sed dimidium viæ progressi, rem
illam comperiunt. (2) Itaque de via declinantes, quid faciendum sit
iterum inter se deliberant: et Otanes quidem cum sociis, omnino
differendum inceptum censuit, neque in hac rerum perturbatione
adgrediendum: Darius vero cum suis, protinus eundum esse et exsequendum
decretum sine dilatione ulla. (3) Qui dum inter se altercantur,
adparent septem accipitrum paria, insectantium duo paria vulturum,
vellicantiumque ea et fodicantium. Quibus conspectis, septemviri cuncti
collaudant Darii sententiam et ad regiam pergunt, hoc augurio freti.
LXXVII. Qui ubi ad portas venerunt, accidit id quod Darius pro
sententia dixerat: custodes reveriti primarios ex Persis viros, ac
nihil ejusmodi ab eis factum iri suspicati, transire eos passi sunt,
veluti divinitus missos; neque quisquam eos interrogavit. (2) Postquam
vero in aulam progressi sunt, incidunt in eunuchos quorum munus est
nuncios ad regem deferre: hique ex eis, quid velint, cujus rei caussa
veniant, quærunt; simulque portæ custodibus, quod eos admiserint, minas
intentant, denique progredi volentes septemviros prohibent. (3) At
illi, sese invicem cohortati, strictis gladiis, hos qui illo ipsos loco
prohibere conantur, e vestigio transfigunt, et cursu in virorum
conclave contendunt.
LXXVIII. Erant forte tunc intus Magi ambo; et de his quæ a Prexaspe
acta erant consultabant. Qui ubi eunuchos viderunt consternatos
clamantesque, vicissim et ipsi exsiluerunt ambo; et, postquam
cognoverunt quid rei esset, ad vim et impetum se convertêre. (2) Alter
raptim arcum capit, hastam alter prehendit: committiturque ibi pugna.
Et is quidem, qui arcum sumpserat, cominus instantibus hostibus, nihil
in eo præsidii invenit: alter vero, hasta se defendens, primum
Asphathinen percussit in femur, tum Intaphernem in oculum; et oculum
quidem ex vulnere amisit Intaphernes, nec tamen mortuus est. (3) Dum
alter ex Magis hos vulnerat, interim alter, quum ei arcus nihil
prodesset, esset autem cubiculum conclavi contiguum, in hoc confugit,
januam clausurus. Sed duo ex septemviris, Darius et Gobryas, simul
irrumpunt, et Magum Gobryas medium corripit: quo facto colluctantibus
adstans Darius, ferire cunctatur, quippe in tenebris res gerebatur,
cavens ne Gobryam feriat. (4) Quem ille ita otiosum videns adstantem,
«Quidni manu, inquit, uteris?» cui Darius, «Tibi, ait, consulens, ne te
feriam.» Et Gobryas, «Etiam per ambo adige, inquit, ferrum!» Cui parens
Darius ferrum adegit, et forte fortuna Magum transfixit.
LXXIX. Interfectis Magis, abscissisque eorum capitibus, duo vulnerati
ex septemviris ibi relinquuntur, quum infirmitatis caussa, tum arcis
custodiendæ: reliqui quinque, capita Magorum gestantes, foras currunt,
ingentem clamorem strepitumque cientes; convocatisque Persis, quid
gestum sit, exponunt, capitaque ostendunt; simul, quicumque eis obvius
fit de Magorum genere, hunc interficiunt. (2) Tum Persæ, cognita
Magorum fraude et re a septemviris gesta, æquum et ipsi censuere paria
facere; strictisque gladiis, ubicumque Magum quemdam offenderent, hunc
trucidabant: ac, nisi superveniens nox eos inhibuisset, nullum Magum
reliquum erant facturi. (3) Hunc diem publice colunt Persæ maxime
dierum omnium, eoque die ingens celebrant festum, quod Magophonia
(_quasi dicas Magicidium_) a Persis vocatur; quo die nulli Mago licet
in publicum prodire, sed intra domos suas Magi cuncti se continent illo
die.