species simillima loto Cyrenaico, lacrima autem gummi est. Ex hac
igitur spina cædunt ligna fere bicubitalia, quæ laterum in morem
componunt, ex eisque naves fabricantur tali modo: (2) bicubitalia illa
ligna circum frequentes prælongosque clavos ligneos inserunt et
innectunt, illisque ita in ratis formam compactis transtra superne
intendunt. Costis vero non utuntur, commissuras autem intus byblo
obturant. Gubernaculum unum faciunt, et hoc per carinam trajiciunt.
Malo utuntur ex spina arbore, velis ex papyro. (3) Hæc navigia adverso
flumine, nisi secundus ventus, isque satis validus, obtineat, navigare
non possunt, sed ex terra juxta ripam trahuntur. (4) Secundo vero
flumine deferuntur hoc modo: tabula sive crates oblonga est januæ
forma, ex myrica frutice (_sive tamarice_) confecta, et vimine ex
arundinibus consuta; tum lapis perforatus, duorum fere talentorum
pondere. Januam illam, fune religatam, in fluvium demittit nauta, ut
ante navem secundo flumine deferatur; lapidem vero ex alio fune a
postica parte demittit. (5) Itaque janua, incidente aquæ impetu,
celeriter progreditur, et trahit barin; hoc enim his navigiis nomen
est; lapis vero, dum a tergo trahitur, et in fundo est, dirigit cursum.
Habent Ægyptii navigiorum horum ingentem multitudinem, vehuntque
illarum nonnulla multa millia talentorum.
XCVII. Postquam vero terram Nilus inundavit, sola oppida conspiciuntur
ex aquis eminentia, insulis Ægæi maris admodum similia: reliqua enim
omnis Ægyptus tunc pelagus est, solaque oppida eminent. (2) Hoc ubi
fit, non jam per fluvii alveos navigant, sed medios per campos. Nam,
qui Naucrati Memphin proficiscitur, is præter ipsas pyramides navigat;
quum alioquin non hac sit iter, sed præter apicem regionis Delta et
juxta Cercasorum oppidum: et Canobo e mari Naucratin tendens, per
campos navigas, juxtaque Anthyllam et Archandropolin præterveheris.
XCVIII. Anthylla, quam modo nominavi, nobile oppidum, singulariter
attributa semper est uxori satrapæ qui in Ægypto regnat, ex cujus
reditibus illa sibi comparet calceamenta: idque ita obtinet ex quo sub
Persarum imperio Ægyptus est. Alterum, quod dixi, oppidum videtur ab
Archandro Phthio (_vel_ Phthii filio) nomen accepisse, Achæi filio
(_vel_ nepote), Danai genero; quare etiam Archandri[TR8] oppidum
nominatur. Fuerit quidem fortasse etiam alius Archander: et Ægyptium
certe nomen non est.
XCIX. Hacentus ea dixi, quæ partim ipse vidi, partim quæ equidem
sentio, partim quæ sciscitando cognovi. Accedo nunc ad exponendas
Ægyptiorum historias, resque gestas, quemadmodum narratas audivi;
quibus tamen nonnulla etiam, quæ ipsis meis oculis vidi, adjiciam. (2)
Menem illum, qui primus in Ægypto regnavit, quum alia fecisse aiebant
sacerdotes, tum hoc primum, quod Memphin jactis aggeribus a Nili
inundatione secluserit. Olim enim fluvium universum juxta ipsum montem
arena obsitum Libyam versus fluxisse; Menem vero superne, centum fere
stadiis a Memphi, Nili brachium illud, quod meridiem versus tendebat,
humo adgesta complesse; atque ita, exsiccato prisco alveo, fluvium
duxisse, ut inter montes medius interflueret. (3) Atque etiam nunc
Persæ brachium illud, quod nunc fluit ab altero seclusum, magna cura
observant, et quotannis eum _eo loco, ubi a vetere alveo deflexit_,
adgesta humo muniunt; quoniam, si eo loci perrumpens fluvius exundare
pararet, timendum foret ne universa Memphis fluctibus operiretur. (4)
Deinde vero eundem Menem, primum Ægypti regem, aiunt, postquam regionem
circa Memphin obstructo fluvio in sicco posuisset, in eadem regione
urbem hanc, quæ nunc Memphis vocatur, condidisse: (est enim Memphis
etiam in angusta Ægypti parte:) extra illam vero circumfodisse lacum ex
fluvio versus septentrionem et versus occidentem, nam versus orientem
ipse Nilus eam terminat. Porro eundem in ipsa urbe Vulcani templum,
quod magnum ibi et eximie memorabile est, statuisse.
C. Post hunc ex libro recensuerunt mihi sacerdotes regum trecentorum et
triginta nomina. In tot generationibus hominum octodecim Æthiopes
erant,[TR9] et una mulier indigena, cæteri vero viri Ægyptii. (2)
Mulieri huic, quæ in Ægypto regnavit, idem nomen fuit atque Babyloniæ,
Nitocris. Eam memorant ultam esse fratrem, quem Ægyptii, quum apud eos
regnasset, occiderant, post ejusque cædem regnum ipsi tradiderant:
hujus ulciscendi caussa multos Ægyptios dolo interfecisse. (3) Postquam
enim conclave prælongum subterraneum, curaverit faciendum, verbo quidem
ut inauguraret, revera autem alia meditatam, Ægyptiorum magnum numerum,
quos cædis maxime auctores fuisse noverat, ad cœnam vocatos, epulo
ibidem excepisse; inter cœnandum vero fluvium in conclave immisisse per
occultum ingentem canalem. (4) De hac igitur hæc memorarunt, istud
adjicientes, post id factum reginam se ipsam in conclave cineribus
repletum conjecisse, quo vindictam effugeret.
CI. Reliquorum regum nullum vel opus memorabile reliquisse dixerunt,
vel re ulla insignem fuisse, præter postremum eorum, Mœrin. (2) Hunc
memorabilia edidisse opera, propylæa ad Vulcani templum, septentrionem
spectantia; lacumque effodisse, cujus quantus sit circuitus, posterius
exponam; pyramidesque in eo exstruxisse, quarum de magnitudine simul
cum ipso lacu faciam mentionem. Hunc igitur ista edidisse opera;
reliquorum autem nullum quidquam.
CII. Igitur hos omittens, eum memorabo, qui post illos regnavit, cui
nomen Sesostris fuit. Hunc dixere sacerdotes primum navibus longis ex
Arabico sinu profectum, accolas Erythræi maris subegisse; donec, quum
ulterius navigaret, in mare pervenisset quod propter brevia non amplius
potuerit navigari. (2) Inde in Ægyptum reversus, ut narrant sacerdotes,
ingentem contractum exercitum per continentem duxit, omnesque quos
adiit populos armis subegit. (3) Ibi tum quos offendisset fortes
populos et libertatis vehementer studiosos, in horum terris columnas
erigebat, quarum inscriptio declarabat quum suum nomen atque patriam,
tum hos vi ab ipso esse subactos. Quorum vero oppida citra pugnam et
facile cepisset, in horum columnis eadem quidem, quæ in fortium
populorum columnis, inscribebat; insuper vero pudenda insculpi jussit
muliebria, molles eos esse atque ignavos significans.
CIII. Hæc igitur faciens continentem obiit, donec ex Asia in Europam
transgressus, Scythas subegit et Thraces. (2) Hi, ut mihi videtur,
extremi fuerant, ad quos pervenerit Ægyptius exercitus: nam in horum
terra conspiciuntur columnæ ab illo erectæ, non vero ulterius. (3) Inde
converso itinere domum repetiit: sed ubi ad Phasin fluvium fuit, haud
satis certo adfirmare possum, ipsene rex Sesostris segregatam aliquam
quantamcumque partem sui exercitus ibi reliquerit, an milites nonnulli,
itinerum errores pertæsi, circa Phasin flumen remanserint.
CIV. Manifestum est enim Colchos esse Ægyptios: idque dico, ut qui
prius hoc ipsum mecum cogitaverim, quam ex aliis audivi. Quum vero curæ
mihi hæc res esset, quæsivi ex utrisque: et magis Colchi recordabantur
Ægyptiorum, quam Ægyptii Colchorum. Ægyptii autem existimare se
dixerunt Colchos esse ex Sesostris exercitu. (2) Ego vero conjectaveram
partim ex hoc, quod nigro (_fusco_) colore et crispis capillis sint
Colchi: quamquam hoc solo nihil efficitur, quum et alii sint populi
tales: hoc igitur potius argumento id collegeram, quod soli omnium
hominum Colchi, præter Ægyptios et Æthiopes, ab antiquissimis
temporibus circumcidant pudenda. (3) Nam Phœnices, et Syri Palæstinam
incolentes (_Judæi_), profitentur ipsi, ab Ægyptiis se hoc accepisse.
Syri vero qui circa Thermodontem et Parthenium fluvium habitant
(_Cappadoces_), et Macrones, horum finitimi, a Colchis nuper se
accepisse fatentur. (4) Hi enim soli ex omnibus hominibus
circumciduntur; et hi manifeste Ægyptios in hac re imitantur. (5)
Ægyptii vero utrum ab Æthiopibus, an hi ab illis acceperint, adfirmare
non possum; perantiquum enim ritum esse adparet. Istos autem ex
Ægyptiorum commercio hunc ritum adoptasse, magnum mihi etiam documentum
videtur hoc esse: Phœnices, qui inter Græcos vivunt, in hoc ritu ad
pudenda pertinente non amplius imitantur Ægyptios, et eorum qui post
nascuntur non circumcidunt virilia.
CV. Age vero, etiam aliud de Colchis commemorabo, in quo Ægyptiis
similes sunt. Linum soli hi et Ægyptii fabricantur eodem modo: atque
etiam tota vitæ ratio et sermo utrorumque similis est. Linum quidem
Colchicum a Græcis Sardicum vocatur; illud vero quod ex Ægypto adfertur
Ægyptium nominatur.
CVI. Columnarum quas variis in regionibus posuit Ægyptius rex
Sesostris, pleræque non amplius supersunt: in Syria vero Palæstina ipse
superstites vidi, in quibus erat prædicta inscriptio, et pudenda
muliebria. (2) Sunt etiam in Ionia duæ imagines hujus viri saxis
insculptæ, altera in via qua Epheso Phocæam itur, altera qua Sardibus
Smyrnam. Utrobique vir exsculptus est, magnitudine quattuor cubitorum
cum una spithama, dextra manu hastam tenens, sinistra sagittas, et
reliquo cultu simili; habet enim partim Ægyptiacum cultum, partim
Æthiopicum: ab altero vero humero ad alterum per pectus pertinet
insculpta inscriptio sacris literis Ægyptiorum exarata, in hanc
sententiam: «Ego hanc regionem meis humeris (_lacertis_) mihi
adquisivi.» (3) Quis vero, aut unde sit, ibi non declarat; alibi vero
declaravit. Itaque istas nonnulli, qui viderunt, Memnonis conjiciunt
imagines esse, longe a vero aberrantes.
CVII. Hunc Ægyptium Sesostrin, dicebant sacerdotes, redeuntem,
multosque homines ex gentibus subactis secum ducentem, eundem, postquam
in reditu ad Daphnas Pelusiacas pervenisset, a fratre, cujus fidei
Ægyptum commiserat, una cum filiis hospitio esse exceptum: at illum
circa domum, in qua rex et filii erant, materiam congeri, congestamque
jussisse incendi. (2) Qua re animadversa, statim deliberasse regem cum
uxore, quippe illam quoque comitem secum habuisse. Hanc ei suasisse,
quum sex essent filii, duobus ex his super pyram extensis pontem sic in
ardente materia faceret, quem ipsi superantes effugerent. (3) Id
fecisse Sesostrin, et duos filios ita igne fuisse absumtos, reliquos
vero una cum patre fuga servatos.
CVIII. Postquam in Ægyptum advenit, pœnasque de fratre sumsit, tum vero
multitudine hominum, quos e terris subactis adduxerat, ea in hunc modum
usus est: (2) lapides eos, qui hoc regnante ad Vulcani templum congesti
sunt, immani magnitudine, hi sunt qui traxerunt: iidemque canales
cunctos, qui nunc in Ægypto sunt, coacti foderunt; atque ita inviti
quidem fecerunt, ut Ægyptus, quæ ante id tempus tota equis et plaustris
opportuna fuerat, hoc commodo careret. (3) Nam ab illo tempore Ægyptus,
tota licet plana et campestris, equis et plaustris inhabilis facta est:
cujus rei caussa est multitudo fossarum, variis modis omnes in partes
ductarum. (4) Regionem autem ita fossis discidit rex ille hac caussa:
quicumque ex Ægyptiis oppida habitant quæ non sunt ad fluvium sita, sed
in media regione, hi, postquam recessit Nilus, aquæ inopia laborantes,
salsiore potu usi erant, ex puteis hausto. Hujus rei caussa discissa
est Ægyptus.
CIX. Porro hunc regem, aiebant, distribuisse regionem inter omnes
Ægyptios, singulisque sortem æqualem dedisse quadratam; et ab hac sorte
reditus sibi constituisse, imperato tributo quotannis pendendo. (2)
Quod si de cujuspiam sorte fluvius aliquid abstraxisset, is regem
adiens indicabat factum; et rex, missis qui rem præsentem inspicerent,
dimetirenturque quanto minor factus fuerit ager, in posterum tributi
partem pro portione remittebat. (3) Videturque mihi ex hoc negotio
inventa esse geometria apud Ægyptios, indeque ad Græcos transiisse. Nam
polum quidem (_instrumentum horologicum_) et gnomonem et duodecim diei
partes a Babyloniis Græci acceperunt.
CX. Idem rex Sesostris unus ex Ægypti regibus Æthiopiæ etiam regnum
obtinuit. Monumenta autem sui reliquit statuas lapideas ante Vulcani
templum positas: quarum duæ, triginta cubitorum quæque, ipsius et
uxoris referebant imagines; tum quattuor, viginti cubitorum quæque,
totidem numero filiorum. (2) Ante has statuas quum multo post tempore
Darius Persa sibi vellet statuam ponere, vetuit Vulcani sacerdos,
dicens non edita ab illo esse facta qualia a Sesostri Ægyptio:
Sesostrin enim quum alias gentes nihilo vel pauciores vel inferiores,
quam ipse, tum vero et Scythas, subegisse, quos Darius subigere non
potuisset. Quare non esse æquum, ut ante illius monumenta statuam ponat
is qui illius facta non superarit. Aiuntque Darium sacerdoti hæc
dicenti ignovisse.
CXI. Sesostri vita functo, aiebant, regnum suscepisse filium ejus
Pheron: eumque nullum militare facinus præclarum edidisse; accidisse
autem ei ut cæcus fieret, et quidem ob factum hujusmodi. (2) Quum
flumen eo tempore copiosissimum descendisset ad octodecim pedum
altitudinem, camposque inundasset, ingruente vento ingentes fluctus
ciere flumen cœpit. Ibi tunc regem hunc, improba vesania correptum,
sumsisse spiculum et in medios fluminis gurgites conjecisse: dein
protinus oculis cœpisse laborare, prorsusque usum oculorum amisisse.
(3) Postquam decem annis cæcus fuisset, advenisse ei, undecimo anno, ex
Buto oppido oraculi responsum, exactum esse pœnæ tempus; oculorum usum
recepturum eum esse, si oculos eluisset lotio mulieris, quæ non nisi
cum suo marito coiisset et cum nullo alio viro habuisset consuetudinem.
(4) Illum igitur ante omnia uxoris suæ urinam esse expertum; deinde
vero, quum visum non recepisset, aliarum omnium atque aliarum
experimentum fecisse. Ad extremum, postquam visum recepisset, mulieres
cunctas, quarum experimentum fecerat, excepta una illa cujus urina
lotus visum recepit, in unum oppidum congregasse, cui nomen nunc est
Erythrobolus (_quasi Rubrum solum diceres_) atque ita congregatas,
subjecto igne, simul cum oppido concremasse: illam vero, cujus urina
lotus visum receperat, in matrimonium duxisse. (5) Donaria autem,
postquam oculorum calamitate est liberatus, quum alia in notabilioribus
quibusque templis consecravit, tum, quod maxime memorari præ cæteris
meretur, in Solis templo opera posuit spectatu digna, duo saxeos
obeliscos, utrumque ex uno saxo, longitudine utrumque centum cubitorum,
latitudine octo cubitorum.
CXII. Huic in regnum successisse[TR10] aiebant virum Memphiten, eum qui
Græcorum sermone Proteus nominetur: cujus nunc delubrum est Memphi
pulcrum admodum et eximie instructum, a Vulcani templo austrum versus
situm. Circa delubrum illud Phœnices Tyrii habitant; vocaturque totus
ille locus, Tyriorum astra. (2) Intra Protei delubrum ædes est, quæ
vocatur Veneris Hospitæ: quam ego ædem Helenæ Tyndari filiæ sacratam
fuisse conjicio, tum quod memoratum audivi vixisse Helenam apud
Proteum, tum vero etiam ob hoc ipsum cognomen Hospitæ Veneris: quotquot
enim alia sunt Veneris templa, eorum nullum est quod tale cognomen
habeat.
CXIII. Dixerunt autem mihi sacerdotes, sciscitanti quæ ad Helenam
spectant, gestam rem esse hunc in modum: Alexandrum, postquam Helenam
ex Sparta rapuisset, domum navigasse. Sed ubi in Ægæum pervenit,
violenti ex adverso venti in Ægyptium mare eum compulerunt: inde, quum
non remitteret vis ventorum, in Ægyptum pervenit, in illud quidem Nili
ostium, quod Canobicum nunc vocatur, et ad Taricheas. (2) Erat autem in
litore Herculis templum, quod etiam nunc est: in quod si quis
cujuscumque hominis servus profugerit, et deo se tradens, sacras sibi
imponi notas curaverit, hunc nemini fas est tangere. Lex ista eadem,
quæ olim fuit, ad meam usque ætatem manet. (3) Ab Alexandro igitur
famuli nonnulli, cognita lege quæ in hoc templo obtinet, desciscunt:
sedentesque deo supplices, nocituri Alexandro, accusarunt eum; omnemque
iniquitatem, qua adversus Helenam et Menelaum usus ille erat,
aperuerunt: renunciarunt hæc autem quum sacerdotibus templi, tum
præfecto hujus ostii, cui Thonis nomen erat.
CXIV. Quibus cognitis Thonis celeriter Memphin ad Proteum nuncios
misit, qui hæc ei dicerent: «Advenit[TR11] huc peregrinus homo, natione
Trojanus, qui in Græcia improbum facinus commisit: quippe hospitis sui
uxorem decepit, eamque et ipsam et magnam simul rerum pretiosarum
copiam secum vehens huc adpulit, ventorum vi hanc in terram compulsus.
Hunccine ergo sinemus illæsum abire, an, quæ secum advexit, ei
eripiemus?» (2) Ad hæc Proteus remittit nuncium, qui diceret: «Hunc
hominem, quisquis est, qui hospitem suum tam nefaria injuria adfecit,
prehendite, et ad me adducite, ut sciam quid tandem dicat.»
CXV. His auditis Thonis prehendit Alexandrum, navesque ejus retinet:
dein et ipsum et Helenam et res pretiosas Memphin duxit, atque etiam
fugitivos supplices. (2) Cuncti ubi advenerunt, quæsivit ex Alexandro
Proteus, quis esset, et unde cum navibus suis advenisset. Et ille suum
genus commemoravit, patriæ dixit nomen; atque navigationis cursum, et
unde advenerit, exposuit. (3) Deinde vero interrogante Proteo, Helenam
unde accepisset, titubantem in oratione nec vera loquentem Alexandrum
coarguebant fugitivi supplices, et totam sceleris rationem aperuerunt.
(4) Ad extremum Proteus hanc sententiam pronunciavit: «Nisi ego,
inquit, maximi ducerem, nullum hominem peregrinum occidere, qui
ventorum vi ablatus meam terram accessisset, a te pro Græco illo pœnas
sumturus eram, qui, o hominum scelestissime, hospitio benigne exceptus,
facinus improbissimum admisisti. Ad tui hospitis uxorem intrasti; et
hoc flagitio non contentus, tuis fraudibus excitatam raptamque
abduxisti. Nec hoc tibi satis fuit, sed etiam domum tui hospitis
exspoliasti, hisque cum spoliis huc venisti. (5) Nunc, quoniam semper
maximi duxi hospitem nullum occidere, mulierem quidem hanc atque opes
non te sinam hinc abducere, sed hæc ego Græco illi servabo, donec ipse
veniens recipere voluerit: tibi vero et navigationis sociis edico, ut
intra triduum mea e terra in aliam navigetis: sin minus, pro hostibus
vos habebo.»
CXVI. Hunc fuisse Helenæ apud Proteum adventum dixere sacerdotes.
Videtur autem mihi Homerus eandem audivisse narrationem; sed, quoniam
non similiter, atque altera narratio, qua est usus, adcommodata esset
epico carmini, idcirco eam omisisse, ita tamen ut significaret notam
sibi eam fuisse. (2) Adparet hoc enim ex itinerum ratione Alexandri,
quam in Iliade ut episodium posuit, (nec vero usquam alibi
retractavit), ubi ait, quum per alia loca eum abreptum errasse,
Helenam secum ducentem, tum Sidonem in Phœnice adpulisse. (3) Meminit
autem hujus rei in Diomedis fortibus factis, ubi hos posuit versus:
Picturata inerant ibi pallia, facta puellis
Sidoniis, quas ipse Paris formosus ab urbe
Sidonia duxit, sulcans freta lata carinis,
quum retulit magnis Helenam natalibus ortam.
(4) Meminit in Odyssea quoque, his versibus:
Hæc Jove nata venena habuit multa arte parata,
fortia, quæ Polydamna sibi donaverat uxor
Thonis in Ægypto, cujus fert plurima mixtim
multa solum proba, multa etiam damnosa venena.
Tum etiam hæc, eodem spectantia, Telemacho dicit Menelaus:
Hic etiam Ægypto di me tenuere reverti
conantem, quibus haud tuleram solennia sacra.
(5) Quibus versibus declarat poeta, cognitum sibi fuisse Alexandri, per
maria errantis, adventum in Æyptum: confinis enim est Syria Ægypto:
Phœnices autem, quorum est Sidon, in Syria habitant.
CXVII. Ex hisce autem versibus, et ex isto maxime loco, _ex Iliade
apposito_, clarum est, non esse Homerum Cypriorum carminum auctorem,
sed alium quempiam. Nam in Cypriis Alexander memoratur tertio die
Sparta Ilium cum Helena pervenisse secundo vento usus, et mari
tranquillo: in Iliade vero ait poeta, errasse illum quum Helenam domum
duceret. Sed valeat Homerus, valeantque Cypria carmina.
CXVIII. Interroganti vero mihi, utrum vanum fictumque sit, an non, quod
Græci de bello ad Ilium gesto narrant, responderunt mihi hæcce, quæ ex
ipsius Menelai narratione sibi cognita esse adfirmarunt. Scilicet,
venisse post Helenæ raptum exercitum ingentem Græcorum in terram
Trojanam, Menelao opem laturum. Ab exercitu isto, exscensione facta,
positisque castris, missos esse Ilium legatos, et in his ipsum
Menelaum: (2) qui postquam muros ingressi, repetiissent Helenam et opes
ab Alexandro subreptas, et satisfactionem injuriarum postulassent;
respondisse tunc Teucros id quod et deinde constanter adfirmaverint
jurati et non jurati, non habere se Helenam nec opes quæ repeterentur,
sed esse ista omnia in Ægpyto; neque æquum esse, se earum rerum caussa
satisfactionem dare, quæ essent in Protei manibus, regis Ægyptii. (3)
At Græci, ab his se rideri existimantes, ea caussa obsedisse urbem,
donec cepissent. Capta urbe, quum nusquam Helena reperiretur, et eandem
rem, quam antea, audiverant, experirentur Græci; sic deinde fidem
priori sermoni adhibentes, Menelaum ipsum ad Proteum miserunt.
CXIX. Menelaus ubi in Ægyptum pervenit, adverso fluvio Memphin
navigavit, ibique exposita rei veritate, insignibus donis hospitalibus
exceptus est, et Helenam illæsam recepit, insuperque opes suas omnes.
(2) Verumtamen Menelaus, quamquam hæc omnia consecutus, inique eum
Ægyptiis egit. Nam quum proficisci vellet, nec per ventos posset,
longiore interposita mora, extremum rem adgressus est impiam et
nefariam: duos puerulos sumsit hominum indigenarum, eosque placandis
ventis immolavit. (3) Deinde postquam evulgatum est facinus, invisus
Ægyptiis, et ab his exagitatus, profugit cum suis navibus, Libyam
versus iter intendens. Inde vero quonam pervenerit, non amplius dicere
potuerunt Ægyptii: ista vero, quæ dixi, partim sciscitando se
cognovisse aiebant, partim apud se gesta adcurate cognita habere.
CXX. Hæc mihi Ægyptiorum dixerunt sacerdotes: narrationi autem, quam de
Helena fecerunt, ego etiam ipse adsentior, hæcce mecum reputans: si in
Ilio fuisset Helena, reddituros eam Græcis fuisse Trojanos, sive
volente Alexandro, sive nolente. Nam profecto non ita mente captus erat
Priamus, neque cæteri illius propinqui, ut suis ipsorum capitibus et
liberis et universa urbe voluissent periclitari, quo Alexander Helenam
haberet uxorem. (2) Quod si etiam initio ita secum statuissent, tamen
deinde, postquam et aliorum Trojanorum complures, quoties cum Græcis
congressi sunt, perierunt, et ex ipsius Priami filiis quolibet in
prœlio (si quidem epicorum poetarum narrationi fides habenda) duo aut
tres aut etiam plures occubuerunt, his ita comparatis, puto equidem, si
vel ipse Priamus Helenam duxisset uxorem, redditurum eam fuisse Græcis
hac conditione, ut præsentibus malis liberaretur. (3) Porro ne regnum
quidem ad Alexandrum erat rediturum, ut quum senex esset Priamus, rerum
summa penes illum fuerit: sed Hector, et ætate major et longe illo vir
fortior, in regnum mortuo Priamo erat successurus; quem non est
consentaneum indulgere voluisse fratri injuste agenti, quum præsertim
illius caussa gravissima mala et privatim ipsum, et publice Trojanos
omnes premerent. (4) Sed enim non potuerant illi Helenam reddere, et
vera dicentibus fidem non adhibuerant Græci: idque (ut dicam quod
sentio) factum est divino numine ita moderante, ut illi, internecione
pereuntes, testatum facerent hominibus, graves injurias gravibus etiam
pœnis vindicari a diis. Sed hæc quidem pro mea dixi opinione.