Arabs, hæc est machinatus. Utres ex camelorum pellibus, aqua repletos,
vivis omnibus camelis imposuit; eisque in tractum aqua carentem actis,
exspectavit ibi Cambysen. (2) Hæc quidem maxime probabilis fama est:
oportet vero etiam minus credibilem, quia et ipsa fertur, memorare.
Fluvius est in Arabia magnus, cui Corys nomen, in Rubrum quod vocatur
mare se exonerans. (3) Ab hoc igitur fluvio Arabum regem, consutis
bubulis aliisque coriis, canalem duxisse aiunt ea longitudine, ut ad
aridum illum tractum pertineret, et per hunc canalem derivasse aquam;
in eodem autem illo tractu ingentes fodisse cisternas, quæ reciperent
aquam servarentque. Est autem via ab illo fluvio in hunc aridum tractum
duodecim dierum: derivasseque illum, aiunt, aquam per tres canales tria
diversa in loca.
X. Sed ad Pelusium quod vocatur ostium Nili castra habebat Psammenitus,
Amasidis filius, Cambysen exspectans. Nec enim in vivis amplius fuit
Amasis quo tempore Ægyptum cum exercitu Cambyses invasit: sed vita
functus erat, postquam quattuor et quadraginta annos regnarat, intra
quos nullum ei magnum aut grave incommodum acciderat. Mortuus
conditusque, sepultus erat in sepulcris quæ in templo ipse construenda
curaverat. (2) Regnante vero in Ægypto Psammenito, maximum sane
prodigium accidit Ægyptiis: pluerat Thebis Ægyptiis, quod numquam nec
ante nec post id tempus ad meam usque ætatem accidit, ut ipsi dicunt
Thebani. Nam in superioribus Ægypti omnino non cadit pluvia: at tunc
ipsis Thebis pluit stillatim.
XI. Persæ, transmissa regione aquis carente, quum castra castris
Ægyptiorum opposuissent, ad congrediendum parati; ibi tunc auxiliares
regis Ægypti, Græci homines et Cares, indignati quod Phanes externum
exercitum in Ægyptum duxisset, tale adversus eum facinus machinantur.
(2) Filios habebat Phanes in Ægypto relictos: his in castra et in
conspectum patris perductis, craterem in medio posuere utrorumque
castrorum, et productos singulos deinceps pueros super cratere
mactarunt: (3) tunc, jugulatis cunctis, vinum et aquam in craterem
ingessere, sanguinemque illorum potarunt auxiliares omnes, atque ita ad
pugnandum progressi sunt. Acri deinde commisso prælio, postquam de
utroque exercitu magna ceciderat multitudo, ad extremum in fugam
vertuntur Ægyptii.
XII. Miram vero admodum rem equidem hic vidi, monitus ab indigenis.
Quum ossa utrorumque, qui in eo prælio ceciderunt, separatim congesta
sint (seorsum enim jacebant Persarum ossa, sicuti initio distincta
erant; et alibi, ossa Ægyptiorum), Persarum crania ita sunt debilia,
ut, si unum minutum calculum in ea volueris conjicere, perfores;
Ægyptiorum vero ita sunt valida, ut lapide percutiens ægre diffringas.
(2) Cujus rei caussam dixerunt esse, mihique facile persuaserunt, quod
Ægyptii a pueris statim capita radunt, unde ossa in sole fiunt
compacta: qua de eadem caussa fit etiam ut non calvescant; nullus enim
est populus, apud quem tam raro caput videas calvum, quam apud
Ægyptios. (3) His igitur hæc caussa est, cur valida sint eorum crania:
Persis autem cur sint debilia, caussa hæc est, quod pueros in umbra
educant, et pileos gestant, quos tiaras vocant. (4) Hæc igitur talia,
qualia dixi, equidem vidi: vidi vero etiam his similia Papremi, in
illis qui cum Achæmene, Darii filio, ab Inaro Afro occisi sunt.
XIII. Ægyptii ex prælio, ut terga vertere coacti sunt, effusa fuga se
proripuere. Qui quum Memphin essent compulsi, ibique conclusi, misit ad
eos per adversum flumen Cambyses[TR1] navem Mytilenæam, in qua erat
caduceator genere Persa, qui ad deditionem faciendam hortaretur
Ægyptios. At illi, ubi navem vident Memphin intrantem, de castelli muro
universi effusi decurrunt, navem perdunt, hominesque in frusta
discerptos in castellum deportant. (2) Et Ægyptii quidem, posthac
obsessi oppugnatique, ad extremum in deditionem venerunt; finitimi
autem Libyes, Ægypti sortem veriti, non tentato armorum periculo sese
tradiderunt, tributum solvere spondentes, et dona mittentes. (3)
Similiter etiam Cyrenæi et Barcæi fecerunt, eadem timentes atque
Libyes. Sed Cambyses Libyum quidem dona benigne accepit: at quæ a
Cyrenæis erant missa aspernatus, puto, quod exigua essent (nam
quingentas argenti libras miserant Cyrenæi); has igitur, sua manu
prehensas, militibus distribuendas projecit.
XIV. Decimo die, ex quo in deditionem venerat castellum quod Memphi
est, regem Ægyptiorum Psammenitum, qui sex menses regnaverat, Cambyses
contumeliæ caussa cum aliis Ægyptiis residere jussit in suburbio; et
animum illius tentaturus, hocce facere instituit. (2) Filiam illius,
servili vestitu indutam, hydriamque gestantem, aquatum emisit, simulque
cum ea alias virgines, ex principum virorum filiabus delectas, eodem
cultu vestitas quo regis filia. (3) Quæ ubi ingenti cum clamore et
ejulatu præteribant locum ubi considebant patres, reliqui patres,
conspectis filiabus ita misere adfectis, invicem clamorem ejulatumque
sustulere; Psammenitus vero, ubi respiciens cognovit, in terram defixit
oculos. (4) Postquam præterierant puellæ aquatum missæ, secundo loco
filium regis cum aliis bis mille ejusdem ætatis Ægyptiis præter regis
oculos duci jussit, fune circum cervicem vinctos et ora frenis
coercitos. Ducebantur autem hi ita, pœnas luituri Mytilenæis illis, qui
Memphi cum navi perierant: hanc enim sententiam pronunciaverant regii
judices, ut pro unoquoque viro decem Ægyptii ex principum numero
invicem perirent. (5) Et ille, etiam hos prætereuntes videns, quum ad
mortem duci filium suum intelligeret, reliquis Ægyptiis, qui circum
illum sedebant, flentibus et lamentantibus, idem fecit quod in filia
fecerat. Denique quum et hi præteriissent, accidit ut homo natu
grandior, qui compotor regis olim fuerat, nunc vero bonis omnibus
exciderat, nec aliud quidquam, nisi quantum mendicus, habebat, atque
adeo stipem a militibus rogabat, præteriret præter Psammenitum,
Amasidis filium, Ægyptiosque qui in suburbio sedebant. (6) Hunc ubi
Psammenitus conspexit, ingentem in fletum erupit, et nomine compellans
sodalem, caput sibi planxit. Erant autem illi custodes adpositi, qui,
quidquid quaque prætereunte pompa faceret, observarent, et renunciarent
Cambysi. (7) Miratus igitur Cambyses quæ ille fecerat, misso nuncio,
interrogavit eum his verbis: «Dominus Cambyses ex te quærit,
Psammenite, quid sit quod conspecta filia tua male adfecta, itemque
conspecto filio ad supplicium prodeunte, nec clamorem nec fletum
edidisti; medicum vero illum, nihil ad te pertinentem, ut quidem ex
aliis cognovit, honore hoc es prosecutus.» (8) Cui ita interroganti hæc
ille respondit: «O fili Cyri, domestica mala majora erant quam quæ
fletum exprimerent: at sodalis hujus calamitas lacrimas meretur, qui
ingentibus opibus excidit, et in senectutis limine ad mendicitatem est
redactus.» Hæc quum ab eodem nuncio ad Cambysen essent relata, commode
dicta ei visa esse. (9) Narrant autem Ægyptii, etiam Crœsum (nam hunc
quoque secum in Ægyptum Cambyses adduxerat) et Persas, qui aderant,
lacrimasse; ipsumque Cambysen misericordia quadam fuisse tactum,
protinusque jussisse, ut filius ejus ex horum numero qui perire
deberent eximeretur, et ipse e suburbio excitus ad se duceretur.
XV. Jam filium quidem, qui ad eum servandum missi sunt, non amplius
superstitem invenerunt, ut qui primo loco fuerat cæsus: sed Psammenitum
ipsum, e suburbio excitum, ad Cambysen duxerunt; apud quem ille deinde
vitam egit, nullam vim passus. (2) Qui si non creditus fuisset res
novas moliri, recepturus erat Ægyptum, ita ut tamquam præfectus eam
esset administraturus. Nam honorare consueverunt Persæ regum filios;
quibus, licet patres ab illis defecerint, reddunt regnum. (3) Id enim
ita institutum eos habere, quum ex aliis multis colligi potest, tum
hoc, quod Thannyræ, Inari Afri filio, paternum regnum restitutum est,
pariterque Pausiridi, Amyrtæi filio, qui et ipse paternum recepit
imperium; quamvis nemo plus mali Persis fecerit, quam Inarus et
Amyrtæus. (4) Nunc Psammenitus, prava molitus, mercedem accepit: nam ad
defectionem sollicitasse Ægyptius deprehensus est; quod quum esset
compertum Cambysi, tauri sanguinem bibere coactus e vestigio mortuus
est. Talem igitur ille vitæ exitum habuit.
XVI. Cambyses vero Memphi Sain urbem profectus est, ea facturus quæ
etiam peregit. Nam Amasidis ædes ingressus, protinus e sepulcro
proferri cadaver Amasidis jussit: eoque facto, flagellis illud cædi
jussit, et capillos evelli, et stimulis pungi, et aliis modis ei
insultari. Quæ quum multo cum labore fecissent ministri (nam resistebat
cadaver, quippe conditum, ac nullo modo diffluebat), comburi illud
Cambyses jussit, nefarium jubens facinus. (5) Etenim Persæ deum habent
ignem: itaque igne comburere mortuos, utrisque nefas est: Persis
quidem, eam ipsam ob caussam quam memoravit, dicunt enim nefas esse,
cadaver hominis offerre deo. Ægyptii vero censent vivam belluam esse
ignem, quæ devoret quidquid nacta sit, tum pabulo satiata simul cum eo
quod devoravit moriatur. (3) Atqui nefas illis est, bestiis tradere
cadaver; ob eamque caussam illud condiunt, ne in terra jacens
consumatur a vermibus. Itaque, quod utrisque nefas erat, id faciendum
præcepit Cambyses. (4) Quamquam, ut quidem Ægyptii aiunt, non Amasis
fuit cui hoc accidit, sed alius quidam Ægyptius, ejusdem cum Amasi
staturæ, quem ea contumelia adficientes Persæ, Amasidi insultare
putarunt. (5) Amasin enim aiunt, quum ex oraculo cognosset quid sibi
post mortem esset patiendum, quo evaderet imminentem sortem, hominem
hunc, qui nunc flagellis cæsus est, tunc temporis mortuum, suo in
sepulcro prope januam sepelisse,[TR2] mandasse autem filio, ut ipsum in
imo sepulcri recessu deponeret. (6) At mihi quidem videtur, mandatum
tale, ad suam sepulturam et ad hominem istum pertinens, nullum omnino
dedisse Amasin, sed falso hæc jactari ab Ægyptiis.
XVII. Post hæc Cambyses triplicem meditatus est expeditionem; unam
adversus Carthaginienses, alteram adversus Ammonios, tertiam adversus
Macrobios (_id est,_ Longævos) Æthiopes, ad australe Libyæ mare
habitantes. (2) Instituta deliberatione placuit ei, adversus
Carthaginienses navalem exercitum mittere; adversus Ammonios
terrestrium copiarum partem; ad Æthiopas vero primum speculatores, qui
et Solis mensam, quæ in horum Æthiopum terra esse dicebatur, viderent
an revera esset, et reliqua quoque præter hanc explorarent; in speciem
autem dona ferrent regi eorum.
XVIII. Illa Solis mensa fertur esse hujusmodi. Pratum est in suburbio,
coctis carnibus quadrupedum omnis generis repletum: eas carnes, aiunt,
noctu ex instituto ibi deponi ab omnibus qui in dignitate essent
civibus, interdiu autem accedere quemque qui vellet, eisque vesci;
dicere autem indigenas, ipsam terram illas quaque nocte progignere.
Talis igitur esse fertur illa Solis quæ vocatur mensa.
XIX. Ut vero speculatores mittere Cambyses constituit, statim ex
Elephantine urbe homines arcessivit de Ichthyophagorum genere, qui
Æthiopiam linguam callerent. (2) Interim vero, dum hi arcesserentur,
navalem exercitum adversus Carthaginem jussit navigare. At Phœnices id
se facturos negarunt: magnis quippe juramentis sese teneri, et nefas
esse facturos, si contra suam sobolem militarent. (3) Nolentibus autem
Phœnicibus, reliqui pares non erant viribus: atque ita Carthaginienses
servitutem, quæ illis a Persis imminebat, effugerunt. Etenim vim
adferre Phœnicibus æquum non censuit Cambyses, ut qui se ultro Persis
tradidissent, et e quibus penderent universæ ipsius copiæ navales.
Præter Phœnices, Cyprii quoque Persis sese tradiderant, et expeditionis
in Ægyptum susceptæ erant socii.
XX. Postquam ad Cambysen ex Elephantine advenerunt Ichthyophagi, misit
eos ad Æthiopas, edoctos quid dicerent, et dona ferentes, purpureum
amiculum, et aureum torquem armillasque, et unguenti alabastrum, et
palmei vini cadum. (2) Dicuntur autem Æthiopes hi, ad quos misit
Cambyses, et statura maximi et pulcerrimi esse hominum omnium; et quum
aliis institutis uti diversis ab ceterorum hominum institutis, tum hoc
ad regiam dignitatem spectante: quemcumque civium statura maximum
judicant et corporis viribus pro ratione præstantem, hunc regem esse
æquum censent.
XXI. Ad hos igitur homines ubi advenerunt Ichthyophagi, dona
porrigentes regi eorum, hæc verba fecerunt: «Rex Persarum Cambyses,
cupiens amicitiam tecum hospitiumque jungere, misit nos, jubens ut in
colloquium tuum veniremus; et dona tibi dat hæc, quarum rerum usu et
ipse maxime delectatur.» (2) Quibus Æthiops, intelligens venire eos ut
speculatores, in hunc modum respondit: «Neque Persarum rex eo vos misit
dona ferentes, quod multum ei intersit ut mecum hospitium jungat; nec
vos vera dicitis (venistis enim ut regni mei speculatores); nec ille
vir justus est: nam si justus esset, non concupivisset aliam terram
præter suam, nec in servitutem redegisset homines, qui nulla illum
injuria adfecerant. (3) Nunc illi arcum hunc tradite, hæc verba
dicentes: Rex Æthiopum suadet regi Persarum, ut quando ita facile arcus
tendere hujus molis Persæ potuerint, tunc adversus Macrobios Æthiopas
copiis multitudine nos superantibus moveat bellum: usque eo autem diis
habeat gratiam, quod Æthiopum filiis non induxerint in animum, ut
præter suam terram adquirere cupiant aliam.»
XXII. His dictis laxavit arcum, et his qui venerant tradidit. Tunc
sumto purpureo amiculo quæsivit, quid esset, et quonam modo factum. Cui
quum Ichthyophagi vera dixissent de purpura et de illius tinctura,
dolosos esse hos homines, inquit, et dolosa illorum amicula. (2) Deinde
de aureo torque collari et de armillis quæsivit; quumque de hoc ornatu
exposuissent Ichthyophagi, ridens rex, quum compedes esse putasset,
ait, apud ipsos validiores hisce compedes esse. Tertio, de unguento
interrogavit; et, quum illi de confectione unguenti ac de ungendi
ratione disseruissent, idem illis, quod de amiculo, respondit. (3) Ubi
ad vinum venit, et de hujus confectione ex illis quæsivit, valde
delectatus potu, deinde interrogavit, quonam cibo utatur rex, et
quodnam sit homini Persæ longissimum vitæ spatium. (4) Et illi pane
vesci aiebant, naturamque tritici exponebant: octoginta vero annos
terminum dicebant esse longissimum vitæ hominis propositum. (5) Tum
Æthiops respondit Ichthyophagis: nihil proinde mirum esse, quum stercus
comedant, tam exiguum eos vivere annorum numerum; qui ne tot quidem
annos vivere possent, nisi hocce potu sese recrearent: nempe vinum
dicens: hoc enim uno a Persis se superari.
XXIII. Vicissim interrogantibus regem Ichthyophagis de vitæ spatio et
de alimentorum genere; ad centum et viginti annos, ait pervenire
ipsorum plerosque, nonnullos vero etiam hunc terminum transcendere;
cibum vero esse carnes coctas; potum, lac. Quumque mirarentur
speculatores quod de annorum numero dixisset, ad fontem ab illo ductos
se esse referebant, e quo loti nitidiores facti essent, quasi olei fons
esset; odorem autem tamquam violarum spirare illum fontem. (2) Ita
levem autem, dicebant speculatores, esse fontis hujus aquam, ut nihil
supernatare possit, neque lignum, neque quæcumque ligno sunt leviora;
sed in fundum abire omnia. (3) Cujus aquæ si revera ea natura est, quæ
perhibetur, fuerint illi hanc ob caussam longævi, quod plurimum hac
aqua utuntur. A fonte discedentes, ductos se esse narrabant in locum
quo vincti homines custodiebantur, ibique cunctos aureis vinctos
compedibus vidisse. Est enim apud hos Æthiopes æs metallorum omnium
rarissimum et pretiosissimum. Inspecto carcere, etiam Solis mensam, quæ
vocatur, spectaverunt.
XXIV. Post hanc ad extremum spectarunt sepulcra eorum, quæ e vitro
perhibentur esse parata, hoc modo. Postquam arefecerunt cadaver, sive
eadem ratione atque Ægyptii, sive quo alio modo, totum gypso oblinunt,
et pictura ita exornant, ut speciem quam maxime similem vivo referat;
deinde cavam columnam ei circumdant ex vitro (_alabastrite lapide?_)
confectam, quod apud illos magna copia et manu tractabile effoditur.
(2) Ita in media columna stans cadaver per eam conspicitur, nec odorem
ullum spirans injucundum, nec aliud quidquam incommodi præbens: estque
columna circumcirca conspicua, ut ipsum etiam cadaver omni ex parte
conspicuum est. (3) Hanc columnam per anni spatium suis in ædibus
servant qui cognatione proximi sunt, rerum omnium primitias illi
offerentes, aliaque sacra facientes: deinde ædibus elatas columnas
circa urbem collocant.
XXV. Speculatores, postquam ista omnia spectarant, reversi sunt. Qui
ubi hæc renunciarunt, protinus Cambyses, ira incensus, bellum inferre
Æthiopibus instituit, nullo de procuranda re frumentaria mandato dato,
nec secum cogitans in ultima terrarum suscipi hanc expeditionem: (2)
sed, ut furiosus, nec mentis compos, simulatque Ichthyophagos audierat,
ad bellum faciendum profectus est; Græcos, qui cum eo erant, in Ægypto
manere jubens, peditatum vero universum secum ducens. Postquam agmine
Thebas pervenit, ablegavit de exercitu circa quinquaginta hominum
millia, quos jussit in servitutem redigere Ammonios, et oraculum Jovis
incendere: ipse, reliquum ducens exercitum, adversus Æthiopas perrexit.
(3) Sed, priusquam quintam confecisset itineris partem, primum,
quicquid cibariorum de frumenti genere habuerant, eos defecerat;
deinde, post frumentum, etiam jumenta quæ comedi possent defecere. (4)
Quæ si Cambyses intelligens mutasset sententiam, exercitumque
reduxisset; erat, vel post prius admissum peccatum, vir prudens
futurus: nunc, nihil secum reputans, ulterius semper progressus est.
(5) At milites quam diu e terræ solo nancisci aliquid poterant, herbas
radicesque comedentes vitam sustentarunt: ubi vero in arenosa
pervenere, dirum facinus nonnulli eorum instituerunt; sortiti ex se
ipsis, decimum quemque comederunt. (6) Qua re cognita Cambyses, veritus
mutuam militum comesturam, omissa adversus Æthiopas expeditione,
retrogressus est; multisque de exercitu amissis, Thebas iterum
pervenit. Quumque Thebis Memphin descendisset, Græcos cum navibus domum
dimisit. Talis igitur exitus fuit expeditionis adversus Æthiopas
susceptæ.
XXVI. Qui vero ad bellum Ammoniis inferendum erant missi, hos profectos
Thebis cum ducibus itineris, compertum est Oasin oppidum pervenisse,
quod Samii incolunt, qui de Æschrionia tribu esse dicuntur, absuntque a
Thebis septem dierum itinere per arenosa faciendo: nominatur autem ille
locus Græco sermone Beatorum insula. (2) Hunc igitur in locum
pervenisse dicitur ille exercitus: inde vero quid his acciderit, nisi
quod Ammonii narrant et qui ex his audiverunt, nemo alius quidquam quod
dicat habet; neque enim ad Ammonios pervenerunt, neque domum reversi
sunt. (3) Narrant autem soli Ammonii hæc: ab hac Oasi per arenosa
adversus ipsos iter facientibus, quum jam fere in medio inter ipsos et
Oasin essent, incidisse illis, dum prandium capiebant, vehementem et
immanem ventum Notum, sabuli acervos secum rapientem; quibus illi
obruti, tali modo internecione periissent. Ammonii quidem hoc narrant
exercitui illi accidisse.
XXVII. Quo tempore vero Memphin Cambyses pervenit, adparuerat Ægyptiis
Apis, quem Epaphum Græci vocant. Qui ubi repertus est, continuo
Ægyptii, vestimentis induti pulcerrimis in lautitiis erant. (2) Quos
hæc agentes conspicatus Cambyses, prorsus existimans, quod ipse male
rem gessisset, eo lætos illos festa hæc celebrare, præfectos ad se
vocat urbis; ex eisque, ubi in conspectum ipsius venere, quærit, cur,
se prius Memphi versante, nihil tale fecissent Ægyptii; at nunc, quum
adisset magna exercitus parte amissa? (3) Cui illi respondent, deum
sibi adparuisse, qui ex multo temporis intervallo adparere identidem
consuesset; et, quando adpareat, tum universos Ægyptios læta festa
celebrare. Hæc audiens Cambyses, mentiri eos, ait; atque, ut mendaces,
ultimo supplicio adfecit.
XXVIII. His occisis, dein sacerdotes in conspectum vocavit. Qui quum
eadem dixissent; intellecturum sese, ait, an deus aliquis manu
tractabilis advenerit Ægyptiis. (2) Quæ ubi dixit, adducere ad se Apin
jussit sacerdotes: et illi abierunt adducturi. Est vero Apis hic, sive
Epaphus, juvencus ex vacca natus quæ nullum alium dehinc concipere
partum potest: dicuntque Ægyptii, fulgorem de cœlo in vaccam istam
incumbere, ex quo illa Apin conceptum pariat. (3) Habet autem hic
juvencus, quem Apin vocant, notas hujusmodi: niger colore est; sed in
fronte habet quadratum album; in tergo, figuram aquilæ; in cauda, pilos
duplices; in lingua, scarabæum.
XXIX. Apin ubi adduxerunt sacerdotes, Cambyses, haud satis mentis
compos homo, stricto gladio, quum ventrem Apidis vellet ferire, femur
feriit; ridensque sacerdotes adloquens, «O prava capita!» inquit:
«tales ergo sunt dii, sanguine carneque instructi, et ferri ictum
sentientes! Dignus profecto Ægyptiis hicce Deus! Cæterum vos non
juvabit, ludibrio me habuisse.»[TR3] His dictis, jussit hos quibus id
negotii mandatum est, flagellis cædere sacerdotes; reliquorum vero
Ægyptiorum quemcumque nacti fuissent festum celebrantem, occidere. (3)
Ita festi dies finem habuere apud Ægyptios, et sacerdotes multati sunt.
Apis vero, percussus femur, contabuit in templo jacens: quem, mortuum
ex vulnere, sacerdotes clam rege sepeliverunt.
XXX. Cambyses vero, ut aiunt Ægyptii, e vestigio propter iniquum illud
facinus furore est correptus, quum ne ante id tempus quidem satis
compos fuisset mentis. Et primum quidem, post illud, flagitium in
fratrem commisit Smerdin, qui eodem patre eademque matre erat natus.
Hunc ex Ægypto in Persas dimisit per invidiam, quod arcum, quem ab
Æthiope datum Ichthyophagi attulerant, ille unus ex Persis ad duos
saltem fere digitos attraxisset, quum reliquorum Persarum nullus id
præstare potuisset. (2) Dein, quum in Persas reversus Smerdis esset,
visum Cambyses per somnum vidit hujusmodi: visus illi est nuncius ex
Perside veniens nunciare, Smerdin in sella regia sedentem capite cœlum
tetigisse. (3) Quam ob caussam sibi timens, ne se occiso regnum occupet
frater, Prexaspen in Persas mittit, qui vir Persarum ei maxime fidus
erat, dato mandato ut illum occidat. Et Prexaspes Susa profectus
occidit Smerdin, sive venatum eductum, ut alii aiunt; sive, ut alii, ad
Rubrum deductum mare et in eo demersum.
XXXI. Ab hoc facinore initium factum esse flagitiorum a Cambyse
narrant. Alterum in sororem patravit, quæ illum in Ægyptum erat secuta,
quamque habuit uxorem, quum tam a patre, quam a matre, soror ejus
esset. (2) In matrimonium autem eam tali modo duxerat, quum antea
neutiquam moris fuisset apud Persas, sorores in matrimonium ducere.
Unius ex sororibus suis captus erat amore: quam quum cuperet matrimonio
sibi jungere, nossetque contra morem fore Persarum si id faceret,
vocatos ad se regios judices interrogavit, sitne lex aliqua, jubens ut,
qui vellet, in matrimonium duceret suam sororem? (3) Sunt autem regii
judices probati inter Persas viri; qui eo munere funguntur quoad
vivunt, aut usque dum injusti quidpiam in illis reperiatur. Hi Persis
jus dicunt, et interpretes sunt patriarum legum, et ad eos omnia
referuntur. (4) Ad quæstionem igitur a Cambyse propositam responderunt
hi ea quæ et vera et tuta essent; dicentes, nullam se legem reperire,
quæ jubeat ut frater in matrimonium ducat sororem; aliam vero se
reperisse legem, quæ statuat, licitum esse regi facere quidquid velit.
(5) Itaque neque legem, metu Cambysis, abrogarunt; et, ne ipsi, tuentes
legem, perirent, aliam legem invenerunt, quæ illi, sorores in
matrimonium ducere cupienti, patrocinabatur. Igitur tunc Cambyses, quam
amabat, duxit uxorem: nec vero multo post, aliam etiam sororem sibi
matrimonio junxit. Et hanc natu minorem, quæ eum in Ægyptum secuta
erat, interfecit.