monumenta sui reliquit propylæa templi Vulcani, occidentem spectantia.
Ex adverso vero propylæorum duas posuit statuas, viginti quinque
cubitorum magnitudine: quarum illam, quæ stat a septentrione, Æstatem
adpellant Ægyptii; alteram, quæ ad meridiem conversa, Hiemem (2) et
illam quidem, quam Æstatem vocant, adorant et donis placant; adversus
illam, quæ Hiems nominatur, contrarium faciunt. (I.) Hunc regem,
dixerunt, tantas opes possedisse tantamque vim argenti, ut posteriorum
regum nullus, non dico superare eum opibus potuerit, sed ne prope
quidem accedere. (3) Igitur in tuto reponere suas pecunias cupientem,
conclave ædificandum curasse lapideum. Cujus ædificii quum unus paries
extrorsum spectaret, eum cui mandatum opus erat, pecuniæ insidiantem,
hocce esse machinatum: ex lapidibus unum ita parasse, ut e muro facile
eximi posset a duobus aut etiam ab uno homine. (4) Absoluto ædificio,
regem in illo divitias suas deposuisse. Interjecto autem tempore, quum
is, qui conclave illud ædificaverat, prope vitæ finem esset, hunc
advocatis ad se duobus, qui ei erant, filiis exposuisse, in ædificando
regis thesauro usum se esse artificio, quo prospexisset ut opulentam
haberent rem familiarem. (5) Perspicue igitur illos docuisse quo pacto
eximi lapis posset, et mensuras illis tradidisse, quas si observassent,
futuros eos aiebat esse regiarum opum dispensatores. (6) Hoc igitur
vita functo, filios haud multo post operi admovisse manus: noctu ad
regiam accedentes, lapidem in ædifico a se inventum facili opera
tractasse, multumque pecuniæ extulisse: (II.)[TR12] Quum forte dein
conclave rex aperuisset, videretque diminutas in vasis pecunias,
miratum esse; nec vero quem culparet habuisse, quum sigilla januæ salva
fuissent, et ædificium clausum. (7) Ubi autem iterum et tertio
aperiens, constanter minui vidit pecunias (nec enim spoliare desiisse
fures), hocce eum fecisse: laqueos confici jussisse, eosque circa vasa,
in quibus inerant pecuniæ, collocari. (8) Ventitasse dein, ut antea,
fures: quorum quum irrepsisset alter, et ad vas accessisset, continuo
hunc laqueo esse captum. (9) Eumdem vero, videntem quo in malo esset,
protinus vocato fratri significasse quid accidisset, jussisseque eum ut
continuo ipse irreperet, sibique caput abscinderet; ne, sese conspecto,
agnitoque quis esset, ille simul male esset periturus. (10) Et illum,
probato hujus consilio, fecisse ut jusserat frater, adaptatoque iterum
lapide domum abiisse, caput fratris asportantem. (III.) Ut illuxit,
ingressum regem in conclave obstupuisse, conspecto corpore furis laqueo
constricti et capite carentis, quum præsertim illæsum ædificium,
nullumque vel introitum vel exitum videret. (11) Itaque hærentem animo,
hocce fecisse: cadaver furis ex muro suspendisse, adpositisque
custodibus imperasse, ut, si quem vidissent deplorantem aut
lamentantem, hunc prehensum ad se adducerent. (12) Interim suspenso
furis cadavere vehementer dolentem matrem, collatis cum superstite
filio sermonibus imperasse huic, ut, quoquo modo quibusve artibus
posset, solvere cadaver fratris et sibi adferre conaretur; adjecisseque
minas, eam rem si ille neglexisset, regem se adituram, ipsumque, ut qui
illius pecunias habeat, delaturam. (IV.) Ita aspere a matre acceptum
filium superstitem, postquam nullo pacto illam potuisset commovere,
dolum excogitasse hujusmodi: instructis asinis utres imposuisse vino
plenos, eosque per viam publicam agitasse; (13) quumque prope locum
fuisset ubi erant cadaveris suspensi custodes, attractos duos aut tres
utrium pendulos petiolos solvisse; tum, effluente vino, caput sibi
pulsasse ingenti edito clamore, quasi incertum, ad quemnam ex asinis
primum se converteret. (14) Custodes, multum fluere vini videntes, in
viam concurrisse, vasa tenentes, effluensque vinum, ut suum in lucrum
cedens, colligentes; illum autem, vehementer se iratum simulantem,
maledictis eos lacerasse. Custodibus vero eum consolantibus, paulatim
mitigari simulantem, ab ira remisisse, denique a media via exegisse
asinos, eosque rursus instruxisse. (15) Ibi multis incidentibus
sermonibus, quum unus ex custodibus facete cavillans etiam risum ei
elicuisset, dono eum illis dedisse unum ex utribus: et illos e vestigio
discumbentes compotationi animum adplicuisse, ipsumque adsumsisse et
hortatos esse, ut secum maneret compotaretque: et illum, ut erat
consentaneum, morem gessisse, apudque illos mansisse. (16) Qui quum
inter potandum comiter amplecterentur hominem, hunc etiam alio ex
utribus illos donasse: et copioso potu utentes custodes ita fuisse
inebriatos, ut somno oppressi, eodem loco ubi potaverant, obdormierint.
(17) Tum vero, nocte jam multum progressa, hunc fratris corpus
solvisse, et custodum dextras genas contumeliæ caussa rasisse, denique
cadavere asinis imposito, mandata matris exsecutum, domum cum asinis
rediisse. (V.) Regem, postquam ei renunciatum esset furto ablatum esse
cadaver, ægerrime tulisse; (18) cupientemque quoquo modo reperire quis
esset qui ista fuisset machinatus, hocce fecisse aiunt, mihi non
credibile: filiam suam jussisse in lupanari sedere, cunctosque homines
pariter admittere, sed, priusquam coirent, cogere ut dicat quisque quid
sit quod et callidissimum et improbissimum in vita patraverit: quodsi
quis narrasset ea quæ circa furem accidissent, hunc prehenderet, neque
egredi pateretur. (19) Jussis patris quum morem gereret puella, furem
hunc, postquam cognosset cujus rei caussa hæc fierent, cuperetque regem
superare versutia, hæcce fecisse: recens mortui hominis amputasse in
humero manum, eaque sub pallio abscondita ad regis filiam intrasse; tum
ab ea interrogatum sicuti alii quoque, respondisse, improbissimum se
facinus patrasse, quum fratris caput abscidisset, laqueo capti in regis
thesauro; callidissimum vero, quod inebriatis custodibus cadaver
suspensum fratris solvisset. (2) Tum illam, his auditis, prehendisse
hominem: at furem illi in tenebris manum mortui porrexisse; quam dum
puella prehenderet, manum illius ipsius se tenere existimans, furem
missam illi eam fecisse, et per januam egressum profugisse. (VI.)
Postquam igitur et hæc regi essent renunciata, attonitum fuisse illum
et versutia et audacia hominis. Ad extremum, circummissis per oppida
præconibus, edixisse et impunitatem se concessurum, et magna etiam dona
adjecturum homini, si in conspectum suum venisset. (21) Et edicto fidem
adhibentem furem, ad regem accessisse: Rhampsinitumque, magna hominis
admiratione ductum, filiam ei hanc in matrimonium dedisse, ut hominum
omnium scientissimo: Ægyptios enim omnibus aliis antecellere, ipsum
vero Ægyptiis.
CXXII. Post hæc eundem regem dixerunt vivum sub terram, quo loco Græci
inferos putant esse, descendisse, ibique cum Cerere alea lusisse, et
partim victorem, partim etiam ab illa victum fuisse; denique rursus
inde reversum, munus ab eadem retulisse mantile aureum. (2) Ab hoc
Rhampsiniti descensu ad inferos, postquam reversus esset, festum
aiebant agi ab Ægyptiis: quod festum ego quidem novi mea etiam nunc
ætate ab illis agi; utrum vero hac de caussa celebretur, an alia,
adfirmare non possum. (3) Unus e sacerdotibus pallium induit, eodem die
ab illis contextum: huic reliqui mitra obligant oculos, eumque in viam
deducunt qua ad Cereris templum itur, tum ipsi retro discedunt. (4)
Hunc sacerdotem, cui obstricti oculi sunt, aiunt a duobus lupis ad
templum Cereris duci, quod abest ab urbe viginti stadia; rursusque
eosdem lupos eum in eundem locum reducere.
CXXIII. Jam utatur his, quæ Ægyptii narrant, si cui probabilia fuerint
visa: mihi per totam hanc historiam propositum est, ut ea scribam quæ a
quibusque memorata audivi. Memorant autem Ægyptii, principatum apud
inferos tenere Cererem et Bacchum. (2) Primi etiam fuerunt Ægyptii, qui
hanc doctrinam traderet: esse animam hominis immortalem; intereunte
vero corpore in aliud animal, quod eo ipso tempore nascatur, intrare:
quando vero circuitum absolvisset per omnia terrestria animalia et
marina et volucria, tum rursus in hominis corpus, quod tunc nascatur,
intrare: circuitum autem illum absolvi tribus annorum millibus. (3) Hoc
placito usi sunt deinde nonnulli e Græcorum philosophis, alii prius,
alii posterius, tamquam suum esset inventum: quorum ego nomina, mihi
quidem cognita, literis non mando.
CXXIV. Usque ad Rhampsinitum igitur valuisse, dixerunt, in Ægypto
leges, et rebus omnibus egregie floruisse Ægyptum. Post hunc vero,
regnum apud eos tenentem Cheopem omnia nequitia esse grassatum. Clausis
enim templis omnibus, primum sacrificiis prohibuisse Ægyptios; tum
cunctos jussisse sibi opus facere: (2) aliis adsignatum fuisse, ut ex
lapicidinis quæ sunt in Arabio monte, ex his lapides traherent usque ad
Nilum; aliis imperatum, ut navigiis cis flumen transvectos lapides
illos exciperent, et ad Libycum quem vocant traherent montem. Opus
autem faciebant per vices, quolibet trimestri, centena hominum millia.
(3) Tempus autem, quo ita vexatus fuerit populus, primum decem fuisse
annos, per quos munierint viam qua traxerunt lapides; opus, ut mihi
videtur, haud multo inferius ipsa pyramide: (est enim longitudo viæ
quinque stadiorum; latitudo cubitorum quadraginta; altitudo, qua est
maxima, duorum et triginta cubitorum: estque ex politis lapidibus
confecta, et insculptis ornata figuris:) huic igitur muniendæ viæ
insumtos decem annos fuisse, simulque conficiendis in eo colle, in quo
stant pyramides, cameris subterraneis, quas ille sibi pro sepulcro
destinavit in insula, fossa ex Nilo introacta. (4) In ipsius autem
pyramidis constructionem viginti annos esse insumtos. Quadrata illius
forma est; latusque quodque octingentos metitur pedes: altitudo[TR13]
ejusdem est mensuræ: lapis politus et quam adcuratissime coagmentatus;
nullus ex lapidibus minor triginta pedibus.
CXXV. Est autem sic constructa hæc pyramis: statim in modum graduum
quibus scalæ adscenduntur, quos gradus alii pinnas, alii arulas vocant.
(2) Talem postquam primum eam fecerunt, in altum tollebant reliquos
lapides machinis ex brevibus lignis confectis, ab humo statim in primum
graduum ordinem eos tollentes: quo ubi pervenit lapis, alii machinæ
imponebatur, quæ in primo graduum ordine stabat, et ab hoc ordine in
secundum attrahebatur ordinem super alia machina; (3) nam quot erant
graduum ordines, tot quoque machinæ erant: sive etiam una eademque
machina fuit portatu facilis, quam ex uno ordine in alterum
promovebant, quoties lapidem in altum tollere vellent: nam in utramque
partem, quemadmodum traditur, dictum a nobis esto. (4) Perfici autem
cœptum est opus a summo; dein inferiora paulatim absolverunt; et ad
extremum imam partem et terræ proximam perfecerunt. (5) Scripto autem
in pyramide consignatum est literis Ægyptiis, quantum in raphanos, in
cepas et in allia fuerit impensum, quibus usi sunt hi qui opus
fecerunt: et recte memini quæ mihi dixit interpres, quum scriptum
legeret, summam fuisse mille et sexcentorum talentorum argenti. (6)
Quodsi ita est, quanta putabimus impensa fuisse alia, in ferrum, quo
usi sint ad opus faciendum, tum in cibaria, et in vestimenta
operariorum? quandoquidem tantum temporis, quantum dixi, faciendo operi
insumserunt, nec minus multum temporis, ut ego arbitror, cædendis
lapidibus, eisdemque promovendis, et fossæ subterraneæ conficiendæ.
CXXVI. Eo autem flagitii processisse Cheopem dixerunt, ut, quum
pecuniis indigeret, filiam etiam suam in lupanari jusserit considere,
et pecuniæ summam quantamcumque posset conficere. Quantum sit, quod
illa hoc modo collegerit, non memoratur: sed hoc memorant, collegisse
illam non modo pecuniam a patre imperatam; verum etiam quum suo nomine
privatim cuperet monumentum relinquere, ab unoquoque qui ad eam
intrasset postulasse, ut unum lapidem, ad opus faciendum idoneum, sibi
conferret: (2) ex illisque lapidibus, dixerunt, exstructam esse
pyramidem quæ in medio stat trium, ante magnam pyramidem; cujus quodque
latus est longitudine pedum centum et quinquaginta.
CXXVII. Cheopem hunc dixere Ægyptii regnasse annos quinquaginta; eique
defuncto successisse in regnum fratrem ejus Chephrenem. Hunc quum in
aliis rebus eodem instituto usum esse atque fratrem, tum etiam
pyramidem exstruxisse. Et hæc quidem pyramis mensuram prioris illius
non exæquat; (nam mensuras etiam nos exegimus:) (2) neque enim cameras
habet subterraneas, nec fossa ex Nilo derivata in hanc inferne influit,
sicut in illam, in qua Nilus per canalem murario opere constructum
insulam circumluit, in qua sepultum Cheopem aiunt. (3) Exstruxit autem
hanc, magnæ pyramidi proximam, quadraginta pedibus illa minorem: primus
lapidum ordo Æthiopico lapide variegato substructus. Ambæ super eodem
stant clivo, centum fere pedes in altitudinem eminente. Regnasse autem
Chephrenem aiunt annos sex et quinquaginta.
CXXVIII. Hos centum et sex annos numerant Ægyptii, quibus per Ægyptum
omne genus malorum invaluerit, clausaque templa per tantum temporis
spatium non fuerint aperta. Istorumque regum odio nomen etiam eorum
nolunt fere memorare; sed pyramides etiam illas vocant pastoris
Philitios, qui per id tempus in illis locis pecora sua pavit.
CXXIX. Post hunc regnasse in Ægypto dicebant Mycerinum Cheopis filium.
Huic patris displicuisse facta: itaque et templa eum aperuisse, et
populo, extremis malis vexato, indulsisse, ut suis quisque negotiis et
sacris operam daret: jusque etiam illis æquissime regum omnium dixisse.
(2) Hac quidem ex parte summis eum laudibus supra omnes, quotquot
Ægypti reges umquam fuere, extollunt: nam et alioquin ex æquo judicasse
caussas, et si quis de sententia ab illo lata esset conquestus, ei de
suo oltro donare solitum, quo iram illius mitigaret. (3) Ita quum mitis
adversus cives esset Mycerinus, talibusque uteretur institutis; primam
ei calamitatem accidisse mortem filiæ, quam unicam domi sobolem
habebat. (4) Ea calamitate in quam inciderat vehementer adflictum, quum
vellet excellentiori quadam ratione sepelire filiam, conficiendam
curasse bovem ligneam, intus cavam, extrinsecus inauratam, in eaque
defunctam hanc filiam sepelivisse.
CXXX. Bos ista non sub terra est condita, sed mea adhuc ætate in
propatulo erat, in Sai oppido in regia posita, eleganti in conclavi: et
quotidie apud illam suffimenta cujusque generis adolentur, et singulis
noctibus pernox ardet lucerna. (2) Prope bovem illam, in alio conclavi,
stant imagines pellicum Mycerini, ut dicebant qui in Sai oppido sunt
sacerdotes: stant certe ibi lignei colossi, forma muliebri, numero fere
viginti, nudis corporibus: quænam autem illæ sint, dicere non possum,
nisi quæ narrantur.
CXXXI. Sunt autem qui de bove illa et de colossis istis hæc narrant:
Mycerinum amore filiæ suæ captum, vim ei intulisse; eoque facto puellam
præ dolore vitam finiisse suspendio, patrem vero in illa bove eam
sepelisse; matrem autem famulis, quæ patri filiam prodidissent, manus
præcidisse, et nunc imaginibus illarum idem accidisse quod ipsæ vivæ
passæ essent. (2) Hæc vero, ut mihi videtur, dicunt nugantes, quum
cætera, tum hoc de manibus colossorum: hoc enim nos etiam vidimus,
vetustate temporis decidisse illis manus, quæ etiam nunc ad pedes
imaginum jacentes conspiciuntur.
CXXXII. Bos autem quum reliquum corpus tectum habeat purpureo pallio,
collum et caput ostendit denso admodum auro inauratum: inter cornua
eminet circulus solis aurea imagine figuratus. Non stat recta bos, sed
genubus incumbens: magnitudo quanta magnæ bovis vivæ. (2) Quotannis
semel extra conclave effertur: quando plangunt Ægyptii deum illum,
cujus nomen in tali re edere mihi nefas est, tum bovem hanc in lucem
proferunt: dicunt enim, morientem filiam orasse patrem Mycerinum, ut
semel in anno solem adspicere sibi liceat.
CXXXIII. Post filiæ mortem accidisse, narrarunt, eidem regi alteram
calamitatem hanc: oraculi effatum ex oppido Buto ei esse adlatum,
nonnisi sex adhuc annos victurum illum, septimo vitam finiturum. Tum
illum, ægerrime hoc ferentem, misisse ad oraculum qui contumeliosis
verbis deo exprobrarent, quod apter ipsius et patruus, qui templa
clausissent, deosque non curassent, atque etiam homines perdidissent,
tamen longum in tempus produxissent vitam; ipse autem, qui deos colat,
tam cito vitam esset finiturus. (2) Super hæc alterum ei responsum ab
oraculo esse editum: hac ipsa caussa propere finiturum vitam, quod ea,
quæ in fatis fuissent, non fecisset; debuisse enim Ægyptum malis vexari
per annos centum et quinquaginta: et duos reges, qui ipsum
antecesserint, hoc intellexisse, ipsum vero non intellexisse. (3) His
auditis Mycerinum, quum sententiam contra se jam pronunciatam
cognovisset, multas parari jussisse lucernas, eisque quotidie ingruente
nocte accensis potasse, voluptatibusque, nec die nec nocte ulla
intermissa, indulsisse, per amœna inferioris Ægypti loca atque nemora
vagantem, ubicumque cognosset voluptaria esse diverticula aptissima.
(4) Id eo consilio esse molitum, quo mendacii argueret oraculum, quum,
loco sex annorum, duodecim sibi reliqui essent, noctibus in dies
conversis.
CXXXIV. Idem Mycerinus pyramidem etiam reliquit, multo quidem minorem
ea quam pater exstruxerat, unoquoque quattuor laterum ducentos
octoginta pedes metiente: usque ad dimidiam altitudinem Æthiopicus
lapis est. Hanc pyramidem Græcorum nonnulli dicunt esse Rhodopidis
meretricis; non recte memorantes. (2) Satis enim adparet, ne novisse
quidem hos quænam mulier fuerit Rhodopis: alioqui ad illam non
retulissent constructionem pyramidis, quæ innumeris (ut verbo dicam)
talentorum millibus constiterat: ignorareque eosdem adparet, regnante
Amasi floruisse Rhodopin, non hujus regis ætate. (3) Permultis enim
annis post reges hos, qui istas pyramides monumenta sui reliquerunt,
vixit Rhodopis; genere Thressa, ancilla Iadmonis Samii, Hephæstopolios
filii, conserva Æsopi ejus qui fabulas fecit. (4) Nam et Æsopum Iadmoni
serviisse, quum aliunde constat, tum hoc maxime, quod, postquam
Delphenses ex oraculi effato sæpius proclamassent, si quis vellet pœnam
repetere cædis Æsopi, nemo alius, qui illam repeteret, inventus sit,
nisi Iadmonis ex filio nepos, cui et ipsi Iadmon nomen erat. Itaque
Iadmonis servus Æsopus fuerat.
CXXXV. Rhodopis vero in Ægyptum venit, adducta a Xantho Samio: adducta
vero ut quæstum corpore faceret, magno pretio redemta est a cive
Mytilenæo Charaxo, Scamandronymi filio, fratre Sapphus poetriæ. (2) Ita
igitur servitute liberata Rhodopis, mansit in Ægypto: quumque venusta
admodum esset, opes sibi comparavit magnas, ut quæ Rhodopidis essent,
nec vero ut quæ ad pyramidem exstruendam talem sufficerent. (3) Nam,
cujus opum decimam partem ad hunc usque diem conspicere licet cuicumque
volenti, ei non adeo ingentes opes oportet tribuere. Cupiens enim
Rhodopis monumentum sui in Græcia relinquere, tale opus faciendum
curavit, quale a nemine alio vel excogitatum vel in templo aliquo esset
dedicatum, illudque Delphis in sui memoriam dedicavit. (4) Ex decima
opum igitur suarum parte conficienda curavit complura, quot per decimam
ei licuerat, ferrea verua assandis bobus idonea, eaque Delphos misit:
quæ etiam nunc in unum coacervata conspiciuntur post aram quam Chii
dedicarunt, ex adverso ipsius ædis sacræ. (5) Solent autem Naucrati
versari venustæ meretrices: nam et hæc, de qua hic sermo habetur, ita
celebrata est, ut Græcis omnibus innotuerit Rhodopidis nomen: et post
hanc alia, cui nomen Archidica, per Græciam est nobilitata; minus
tamen, quam ista, sermonibus hominum celebrata. Charaxum autem illum,
qui Rhodopin servitute liberavit, Mytilenen reversum, multis conviciis
Sappho in carminibus insectata est. Sed hæc de Rhodopide hactenus.
CXXXVI. Post Mycerinum, dixerunt sacerdotes, Ægypti regem fuisse
Asychin, a quo constructa ad Vulcani templum propylæa orientem solem
spectantia; longe ea pulcerrima et longe maxima. Habent enim omnia
quidem propylæa et figuras insculptas, et infinitam ædificiorum
varietatem; hæc autem, omnium maxime. (2) Hoc, aiebant, regnante, quum
magna in commerciis esset inopia pecuniæ, legem latam esse Ægyptiis,
uti, qui patris cadaver pignori daret, ei æs alienum crederetur: (3)
adjectamque ei legem esse hanc, ut, qui dedisset æs alienum, is totius
etiam conditorii sepulcralis dominus esset illius qui accepisset: si
quis vero, qui illud pignus dedisset, debitum solvere nollet, ei hanc
irrogatam esse pœnam, ut nec ipse, quum vita functus esset, in paterno
sepulcro aut in alio ullo sepeliatur, nec ei licitum quemquam suorum,
qui defunctus esset, sepelire. (4) Superare autem cupientem hunc regem
eos qui ante ipsum in Ægypto regnassent, monumentum sui reliquisse
pyramidem e lateribus confectam, in qua est inscriptio lapidi
insculpta, in hanc sententiam: «Ne me conferens cum lapideis
pyramidibus contemnas: tanto enim illas antecello, quanto reliquos deos
Juppiter. Nam conto in paludis fundum subacto, quidquid luti conto
adhæsit colligentes, inde lateres duxerunt: atque hoc modo me
perfecerunt.» Hæc ab illo gesta.
CXXXVII. Post hunc vero regnasse virum cæcum ex Anysi oppido, cui nomen
Anysis. Hoc regnante, ingenti hominum manu Ægyptum invasisse Æthiopes
et Sabacon, regem Æthiopum. (2) Cæcum igitur hunc fuga se in paludes
recepisse, Æthiopemque in Ægypto regnasse annos quinquaginta; intra
quos annos gesta ab eo esse hæcce: quoties aliquis Ægyptiorum quidpiam
deliquisset, nullum eorum voluisse capite plectere; sed pro ratione
delicti sententiam pronunciasse, imperantem ut quisque delinquentium
aggerem adgereret ad oppidum unde esset. (3) Atque ita sublimiora etiam
facta sunt oppida: etenim primo adgesta fuerat terra ab his, qui
regnante Sesostri fossas effoderant; dein iterum sub Æthiope admodum
quidem sunt exaltata. (4) Præ cæteris autem oppidis Ægypti, quorum
omnium exaltatum est solum, maxime, ut mihi videtur, adgesta terra est
ad Bubastin urbem; in qua est etiam templum Bubastidis, memoratu
dignissimum. Sunt enim et alia quidem templa ampliora et sumtuosiora;
sed adspectu nullum hoc jucundius. Est autem Bubastis, Græcorum
sermone, Diana.
CXXXVIII. Cujus templum ita comparatum est. Præter introitum, reliquum
totum insula est: fossæ enim ex Nilo adductæ non miscentur altera
alteri, sed utraque usque ad introitum pertinet templi; altera ab uno
latere, altera ab altero circumfluens; utraque centum pedes patens in
latitudinem, arboribus inumbrata. (2) Propylæa ad quadraginta cubitorum
altitudinem surgunt, figuris sexcubitalibus memoratu dignis ornata.
Quum sit templum in media urbe, undique conspicitur ex toto circuitu:
nam quum oppidi solum aggere aggesto sit exaltatum, templum autem, ex
quo primum exstructum, non mutatum fuerit, undique conspectui patet.
(3) Circumductus est templo murus, figuris insculptis: est autem intus
altissimarum arborum lucus, circa ædem magnam plantatus, in quo inest
deæ simulacrum. Latitudo et longitudo templi omni ex parte stadium
metitur. (4) Ad introitum strata lapide via est trium fere stadiorum
longitudine, per forum ferens orientem versus: ferme quadringentos
pedes patens in latitudinem, utrimque arboribus consita ad cœlum
porrectis; fert autem ad Mercurii templum. Hæc est templi hujus ratio.
CXXXIX. Ad extremum vero Ægypto excessisse aiebant Æthiopem hoc evento:
viso eum nocturno territum, fuga se recepisse: visus quippe sibi erat
adstantem videre hominem, qui ei suaderet, ut sacerdotes omnes, qui in
Ægypto essent, congregaret, et medios discinderet. (2) Hac conspecta
visione dixisse eum, videri sibi deos hanc ostendere voluisse
occasionem, qua, piaculo in sacra admisso, aut a diis ipsis aut ab
hominibus magno malo mulctaretur; se vero hoc facinus non admissurum:
sed exiisse tempus, quo exacto, postquam interim in Ægypto regnasset,
discedendum sibi esset. (3) Etenim, quum in Æthiopia etiam tum fuisset,
oracula, quibus utuntur Æthiopes, edixerant, regnare eum in Ægypto
debere quinquaginta annos. Itaque finito hoc tempore, territus etiam
nocturno viso, sponte ex Ægypto discessit Sabacos.