navigationis dierum quindecim, navi remis agitata; latitudinem, ubi
latissime patet, octo dierum. Et ei quidem parti hujus maris quæ ad
occidentem spectat, Caucasus mons prætenditur, montium omnium et
amplissimus et altissimus. (2) Populos autem multos et multiplicis
generis in se comprehendit Caucasus; quorum plerique fructibus
silvestrium arborum arbustorumque vitam sustentant. In his aiunt esse
arbores, folia hujusmodi ferentes, quibus contritis, admixta aqua,
varias in vestimentis figuras pingant; easque figuras non elui, sed cum
reliqua lana senescere, ac si initio intextæ fuissent. Concubitum autem
horum hominum in propatulo fieri aiunt, veluti pecudum.
CCIV. Occidentalem igitur plagam hujus maris, quod Caspium vocatur,
Caucasus mons includit: versus auroram vero et orientem solem excipit
planities, immensæ amplitudinis prospectu: cujus amplæ planitiei haud
minimam partem tenebant hi Massagetæ, quos Cyrus bello adgredi studiose
parabat. (2) Fuerunt autem multæ res magnæque, quæ ad hoc bellum illum
excitaverant atque stimulaverant. Primum quidem, ipsius ortus, quo
fiebat ut aliquid amplius quam hominem se esse existimaret: tum vero
felicitas, qua in bellis usus erat; nam quocumque arma sua Cyrus
direxisset, nullo pacto fieri poterat ut ea gens vim illius effugeret.
CCV. Erat ea tempestate Massagetarum regnum penes feminam, quam mortuus
rex viduam reliquerat: Tomyris reginæ nomen fuit. Hanc Cyrus, missis
legatis, voluit sibi, ut aiebat, despondere, cupiens in matrimonio
habere. At Tomyris intelligens, non se, sed regnum ambiri Massagetarum,
aditu illi interdixit. (2) Post hæc Cyrus, ut dolo res ei non
successit, exercitu ad Araxen ducto, aperto bello Massagetas adortus
est, fluvium pontibus jungens, quibus traduceret copias, et turres in
navigiis ædificans, quibus pars copiarum transveheretur.
CCVI. Qui dum his rebus occupatur, mittit ad eum Tomyris caduceatorem,
qui reginæ verbis hæc Cyro diceret: «O rex Medorum, desine urgere quæ
tu urges: nec enim nosti an tuo commodo sit futurum ut hæc
perficiantur. His vero omissis, regna in tuis, et patere ut nos videas
regnare apud hos quibus imperamus. (2) Noles autem meis monitis uti;
immo quidlibet potius, quam quietem agere, voles. Quodsi ergo
vehementer cupis pugnæ discrimen cum Massagetis experiri; age, omisso
labore quem jungendo flumini impendis, ingredere nostram terram: nos
interim trium dierum itinere a fluvio recedemus. Sin malueris nos in
vestram recipere, tu similiter fac.» (3) His auditis Cyrus, convocatis
Persarum primatibus, rem in medium proposuit, una cum eis deliberaturus
quidnam facere debeat. (4) Quorum cunctorum sententiæ in hoc
consentiebant, ut illum juberent Tomyrin ejusque exercitum in suam
regionem recipere.
CCVII. At consilio quum interesset Crœsus Lydus, hanc ille sententiam
improbans, contrariam proposuit, his usus verbis: «O rex, jam alias
tibi professus sum, quoniam me Juppiter tibi in manus tradidit, si quem
videro casum domui tuæ impendere, pro viribus me illum aversurum. Quæ
mihi acciderant tristia, documenta mihi fuere. (2) Quodsi immortalis
existimas esse, et exercitui imperare immortali, nil opus fuerit me
meam tibi sententiam declarare: sin te et hominem esse intelligis, et
hominibus imperare; illud primum cogita, orbem quemdam esse rerum
humanarum, qui dum convertitur, non sinit eosdem semper esse felices.
(3) Jam igitur ego de re proposita contra, quam hi, sentio. Si enim
hostes voluerimus in nostram recipere terram, hoc tibi in ea re
periculum inest: (4) si inferior discesseris, simul universum regnum
perdes; manifestum est enim, victores Massagetas non retro fugituros,
sed in tua regna irrupturos: sin viceris, non tanta erit victoria,
quanta si trajecto flumine viceris Massagetas, et fugientes insequaris;
nam hoc idem priori oppono, victorem te hostium continuo in medium
regnum Tomyrios ducturum exercitum. (5) Sed, præter hæc quæ exposui,
turpe est, nec ferendum, ut Cyrus Cambysis filius, feminæ cedens, pedem
referat ex regione quam occupavit. Nunc ergo mihi videtur, trajecto
fluvio progrediendum esse quantum illi recesserint, ac deinde operam
dandam ut illos superes tali inita ratione. (6) Scilicet quum
Massagetæ, ut equidem audio, bonorum Persicorum sint insueti, et
magnorum vitæ commodorum expertes; hisce hominibus, cæsa parataque
magna pecudum copia, ad hæc vini meri crateribus et farinaceis omnis
generis cibariis largiter adpositis, epulum parandum est nostris in
castris; ac deinde, relicta vilissima copiarum parte, cum reliquis
versus fluvium retrogrediendum. (7) Nisi enim me fallit sententia, illi
conspecto bonarum rerum adparatu, in has se conjicient, et nobis oblata
erit magnorum edendorum facinorum occasio.»
CCVIII. Hæ quum inter se oppositæ essent sententiæ, Cyrus, repudiata
priore, Crœsi sententiam amplexus est, et Tomyri prædixit, ut retro
cederet; se enim, trajecto flumine, illi occursurum. (2) Illa igitur
retro cessit, quemadmodum prius pollicita erat. Et Cyrus, postquam
Crœsum in manus filii sui Cambysis, cui etiam regnum reliquit,
tradiderat, multisque verbis filio mandarat, ut illum in honore
haberet, beneque ei faceret, si transitus in Massagetas minus prospere
cessisset; hisce datis mandatis, illos remisit in Persidem, ipse vero
cum exercitu flumen trajecit.
CCIX. Trajecto Araxe, prima nocte in Massagetarum terra quiescenti Cyro
visum oblatum est tale. Visus sibi est per somnum conspicere filiorum
Hystaspis[TR28] maximum natu, alas in humeris habentem, et harum altera
Asiam obumbrantem, altera Europam. (2) Erat autem Hystaspi Arsamis
filio, ex Achæmenidarum familia, filius natu maximus Darius, juvenis
tunc temporis viginti maxime annorum: isque relictus erat in Perside,
quippe militarem nondum habens ætatem. (3) Et somno experrectus Cyrus,
de oblato viso secum cogitabat. Quod quum illi magni videretur esse
momenti, Hystaspem ad se vocat, remotisque arbitris ei dicit:
«Hystaspes! filius tuus deprehensus est mihi et meo regno insidiari: id
qua ratione certo cognoverim, tibi dicam. (4) Mei curam gerunt dii,
mihique ante significant omnia quæ imminent. Nunc igitur proxima nocte
per quietem vidi filiorum tuorum natu maximum alas in humeris habentem,
earum altera Asiam obumbrantem, altera Europam. (5) Quod quum mihi
oblatum sit visum, fieri prorsus nullo modo potest quin mihi illum
insidiari[TR29] intelligam. Quare tu ocyus retro proficiscere in
Persidem, et fac, postquam rebus hic bene gestis illuc rediero, filium
tuum mihi sistas, ut ejus caussam cognoscam.»
CCX. Hæc Cyrus dixit, ratus sibi Darium insidias struere: at illi deus
significaverat, ipsum eodem loco, ubi erat, periturum, regnumque ipsius
ad Darium transiturum. (2) Hystaspes illi his verbis respondit: «O rex,
ne sit is homo Persa natus, si quis tibi insidias est structurus! Sin
fuerit, pereat quam primum! Tibine insidiari, qui Persas ex servitute
in libertatem vindicasti; et, quum aliis fuissent subjecti, fecisti ut
imperent omnibus! (3) Quodsi vero visum aliquod tibi significat, filium
meum res novas adversus te moliri, ego illum tibi tradam, ut de eo
facias quodcumque placuerit.» Hæc postquam respondit Hystaspes,
trajecto Araxe in Persas profectus est, Cyro filium suum Darium
custoditurus.
CCXI. Cyrus ab Araxe unius diei itinere progressus, fecit quod Crœsus
illum monuerat. Deinde postquam ipse, inutili copiarum parte in castris
relicta, cum flore exercitus Persarum, ad Araxem regressus est,
adcurrit castra invadens tertia pars exercitus Massagetarum. Hi eos,
qui de Cyri exercitu relicti erant, repugnantes occidunt; tum, paratum
conspicati epulum, superatis adversariis, ad epulandum discumbunt;
denique cibo potuque repleti, sopore opprimuntur. (2) Inter hæc
supervenientes Persæ magnum eorum numerum interficiunt, multo vero
plures vivos capiunt, quum alios, tum reginæ Tomyrios filium, ducem
Massagetarum, cui nomen erat Spargapises.
CCXII. Tum illa, cognotis quæ et exercitui et filio suo acciderant,
misso ad Cyrum legato hæc ei edixit: «Inexplebilis sanguine Cyre! ne
utique efferaris re gesta, quod viteo fructu, quo repleti vos ita
insanitis, ut postquam vinum in corpus descendit, scelestis vocibus
exundetis, tali veneno deceptum filium meum superasti, non justo prælio
et bellica virtute vicisti. (2) Nunc ergo consilium, quod tibi bono
animo profero, accipe. Redde mihi filium, et abi ex hac terra, impune
ferens quod tertiam exercitus Massagetarum partem hac contumelia
adfecisti. Quodsi hæc non feceris, Solem juro, dominum Massagetarum,
certe me te, quamvis inexplebilem, sanguine satiaturam.»
CCXIII. Horum verborum ad se relatorum nullam Cyrus habuit rationem.
Reginæ autem Tomyrios filius Spargapises, postquam remissa vi vini
didicit quonam in malo esset, oravit Cyrum ut vinculis solveretur,
idque ei rex indulsit. At simulatque solutus erat et manuum suarum
potens, se ipse interemit. Et hoc vitæ exitu ille usus est.
CCXIV. Sed Tomyris, ubi ei morem non gessit Cyrus, contractis omnibus
copiis, prælio cum illo conflixit. Hoc prælium, quotquot a barbaris
hominibus prælia commissa sunt, equidem existimo omnium fuisse
acerrimum; rem enim tali modo gestam esse accepi. (2) Primum ex aliquo
spatio distantes, tela invicem conjecisse; dein, absumtis telis,
concurrisse, et hastis conflixisse gladiisque; (3) atque diutius ita
consertis manibus pugnasse, neutris fugam capessere volentibus. Ad
extremum vero superiores Massagetæ discesserunt. (4) Igitur maxima pars
Persici exercitus eodem in loco est interemta, et ipse Cyrus obiit,
postquam annos regnaverat undetriginta. (5) Tum Tomyris, sacco sanguine
repleto humano, Cyri cadaver inter cæsorum Persarum stragem jussit
perquiri: ubi repperit, caput ejus in saccum demisit, (6) mortuo his
verbis insultans: «Tu me vivam, tuique victricem, perdidisti, qui
filium meum dolo cepisti: te vero ego, sicuti minata sum sanguine
satiabo.» Quod igitur ad vitæ finem Cyri spectat, multa quidem alia
diversaque narrantur, sed ista mihi maxime verisimilis visa erat
narratio.
CCXV. Utuntur Massagetæ et vestimento et vitæ ratione simili Scytharum.
Ex equis pugnant, et pedites: nam utroque genere valent. Et arcu et
hastis utuntur, bipennesque gestare consuerunt. (2) Ad omnia auro
utuntur aut ære. Ad hastas, ad sagittarum cuspides, ad bipennes non
nisi ære utuntur; ad capitis ornatum, et ad cingula circum lumbos et
circa axillas, auro. (3) Similiter equis circa pectus æneos
circumponunt thoraces: habenarum autem ornatum et frenos et phaleras ex
auro habent. Argento vero et ferro nihil utuntur; nec enim in eorum
terra metalla hæc reperiuntur, sed æris et auri immensa copia.
CCXVI. Institutis utuntur hisce. Uxorem quidem ducit unusquisque; his
autem in commune utuntur. Nam, quod Græci aiunt a Scythis fieri, id non
Scythæ faciunt, sed Massagetæ: nempe cujuscumque mulieris cupido
incessit Massagetam, cum ea, pharetra pro plaustro suspensa, impune
concumbit. (2) Terminum quidem ætatis nullum statutum habent: sed
quando quis admodum ætate provectus est, convenientes propinqui mactant
eum, et alias simul cum eo pecudes, coctisque carnibus laute epulantur.
Et hæc eis sors felicissima habetur. Qui vero morbo obiit, eum non
comedunt, sed terra condunt; miserum reputantes quod eo non pervenerit
ut immolaretur. (3) Sementem nullam faciunt; sed pecoribus victitant,
et piscibus, quos ingenti copia Araxes fluvius illis suppeditat: lacte
pro potu utuntur. (4) Deorum unum Solem colunt, cui equos immolant. Lex
autem et ratio hujus sacrificii hæc est: deorum pernicissimo tribuunt
pernicissimum mortalium.
[TR1] "exeuntem." -> "exeuntem.»"
[TR2] "occulta vit" (two lines) -> "occultavit"
[TR3] "ulciscantur?" -> "ulciscantur?»"
[TR4] "dedicarunt." -> "dedicarunt.»"
[TR5] "submoveant." -> "submoveant.»"
[TR6] "Fili," -> "«Fili,"
[TR7] "quo que" (2 lines) -> "quoque"
[TR8] "concre mavit" (2 lines) -> "concremavit"
[TR9] "An" -> "an"
[TR10] "verbis«:" -> "verbis: «"
[TR11] "co pias" (2 lines) -> "copias"
[TR12] "(2)" -> "(4)"
[TR13] "numos" -> "nummos"
[TR14] "præ buit" (2 lines) -> "præbuit"
[TR15] "ille«:" -> "ille: «"
[TR16] "reliqu" -> "reliqua"
[TR17] "CXII." -> "CXIII."
[TR18] "dicens) nec" -> "dicens (nec"
[TR19] "ess" -> "esse"
[TR20] "felici r" -> "feliciter"
[TR21] "insu las" (2 lines) -> "insulas"
[TR22] "co nominata" -> "cognominata"
[TR23] "nnnc" -> "nunc"
[TR24] "fuisse" -> "fuisse."
[TR25] "septemtri onem" (2 lines) -> "septemtrionem"
[TR26] "abripuit" -> "abripuit."
[TR27] "Babylonii;" -> "Babylonii,"
[TR28] "Hystapis" -> "Hystaspis"
[TR29] "in sidiari" (2 lines) -> "insidiari"
HERODOTI
HISTORIARUM LIBER SECUNDUS.
(EUTERPE.)
I. Vita functo Cyro, regnum suscepit Cambyses, Cyri filius et
Cassandanæ, Pharnaspis filiæ, quæ quum antea fato esset functa, ingenti
luctu eam Cyrus erat prosequutus, et aliis omnibus, quibus imperabat,
luctu eam prosequi præceperat. (2) Hujus igitur mulieris et Cyri filius
Cambyses, quum Ionas et Æolenses pro servis a patre acceptis haberet,
adversus Ægyptum expeditionem suscepit, quum alios ad id bellum
faciendum ducens, quibus imperabat, tum nimirum et Græcos qui ipsius
potestati erant subjecti.
II. Ægypti, priusquam apud eos regnum obtinuisset Psammitichus,
antiquissimos sese omnium hominum esse existimaverant. Postquam vero
Psammitichus, regnum adeptus, voluit cognoscere, quinam fuerint primi
et antiquissimi, ab illo tempore Phrygas sese priores arbitrantur, se
autem reliquis omnibus. Psammitichus autem, quum perquisitione
instituta nullum exitum hujus quæstionis, quinam essent primi hominum,
potuisset reperire, tale quiddam est machinatus. (2) Duo pueros recens
natos ex humilis sortis parentibus tradidit pastori, qui eos apud
greges tali modo aleret: præcepit ut nemo coram illis vocem ullam
ederet, sed jacerent in solitaria casa seorsim, et justis temporibus
capræ ad eos adducerentur: ubi lacte expleti forent, alia omnia pastor
ageret. (3) Hæc fecit præcepitque Psammitichus, cupiens cognoscere,
quamnam post obscuros infantum vagitus primam vocem essent edituri. (4)
Atque id etiam factum est. Nam postquam per duos continuos annos
mandata exsecutus erat pastor, aperienti januam intrantique adlabentes
ambo pueruli _becos_ clamabant, manusque porrigebant. (5) Quod pastor
primum audiens, tacuit: sed, quum crebrius adeunti puerosque curanti
idem semper verbum repeteretur, ita demum significavit hero, ejusque
jussu pueros in conspectum ejus produxit. (6) Quod ubi ipse etiam
Psammitichus cognovit sciscitatus est, quinam hominum rem aliquam
_becos_ vocarent: et sciscitando comperit, Phrygas eo vocabulo panem
significare. Ita Ægyptii, ex eo quidem ducto argumento, Phrygibus
concessere, esse illos se antiquiores. (7) Ita quidem rem actam esse,
ex Vulcani sacerdotibus Memphi audivi. Græci vero et alia narrant vana
multa, et in his, mulierum linguas exscidisse Psammitichum, hisque
mulieribus pueros illos tradidisse nutriendos.
III. De puerorum igitur illorum nutritione mihi ista narrata sunt. Sed
et alia (ad Ægyptiorum antiquitatem pertinentia) Memphi audivi, cum
Vulcani sacerdotibus sermones miscens. Atque earumdem rerum caussa
Thebas etiam et Heliopolim me contuli, scire cupiens, an illorum
narrationes conveniant cum his quæ Memphi narrantur. Heliopolitæ enim
dicuntur ex omnibus Ægyptiis peritissimi antiquitatis. (2) Quæ igitur
audivi ad res divinas spectantia, ea non est mihi animus in publicum
edere, exceptis deorum nominibus, existimans omnes (in Ægypto) homines
idem de his nosse: quæcumque vero de illis rebus præterea
commemoravero, eorum nonnisi a narrationis serie coactus faciam
mentionem.
IV. Quod ad res humanas spectat, hæc illi secum consentientes dixerunt:
primos hominum omnium Ægyptios annum invenisse, duodecim partes
succedentium invicem temporum per illum distribuentes. (2) Hæc autem
illos ex astris invenisse aiebant. Agunt autem annum Ægyptii tanto
prudentius, ut equidem arbitror, quam Græci; quod Græci tertio quoque
anno, vicissitudinis temporum caussa, intercalarem mensem coguntur
adjicere; Ægyptii vero duodecim menses tricenorum dierum agentes,
singulis annis quinque dies extra numerum adjiciunt, atque ita illis
circumactus vicissitudinum anniversarium circulus eodem semper tempore
redit. (3) Ad hæc duodecim deorum nomina Ægyptios primos aiebant
instituisse, et ab illis Græcos accepisse: aras item et imagines et
templa diis primos eosdem tribuisse, et figuras lapidibus insculpsisse.
(4) Et horum pleraque re ipsa demonstrabant ita se habere. Regnasse
autem in Ægypto, ex hominum numero, primum dixere Menem. Hoc regnante
totam Ægyptum, excepto Thebano districtu, paludem fuisse; et tunc
temporis nihil ex aqua eminuisse eorum, quæ nunc sunt infra Mœridem
lacum, ad quem est ex mari navigatio adverso flumine septem dierum.
V. Et recte quidem hoc, quod ad terram spectat, dixisse mihi visi sunt.
Etenim cuilibet, qui, etiam si non ante audiverit, tamen oculis suis
hanc terram adspexerit, si modo non prorsus destitutus fuerit
intelligentia, manifestum est, Ægyptum hanc, quam Græci navibus adeunt,
adquisitam Ægyptiis terram esse, et fluminis donum; atque etiam eorum,
quæ supra hunc lacum ita sunt ad trium dierum navigationem, eamdem esse
rationem; quamquam de hoc tractu nihil amplius tale illi narraverunt.
(2) Est enim natura hujus regionis, quæ Ægyptus vocatur, hujusmodi.
Primum quidem, navi eam petens, quando unius etiam diei cursu adhuc
abfueris a terra, si bolidem demiseris, limum extrahes, et in undecim
orgyiis [66 _pedibus_] eris: quod quidem ostendit, in tantum progredi
telluris profusionem.
VI. Ipsius autem Ægypti longitudo secundum mare est sexaginta
schœnorum, quatenus quidem nos Ægyptum definimus, ut a Plinthinete sinu
pertineat usque ad Serbonidem lacum, ad quem Casius mons porrigitur: ab
hoc igitur lacu sunt sexaginta illi schœni. (2) Nam qui haud multum
terræ possident homines, hi eam orgyiis metiuntur; qui paulo plus,
stadiis; qui multum possident, parasangis; qui valde amplam regionem,
hi schœnis eam metiuntur. Valet autem parasanga triginta stadia;
schœnus vero unusquisque (quæ Ægyptia est mensura) sexaginta stadia.
Ita Ægypti longitudo secundum mare ter mille sexcentorum fuerit
stadiorum.
VII. Inde versus interiora, usque Heliopolin, in latitudinem patet
Ægyptus, tota plana est, aquis irrigua, limosa. Est autem iter a mari
Heliopolin adscendenti par fere longitudine viæ ei, quæ Athenis a
duodecim deorum ara Pisam ducit ad Olympii Jovis templum. (2) Exiguum
quidam interesse reperiet, si quis computaverit, quominus æqualis sit
longitudo utriusque itineris; haud amplius quam quindecim stadia: nam
via Athenis Pisam eget quindecim stadiis ad explendum mille quingenta;
a mari autem Helipolin plenus hic numerus est.
VIII. Ab Heliopoli superiora petenti angusta Ægyptus est: nam ab altera
parte mons Arabiæ prætenditur, a septemtrione versus meridiem et
austrum excurrens, semper in altius tendens ad Erythræum quod vocatur
mare; quo in monte lapicidinæ sunt, unde Memphin ducti sunt lapides ad
exstruendas pyramides. (2) Hoc loco desinens mons flectitur in eam quam
dixi partem. Qua vero est maxima ejus longitudo, duorum mensium
itineris esse accepi ab oriente versus occidentem; et extrema quidem
illius, orientem spectantia, thuris esse feracia. (3) Hæc igitur hujus
montis ratio est. Ab altera Ægypti parte, Libyam versus, alius mons
prætenditur saxeus, in quo pyramides exstructæ sunt, arena obvolutus,
pari modo porrectus atque ea pars Arabici montis quæ ad meridiem
tendit. (4) Ab Heliopoli igitur non multum in latitudinem patet regio
quæ Ægyptus esse censetur, sed ad quattuor dierum adverso flumine
navigationem angusta Ægyptus est. Est autem regio, inter duos quos dixi
montes interjecta, campestris; cujus latitudo, ubi minima, ducentorum
admodum stadiorum esse, haud amplius, mihi visa est, ab Arabico monte
ad Libycum: exinde vero rursus fit latior Ægyptus.
IX. Hæc igitur est hujus regionis natura. Est vero Heliopoli Thebas
naviganti adverso flumine iter novem dierum: stadia sunt autem quater
mille octingenta et sexaginta; schœni enim numerantur octoginta et
unus. Hæc stadia si inter se componantur, quum latitudinem secundum
mare porrectam jam supra dixerim esse trium millium sex centorum
stadiorum, quænam sit longitudo a mari versus mediterranea Thebas
usque, nunc declarabo: est nempe stadiorum sexies mille centum et
viginti. Thebis autem usque Elephantinen sunt mille et octingenta
stadia.
X. Hujus igitur quam dixi regionis plurima pars, quemadmodum et
narrarunt sacerdotes, et mihi ipsi visum erat, adquisita Ægyptiis terra
est. Etenim, quod inter prædictos montes supra Memphin sitos
interjectum est, id mihi visum erat olim sinus maris fuisse,
quemadmodum ea quæ circa Ilium sunt et Teuthraniam, et quæ circa
Ephesum et Mæandri campum, si licet parva conferre cum magnis: nam
neuter eorum fluviorum, quorum ex proluvie hæc loca enata sunt, ne cum
uno quidem ex Nili ostiis, quæ numero quinque sunt, magnitudinem si
spectes, meretur comparari. (2) Sunt vero etiam alii fluvii,
magnitudine cum Nilo neutiquam conferendi, qui tamen res maximas
efficiunt: quorum ego nomina edere possum, quum aliorum, tuum maxime
Acheloi; qui Acarnaniam perfluens, ibique in mare se exonerans,
Echinadum jam dimidiam partem ex insulis fecit continentem.
XI. Est autem in Arabia, haud procul ab Ægypto, maris sinus, ex Rubro
quod vocatur mari in terram pertinens, ita longus et angustus, uti
dicturus sum. (2) Longitudo navigationis, si ab intimo sinus recessu
proficiscaris navi remis agitata, donec in mare apertum perveneris,
tanta est ut dies in ea consumantur quadraginta: latitudo autem, ubi
latissimus sinus, dimidii unius diei navigatio. Obtinet autem in illo
quotidie fluxus maris et refluxus. (3) Alium igitur similem fere huic
sinum olim Ægyptum fuisse existimo, e septentrionali mari versus
Æthiopiam influentem, sicut Arabius ille, de quo dicturus sum, ex
australi mari Syriam versus tendit; ambo propemodum sibi invicem
recessus suos perforantes, exiguo terræ spatio interjecto. (4) Quodsi
igitur Nilus in hunc Arabium sinum voluerit alveum suum avertere, quid
impedit quominus hic sinus intra viginti annorum millia ingesto limo
compleatur? Ego quidem arbitror, etiam intra decem millia annorum posse
compleri. Cur igitur intra temporis spatium, quod ante meam ætatem
effluxit, sinus multo etiam major quam hic non potuerit compleri a
fluvio tam ingente tamque valido?
XII. Itaque hæc, quæ de Ægypto retuli, et his qui ea referunt credo, et
ipse per me ita se habere existimo; quum et prominere videam Ægyptum
ultra terram continentem, et conchylia videam reperiri in montibus, et
salsuginem ubique efflorescere, it aut ab ea etiam pyramides
corrodantur, et eum solummodo montem Ægypti, qui supra Memphin est,
arena obtectum: (2) ad hæc nec finitimæ regioni Arabicæ similem Ægyptum
videmus, nec Libycæ, nec vero etiam Syriacæ; (nam Arabiæ partem
secundum mare porrectam Syrii tenent); sed nigram terram atque
confractam, utpote limum et proluviem ex Æthiopia a fluvio delatam: (3)
contra, Libyæ solum scimus rubicundum esse et arenosius, Arabiæ vero et
Syriæ magis argillosum petrosumque.