constituant; et frequens ab unoquoque proponitur laudaturque Dejoces,
ad extremum communi consensu Rex creatur. Tum ille jussit eos ædes sibi
ædificare dignas regno, et satellitibus ipsum munire: (2) quod et
fecerunt Medi, ædesque ei ædificarunt amplas munitasque in ea regionis
parte quam ipse definivit, et satellites ex universis Medis sibi
eligere permiserunt. (3) Ille vero, postquam obtinuit imperium, coegit
Medos unam urbem condere; quo hanc tuentes, reliqua oppida minus
curarent. Obsequentibus etiam hac in re Medis, arcem exstruxit amplam
validamque, hanc quæ nunc Ecbatana vocatur, ita ut alius mœnium orbis
alio esset circumdatus: (4) et sic instituta erat hæc arx, ut alius
mœnium orbis alio nonnisi propugnaculis esset excelsior. Quod ut
fieret, adjuvabat partim quidem ipsius loci commoditas, quum esset
collis: sed magis etiam data opera institutum est opus, quum orbes
universi sint septem, quorum in postremo regia est et thesauri. (5) Qui
autem murus maximum conficit orbem, is Athenarum fere ambitum mœnium
amplitudine æquat. Jam primi orbis propugnacula alba sunt; secundi
nigra; tertii orbis purpurea; quarti cærulea, quinti sandaracina: (6)
ita cunctorum orbium propugnacula pigmentis sunt obducta; duorum vero
postremorum orbium alter argentata propugnacula habet, alter inaurata.
XCIX. Hæc igitur munimenta Dejoces sibi exstruxit et circa ædes suas:
tum vero reliquum populum jussit circumcirca arcem habitare. (2)
Constructis autem istis omnibus, ordinem primus Dejoces instituit hunc,
ut nemini ad regem liceret ingredi, sed per internuncios omnia
transigerentur, nec conspiceretur rex a quoquam: ad hæc, ut ridere aut
exspuere coram illo, utique omnibus factu turpe haberetur. (3)
Adfectabat autem gravitatem istam hoc consilio, ne cernentes eum
æquales et una cum eo educati, domoque orti non viliori, nec virtute
inferiores, dolerent eique insidiarentur; sed ut diversæ naturæ homo
illis videretur, ipsum non intuentibus.
C. His ita ordinatis, quum firmasset sibi imperium, in exercenda
justitia valde severum se præbuit. Litigantes caussas suas scripto
consignatas ad eum per internuncios intro mittebant; quas ille
judicatas remittebat. (2) Hunc morem in judicandis caussis sequebatur:
et reliqua etiam omnia recte ab eo ordinata erant. Si quem
intellexisset protervius agentem, hunc ad se arcessitum inflicta pro
delicti modo pœna multabat: eaque caussa exploratores auscultatoresque
per universam, cui imperabat, regionem habebat.
CI. Dejoces igitur solam Medicam nationem in unam contraxit, eique
imperavit. Cujus nationis tot numero gentes [_id est, tribus_] sunt:
Busæ, Paretaceni, Struchates, Arizanti, Budei, Magi. Hæ sunt tot
Medorum gentes.
CII. Fuit autem Dejocis filius Phraortes, qui, mortuo Dejoce postquam
tres et quinquaginta annos regnasset, suscepit imperium. Hic non
contentus solis imperare Medis, expeditionem in Persas suscepit, hosque
primos adgressus est, primosque imperio Medorum subjecit. (2) Deinde
vero, quum esset horum duorum populorum dominus, validi utriusque,
Asiam subegit, ab alio populo ad alium transiens. Postremo adversus
Assyrios arma convertens, nempe Assyriorum illos qui Ninum tenebant,
quique, quum antea omnibus imperassent, tunc sociis, quippe qui ab
illis defecerant, erant nudati, cæterum felici rerum suarum statu
utebantur; adversus hos postquam arma convertit Phraortes, periit et
ipse, secundo et vicesimo anno quam regno erat potitus, et plurima pars
copiarum ipsius.
CIII. Mortuo Phraorti successit Cyaxares, Phraortis filius, Dejocis
nepos. Hic dicitur multo majoribus suis fortior fuisse: et primus in
Asia centuriavit milites et per cohortes distribuit, primusque
ordinavit ut seorsum in acie staret unumquodque militum genus, hastati,
sagittarii, equites: quum prius omnia promiscue pariter fuissent
confusa. (2) Idem hic est qui cum Lydis bellum gessit, quo tempore in
ipsa pugna dies in noctem est conversus; quique totam supra Halyn
fluvium Asiam sibi subjectam tenuit. Tum undique contractis copiis,
quascumque sub potestate sua habebat, adversus Ninum arma convertit,
patrem ulturus, et urbem hanc exscindere cupiens. (3) At, superatis
prælio Assyriis, dum Ninum circumsedit, ingruit adversus eum ingens
Scytharum exercitus, duce rege Scytharum Madye, Protothyæ filio: qui in
Asiam irruperant, quum Cimmerios ex Europa ejecissent; quos dum
fugientes persequebantur, ita in Medicam terram pervenerunt.
CIV. Est autem a Mæotide palude ad Phasin flumen atque Colchos expedito
viatori iter triginta dierum; e Colchis vero non ita longo itinere
perveniri potest in Mediam, sed unus duntaxat interjectus est populus,
Saspires; quos ubi transieris, continuo Media occurrit. (2) Scythæ
tamen hac non irruperunt, sed per deflexum alia via superiore et multo
longiore, Caucasaum montem a dextra habentes. Ibi tum Medi cum Scythis
congressi, prælioque superati, Asiæ imperium amiserunt; Scythæ vero
universa Asia sunt potiti.
CV. Inde Ægyptum versus intendebant viam: sed Syriam Palæstinam
ingressis occurrens Ægypti rex Psammitichus, muneribus precibusque
effecit, ut ulterius non progrederentur. Ubi regredientes Ascalonem
venerunt, Syriæ oppidum; maxima Scytharum parte sine maleficio
prætergressa, pauci ex illis, pone sequentes, Veneris Cœlestis templum
despoliarunt. (2) Est autem illud, quantum sciscitans intelligo, ex
omnibus hujus deæ templis vetustissimum. Nam quod in Cypro est templum,
hinc prodiit, ut ipsi etiam Cyprii narrant: et, quod Cytheris est, id
Phœnices condiderunt, ex hac Syria oriundi. (3) His autem Scythis, qui
templum Ascalonis exspoliarunt, eorumque semper posteris, inflixit dea
muliebrem morbum; ita quidem ut etiam Scythæ dicant, ob hanc caussam
morbo hoc laborare illos, et apud se ab adeuntibus Scythicam terram
conspici quo pacto adfecti sint, quos Enareas (_sive androgynos_)
Scythæ adpellant.
CVI. Igitur per octo et viginti annos Asiæ imperium obtinuerunt Scythæ;
per eorumque proterviam et contemtum omnia susque deque versa sunt.
Nam, præter cædes, tributum exigebant quod a singulis imposuerant, et
præter tributum obequitantes rapiebant quod quique haberent. (2) Sed
horum quidem majorem numerum Cyaxares et Medi, hospitio exceptos et
mero inebriatos, obtruncarunt: atque ita regnum receperunt Medi, et
rerum, quarum antea domini fuerant, denuo sunt potiti. (3) Tum vero et
Ninum ceperunt (quam quo pacto ceperint, in aliis historiarum libris
exponam), et Assyrios, excepta Babylonica ditione, sub potestatem suam
redegerunt. Post hæc Cyaxares, postquam quadraginta annos (simul
numeratis his, quibus penes Scythas fuerat imperium) regnaverat, fato
functus est.
CVII. Cyaxari in regnum successit filius Astyages. Huic nata erat
filia, cui Mandanæ imposuerat nomen: quæ ei per somnum visa est tantum
urinæ fundere, ut et urbs ejus impleretur et tota inundaretur Asia.
Quod somnium quum communicasset cum illis ex Magorum numero, qui
somniorum interpretationi dabant operam, conterritus est, singula
quæque ab iis edoctus. (2) Tum deinde Mandanen, viro jam maturam,
Medorum nulli, qui ipsius familia dignus fuisset, in matrimonium dedit,
visum istud reformidans; verum Persæ cuidam junxit, cui nomen Cambyses,
quem repererat quidem bona familia ortum, et tranquillo hominem
ingenio, cæterum quem inferioris esse conditionis, quam mediocrem
Medum, judicaverat.
CVIII. Postquam domum duxit Cambyses Mandanen, primo anno aliud vidit
visum Astyages. Videbatur ei ex naturalibus hujus filiæ enasci vitis,
eaque vitis universam obtinere Asiam. (2) Quo de viso sibi oblato quum
retulisset ad somniorum interpretes, arcessivit ex Persis filiam partui
vicinam; eamque, postquam advenit, in custodia habuit, interimere
cogitans prolem ex ea nascituram: nam ex viso illo significaverant ei
magi somniorum interpretes, prolem filiæ hujus, loco ipsius, regno esse
potiturum. (3) Hæc igitur cavens Astyages, simul atque natus erat
Cyrus, vocatum ad se Harpagum, virum sibi cognatum, et Medorum
fidissimum, cui res suas crederet omnes, his compellavit verbis:
«Harpage, quod tibi committo negotium, id cave ne ullo pacto neglectim
tractes, neve me decipias, aliisque hominibus studens, tuis ipse
artibus dehinc capiaris. Cape quem Mandane peperit puerum, et domum
tuam deportatum occide; dein, quoquo modo volueris, sepelito.» (4)
Respondit ille:[TR15] «Nec alias, o rex, vidist in hoc homine aliquid
quod ingratum tibi fuisset; cavebimus vero etiam, ne in posterum
quidquam in te delinquamus. Quare si tibi gratum est hoc ita fieri,
oportet nempe, quod in me est, idoneam operam præstare.»
CIX. Hoc dato responso Harpagus, quum ei traditus esset puerulus
ornatus ut in mortem, abiit flens domum suam: quo ubi venit, sermonem,
quem secum Astyages habuerat, uxori suæ retulit. (2) Cui illa, «Nunc
ergo, inquit, quidnam facere cogitas?» Et ille: «Non quemadmodum
mandavit Astyages; nec, si vel pejus, quam nunc, insanierit furiosusque
fuerit, voluntati ejus obsequar, nec hujus cædis minister ero. (3)
Multis autem de caussis hunc non occidam; quoniam et mihi cognatus est
puer, et ætate provectus est Astyages, proleque caret mascula. Quodsi
igitur post illius obitum in hanc filiam regnum transiturum est, cujus
nunc puerum per me vult occidere, nonne mihi supererit ut hoc facto in
summum discrimen adducar? Verumtamen meæ ipsius salutis caussa necesse
est ut moriatur hic puer: oportet autem ut interfecto ejus sit non
aliquis meorum, sed ex ipsius Astyagis ministris.»
CX. His dictis, protinus nuncium misit ad unum ex Astyagis pastoribus,
quem noverat pascua habere maxime idonea et montes feris
frequentissimos. Nomen huic erat Mitradates; (2) uxorem autem habebat
conservam suam, cui nomen, græca lingua, erat Cyno; Medorum vero
idiomate Spaco: canem enim spaca dicunt Medi. (3) Saltus autem montium,
ubi boum pascua habebat hic bubulcus, ad septemtriones erant
Ecbatanorum, Pontum Euxinum versus. Hoc enim in tractu, quem versus
Saspires incolunt, montosa admodum est Medica terra, et alta, silvisque
opaca, reliqua[TR16] vero Media plana est omnis. (4) Vocatus igitur
bubulcus postquam nulla interposita mora advenit, hæc ei dixit
Harpagus: «Jubet te Astyages hunc puerulum sumere, et loco maxime
deserto montium deponere, ut quam citissime pereat. Et hoc præterea me
jussit tibi dicere, nisi illum occideris, sed quocumque modo
superstitem esse curaveris, pessimo exitio te ab ipso periturum. Mihi
autem injunctum est, ut expositum inspiciam.»
CXI. His auditis bubulcus, accepto puerulo, rediit eadem via, et ad
stabula pervenit. Forte autem fortuna accidit ut pastoris etiam hujus
uxor, quum per totum diem parturiisset, tunc pepererit, quum pastor in
urbem esset profectus. (2) Erant autem anxii uterque alterius caussa,
ille timens partui uxoris; uxor autem, quod alioquin non solitus esset
Harpagus ad se vocare ipsius maritum. Ut vero ex itinere redux adstitit
pastor, tamquam ex insperato eum conspiciens mulier, prior ex illo
quæsivit, quid esset quod tam propere eum ad se vocasset Harpagus. (3)
Tum ille, «O mulier, inquit, urbem ingressus vidi audivique quæ numquam
videre me fas erat, nec umquam cadere debebant nostros in dominos. Tota
Harpagi domus fletu erat oppleta; et ego consternatus ivi intro. Ut
primum intravi, vidi puerulum in medio positum, palpitantem
clamitantemque, auro et variegata veste ornatum. (4) Harpagus ut me
conspexit, jussit acceptum ocyus puerum asportare, in locoque feris
maxime obnoxio montium deponere; Astyagem esse dicens, qui hoc mihi
injungeret, multas adjiciens minas ni mandata exsequerer. Et ego sumens
puerum asportavi, ratus esse alicujus e domesticis; nunquam enim
exputare potuissem unde esset. (5) Stupebam autem videns auro
pretiosaque veste ornatum puerum, ad hæc vero planctum manifestum in
Harpagi ædibus. Sed protinus in itinere totam rem cognovi ex famulo,
qui me urbe egredientem comitatus est, infantemque mihi tradidit; esse
scilicet puerum Mandana natum, Astyagis filia, et Cambyse, Cyri filio;
Astyagem occidi eum jubere. Et ecce hic ille est!»
CXII. Hæc dicens bubulcus, puerum detectum ostendit. Et illa, ut vidit
puerum, magnum et formosum, lacrimans genuaque complectens mariti,
oravit ut neutiquam illum exponeret. At ille negavit se aliter facere
posse; adventuros enim ab Harpago speculatores, rem inspecturos; seque
misere periturum, nisi imperata fecisset. (2) Mulier, ut viro non
persuasit, iterum hæc ei verba fecit: «Quoniam ergo persuadere tibi, ne
exponas puerum, non possum; at tu, si utique necesse est ut
conspiciatur expositus, ita fac. Nempe et ego peperi, et quidem mortuum
enixa sum. (3) Hunc tu asporta et expone; puerum vero filiæ Astyagis
alamus ut a nobis progenitum: ita nec tu convinceris deliquisse
adversus heros nostros, nec nobis male fuerit consultum. Defunctus enim
regiam consequetur sepulturam; et, qui superstes est, vitam non
amittet.»
CXIII.[TR17] Optime ad rem præsentem dicere mulier visa est pastori, et
statim rem est exsecutus. Quem puerum morti traditurus attulerat, eum
tradidit uxori: suum vero, qui mortuus erat, in vas illud, in quo
alterum attulerat, imposuit; et omni cultu alterius pueri ornatum, in
desertissimam regionem montium deportatum exposuit. (2) Postquam in
tertium diem expositus infans fuit, in urbem proficiscitur pastor,
subbubulcorum aliquo custode illius relicto; et ad Harpagum ingressus,
paratum se esse, ait, cadaver pueruli ostendere. (3) Harpagus, missis
satellitum suorum fidissimis, per hos inspexit, sepelivitque pastoris
puerum. Quo sepulto, illum qui postmodum Cyrus adpellatus est sumsit
enutrivitque pastoris uxor, aliud ei nomen, non Cyri, imponens.
CXIV. Is quum decem annorum esset puer, res quædam accidit hujusmodi,
quæ eum cognitum fecit. Ludebat in eo vico, in quo erant boum greges
quos diximus, ludebat autem in via publica: (2) et pueri cum eo
colludentes regem suum elegerant hunc quem pastoris filium vulgo
nominabant. Ille igitur horum aliis partes distribuebat ædificandi
domos, aliis ut essent satellites, uni etiam eorum ut esset regis
oculus, alii munus dedit intro ferendi nuncios; atque ita singulis
proprias adsignaverat partes. (3) Quum autem unus horum puerorum
colludens cum reliquis, qui erat Artembarei filius, nobilis inter Medos
viri, mandatis Cyri non paruisset; jussit Cyrus ceteros pueros medium
illum comprehendere. Qui quum ei morem gessissent, aspere admodum
Cyrus tractavit puerum. (4) Ille vero, simul atque dimissus est,
gravissime offensus, ut qui indigna sese passus esset, in urbem abiit;
et apud patrem de his, quæ ei a Cyro accidissent, acriter est
conquestus; non a Cyro dicens (nec[TR18] enim jam tum erat ei hoc
nomen), sed a filio bubulci Astyagis. (5) Et Artembares ira
excandescens regem e vestigio adiit, filium secum ducens, et indigna se
passum esse aiebat, dicens: «O rex, a tuo servo, qui bubulci est
filius, in hunc modum (hic humeros filii ostendebat) contumelia sumus
adfecti.»
CXV. Hæc audiens conspiciensque Astyages, quum vellet honoris
Artembaris gratia ulcisci filium, arcessivit bubulcum et puerum. Qui
ubi adfuerunt ambo, Cyrum intuitus Astyages ait: «Tu vero, quum sis
hujus talis hominis gnatus, ausus es filium hujus viri, qui apud me
principe loco est, ita contumeliose tractare!» (2) Cui Cyrus ita
respondit: «At equidem, o domine, cum eo sic egi jure meritoque. Nam
colludentes ex vico nostro pueri, quorum in numero hic fuit, regem me
constituerant;: visus enim illis eram ad hoc maxime idoneus. (3) Igitur
reliqui pueri imperata faciebant; at hic dicto non erat audiens, et
mandata nihili faciebat, donec tandem pœna ei est inflicta. Quodsi ergo
hujus rei caussa malum aliquod commerui, en tibi præsto sum!»
CXVI. Hæc dum puer loquebatur, subiit Astyagem ut illum agnosceret;
quum et faciei species convenire cum sua videretur, et responsum esse
liberalius, et tempus expositionis cum ætate pueri videretur congruere.
(2) Quibus rebus perculsus, aliquantum temporis continuit vocem. Ægre
tandem se recipiens, volensque Artembarem dimittere, quo pastorem solum
secum relictum posset percunctari: «Artembares, inquit, hæc equidem ita
confecturus sum, ut nec tu nec filius tuus habeatis de quo
conqueramini.» (3) Dimisso Artembare, Cyrum in interiora ædium
introducunt famuli jussu Astyagis. Jamque solum relictum pastorem
interrogavit Astyages, puerum hunc unde acceperit, et quis esset qui
eum illi tradidisset: (4) et ille ex se progenitum, ait, matremque
pueri adhuc domi suæ vivere. Astyages vero, non bene illum sibi
consulere, inquit, qui velit tormentis ad confitendum adigi: dumque hæc
loquitur, signum dat satellitibus ut corripiant hominem. (5) Tum ille,
tormentis expromtis, ita demum rem, ut erat, declaravit: nempe a
principio orsus, omnia persecutus est, nihil a veritate deflectens;
denique ad preces descendit, et, ut veniam sibi rex daret, oravit.
CXVII. Astyages, postquam verum pastor erat confessus, jam minorem
rationem culpæ ejus habuit; sed Harpago vehementer indignatus, jussit
satellites eum vocare. Qui ubi adfuit, quæsivit ex eo Astyages:
Harpage, quonam genere mortis interfecisti puerum, quem tibi tradidi ex
filia mea natum? (2) Harpagus, quum pastorem videret intus esse, non ad
mendacia se convertit, ne veritate convictus caperetur; sed in hunc
modum locutus est: «O rex, postquam puerum accepi, deliberavi mecum,
anquirens quo pacto et tibi ex voluntate tua facerem, et, dum apud te
culpa vacarem, nec filiæ tuæ, nec ipsi tibi, essem mea manu carnifex.
(3) Igitur ita statui agendum. Pastori huic, ad me vocato, tradidi
puerum, dicens te esse[TR19] qui illum occidi juberes: atque hoc
dicens, non sum mentitus; tu enim ita jusseras. (4) Tradidi autem ei
hoc modo, ut mandaverim, exponeret illum in deserto monte, et maneret
observaretque donec vitam finiisset; multa huic comminatus nisi hæc
effecta dedisset. (5) Postquam hic imperata fecit, obiitque puer, tum
eunuchorum fidelissimos misi, per eosque inspexi mortuum, et sepelivi.
Tali modo, rex, gesta est hæc res, talique fato functus est puer.» Sic
igitur Harpagus ex vero rem exposuit.
CXVIII. Astyages autem, tegens iram quam adversus eum ob id factum
animo conceptam habebat, primum ei rursus narravit rem prouti ex
bubulco ipse audiverat; tum, postquam ei hoc repetierat, ad extremum
dixit, superesse puerum, et, quæ facta sint, bene habere. «Etenim (sic
perrexit dicere) admissum in hunc puerum facinus et graviter ipse
dolebam, et, quod in filiæ meæ offensionem incurrissem, haud leviter
ferebam. (2) Nunc ergo feliciter[TR20] conversa fortuna, tu tuum filium
mitte ad hunc puerum recens advenam, et ipse quoque mihi ad cœnam
adesto; nam pro servato puero sacra diis, ad quos hic honos pertinet,
sum facturus.»
CXIX. His auditis Harpagus adoravit regem, et admodum gratulatus sibi,
quod et delictum commode ipsi cessisset, et quod felicibus auspiciis ad
cœnam esset vocatus, domum rediit. Quam ubi ingressus est, protinus
filium, quem habuit unicum, tredecim fere annos natum, emittit, adire
jubens Astyagis ædes, et facere quidquid ille jussisset. Ipse vero
supra modum gavisus, narravit uxori quæ evenissent. (2) At Astyages, ut
ad eum venit Harpagi filius, jugulavit eum, et membratim concidens
corpus, partim assavit carnes, partim elixavit; easque postquam recte
paratæ fuerunt, in promtu habuit. (3) Tum, ubi cœnæ adfuit hora, quum
convenissent et reliqui convivæ et Harpagus, aliis convivis et ipsi
Astyagi adponebantur mensæ carnibus agninis refertæ; Harpago vero
partes omnes corporis filii ipsius, excepto capite et extremis manibus
pedibusque: hæc enim seorsum in canistro reposita erant contecta. (4)
Postquam satis pastus illo cibo sibi visus erat Harpagus, quæsivit ex
eo Astyages, numquid delectatus esset epulo: qui ubi respondit, valde
quidem se eo esse delectatum, attulerunt, quibus id mandatum erat,
caput pueri obtectum et manus pedesque; et adstantes jusserunt Harpagum
detegere, sumereque ex eis quidquid libuisset. (5) Harpagus
obtemperans, ubi detexit, conspicit filii sui reliquias: quo quidem
spectaculo non consternatus est, sed sui compos mansit. (6) Quæsivit
autem ex eo Astyages, cognosceretne cujus feræ carnes comedisset? Cui
ille, et noscere se, respondit, et placere sibi quidquid rex faceret.
Hoc dato responso, sumtis secum reliquis carnibus, domum abiit. Inde
collectas, ut puto, reliquias cunctas erat humaturus.
CXX. Hac ultione de Harpago capta, de Cyro deliberans Astyages eosdem
vocavit magos, qui ei insomnium in istam partem interpretati erant. Qui
ubi convenerunt, quæsivit ex iis, quam in partem interpretati essent
insomnium. Illi vero eodem modo responderunt; dicentes, in fatis fuisse
ut regnaret puer, si in vita mansisset, nec ante tempus decessisset.
(2) Excepit Astyages: «Atqui vivit puer, et superest: et ruri agentem
pueri ejusdem pagi regem elegerunt: atque ille, quæcumque faciunt vere
nominati reges, cumulate fecit; nam et satellites, et janitores, et
internuncios, et qui reliquis præessent muneribus, habuit constitutos.
Et nunc, quorsum vobis hæc valere videntur?» (3) Responderunt magi: «Si
superest puer, et regnavit non præmeditato, confide hactenus, et bono
esto animo; non enim iterum regnabit. Nam in exiguum quidam etiam
oraculorum nonnulla nobis exierunt; et quæ de genere sunt insomniorum,
ea quidem in admodum exile quidpiam subinde desinunt.» (4) Ad hæc
Astyages, «Et ipse ego, inquit, o magi, in hac maxime sum sententia,
quod rex nominatus fuit puer, in eo exitum habere insomnium, nec eum
porro esse mihi ullo modo timendum. Verum tamen, probe omnia
circumspicientes, consulite mihi, quid futurum sit tutissimum et domui
meæ et vobis.» (5) Tum magi, «Nostra etiam, inquiunt, plurimi interest,
ut firmum stet tuum regnum. Nam isto modo alienatur illud, si in hunc
puerum transit, qui est Persa; et hos, Medi quum simus, servituri
sumus, et nulla in existimatione erimus apud Persas, utpote extranei:
te vero manente rege, qui popularis es noster, et regnamus ex nostra
parte, et magnos a te honores obtinemus. (6) Ita igitur omnino et tibi
et regno tuo debemus prospicere. Et nunc, si quid quod timendum esset
cerneremus, cuncta tibi prædicturi eramus: at, quum jam in rem exilem
exierit insomnium, et nos confidimus, et te ut idem facias hortamur.
Hunc vero puerum e conspectu dimitte in Persas et ad suos parentes.»
CXXI. His auditis gavisus Astyages, Cyrum ad se vocatum his verbis
compellat: «O puer, ego propter insomnii visum vanum injuria te adfeci;
tu vero tuo fato superes. Nunc igitur securus abi in Persas; quo qui te
comitentur, tecum mittam. Eo quum veneris, patrem ibi et matrem
invenies, non ejus sortis cujus sunt Mithradates bubulcus illiusque
uxor.»
CXXII. Hæc quum dixisset Astyages, dimisit Cyrum. Quem, ad Cambysis
ædes delatum, recepere parentes; receptumque, ubi quis esset cognovere,
vehementi cum gaudio sunt amplexati, ut quem protinus a partu vitam
finiisse sibi persuasissent: percunctatique sunt, quonam pacto
superfuerit. (2) Et ille ipsis rem exposuit; dicens, se ipsum antea
nescivisse, sed plurimum a vero aberrasse; in itinere autem omnia, quæ
sibi acciderint, rescivisse. Putasse enim esse filium bubulci Astyagis;
sed ex Media huc iter facientem totam rem ex comitibus suis cognovisse.
(3) Commemorabat autem educatum se fuisse a bubulci uxore; et hanc
laudabat continenter, eratque ei sermonum argumentum omne Cyno. Quod
nomen adripientes parentes ejus, quo magis divinitus superesse Persis
videretur puer, sparserunt famam, fuisse Cyrum, quum expositus esset, a
cane enutritum. Inde hæc fama in vulgus manavit.