impleta sunt: quos equi, ut adparuerunt, omissis pascuis consuetis,
accedentes deglutiebant. Id Crœso cernenti visum est, ut erat, esse
portentum: itaque e vestigio misit qui haruspices consulerent
Telmessenses. (2) Sed consultoribus Telmessum profectis, ibique quid
significaret prodigium edoctis, non contigit, ut Crœso renunciare
responsum possent; nam priusquam Sardes renavigassent, captus Crœsus
erat. (3) Atqui Telmessenses ita censuerant, exercitum peregrinum
ingressurum esse terram Crœsi, et incolas oppressurum: serpentes enim,
aiebant, esse terræ filios; equos autem, hostes et advenas. (4) Et hæc
quidem responderunt Telmessenses Crœso jam capto, sed nescii adhuc ipsi
quid Sardibus ageretur aut quid Crœso accidisset.
LXXIX. At Cyrus certior factus Crœsum, quum continuo post pugnam in
Pteria pugnatam copias suas domum reduceret, decrevisse post reditum
dimittere copias, consilio inito intellexit e re sua esse, quam
celerrime posset adversus Sardes ducere, priusquam Lydorum copiæ rursus
collectæ essent. (2) Atque, ut ei visum erat, ita protinus fecit. Nam
exercitum in Lydiam ducens, ipse nuncius Crœso advenit. (3) Ibi tum
Crœsus in magnam consilii inopiam adductus, quum longe secus atque
exspectaverat res cecidisset, tamen Lydos in prælium eduxit. (4) Erat
autem ea ætate nullus Asiæ populus fortior, nec magis strenuus, quam
Lydius. Pugnandi genus erat ex equis; hastasque gestabant prælongas, et
equitandi inprimis erant periti.
LXXX. Quum in campo esset concursum, ante urbem Sardianam sito, magno
et nudo, quem perfluentes cum alii amnes, tum Hyllus, perrumpunt omnes
in eum qui maximus est, cui nomen Hermus; qui e monte Matri Dindymenæ
sacro ortus, in mare se exonerat juxta Phocæam urbem: hic ubi Lydos ad
pugnandum instructos vidit Cyrus, reformidans equitatum, monitu Harpagi
Medi tale iniit consilium. (2) Coactis omnibus quæ exercitum ipsius
sequebantur camelis, vel frumentum vel vasa portantibus, sarcinas
detraxit, et viros imposuit equestri cultu ornatos: quibus ita
instructis præcepit, ut cæteras copias præirent adversus Crœsi
equitatum; peditatum vero jussit camelorum aciem subsequi; denique post
pedestrem aciem equitatum omnem locavit. (3) His omnibus ita ordinatis,
edixit ne cui parcerent Lydorum cæterorum, sed occiderent cunctos qui
resisterent, Crœsum vero ipsum non occiderent, ne si captus quidem
repugnaret. (4) Hoc imperium dedit. Camelos autem adversus equitatum
instruxit hac de caussa: camelum equus reformidat, adeo quidem ut nec
speciem ejus intueri, nec odorem percipere sustineat. Ob id ipsum
igitur rationem istam inierat, ut Crœso inutiles essent equestres
copiæ, quibus vel maxime se prævaliturum Lydus cogitaverat. (5) Atque
etiam, postquam ad pugnam concursum est, ibi tum equi, simulatque
olfecerunt camelos conspexeruntque, protinus retro se averterunt, et
elusa Crœso spes erat. (6) Nec vero idcirco Lydi continuo abjecere
animos: sed, re cognita, ab equis desilientes, pedibus conflixere cum
Persis. Postremo vero, multis utrimque cæsis, in fugam versi sunt Lydi:
itaque intra murum compulsi, obsidebantur a Persis.
LXXXI. Dum vero obsidionem parant Persæ, Crœsus in longius processuram
obsidionem ratus, alios ex arce nuncios mittit ad socios. Nam qui prius
dimissi erant, hi ad coeundum Sardes quintum mensem edixerant: nunc hos
emisit oratum, ut quam celerrime auxilia sibi mitterentur, quippe ab
hostibus obsesso.
LXXXII. Igitur cum ad alios socios misit, tum ad Lacedæmonios. Per idem
vero illud tempus ipsis etiam Spartanis acciderat ut contentionem
haberent cum Argivis, de loco cui nomen Thyrea. Hasce quippe Thyreas,
quum essent Argolicæ ditionis, Lacedæmonii Argivis ademtas tenebant.
(2) Etenim Argivorum etiam erat ad Maleas usque regio ad occasum sita,
cum in continente, tum insula Cytheria, reliquæque insulæ. (3) Igitur
quum ad opem ferendam ademto suo territorio adcurrissent Argivi, in
colloquium ibi convenerunt cum Lacedæmoniis, pactique sunt ut trecenti
utrimque pugnarent, et, utri superiores excessissent, eorum regio
foret; reliquus autem exercitus utrorumque domum discederet, neque
præsto esset dum illi pugnarent; ea scilicet caussa, ne, si adessent
exercitus, parti quam succumbentem alterutri viderent, auxilium sui
ferrent. (4) His conventis disgressi sunt, selecti vero ex utrisque
relicti, certamen inierunt: qui quum æquo Marte pugnassent, ex
sexcentis tres omnino reliqui fuere; ex Argivis Alcenor et Chromius, ex
Lacedæmoniis Othryades. Hi autem interveniente nocte supererant. (5)
Duo igitur Argivi, ut qui vicissent, cursu Argos repetierunt;
Lacedæmonius vero Othryades, spoliatis Argivorum cadaveribus, armisque
in ipsius castra delatis, in statione mansit. Postridie utrique, re
audita, advenere: (6) ac statim quidem utrique, vicisse se,
contendebant; Argivi, dicentes suorum plures superfuisse; Lacedæmonii
vero, illos profugisse demonstrantes, suum vero perstitisse, et
cadavera spoliasse Argivorum. Ad extremum, ex contentione ad arma
concurrentes, pugnam capessunt; et, multis utrimque cæsis, Lacedæmonii
victores discedunt. (7) Quo ex tempore Argivi, tonsis capitibus, quum
antea necessario comati essent, legem condiderunt, sese devoventes, ne
prius comam aleret quisquam Argivorum, neve mulieres aurum gestarent,
quam Thyreas recepissent. E contrario Lacedæmonii, quum antehac non
comarentur, legem tulerunt, ut ab hoc tempore alerent comam. (8) Unum
autem illum ex trecentis superstitem, Othryadem, aiunt pudore retentum
ne occisis commilitonibus Spartam rediret, illic apud Thyreas mortem
sibi conscivisse.
LXXXIII. Hæc cum apud Spartanos aguntur, advenit Sardianus legatus,
orans ut obsesso Crœso suppetias ferrent. Et illi nihilo minus, audito
legato, ad succurrendum se accinxerunt. Sed quum jam parati essent, et
in promtu starent naves, alius adfertur nuncius, arcem Lydorum
expugnatum esse, Crœsumque vivum ab hostibus captum. Ita quidem
Lacedæmonii, casum regis vehementer dolentes, auxilia mittere
supersederunt.
LXXXIV. Expugnatæ autem sunt Sardes hoc maxime modo. Quartodecimo quam
obsideri cœptæ erant die, Cyrus, dimissis per castra equitibus,
edixerat copiis suis, dona se daturum ei qui murum primus
conscendisset. (2) Mox periculo a militibus facto, postquam conatui non
respondit successus, ibi tum, quiescentibus cæteris, vir Mardus genere,
cui nomen Hyrœades, adscendere conatus est ex parte arcis, qua nulli
locati custodes erant; quia non verendum visum erat, ne ab illa parte
umquam arx caperetur. (3) Est enim ibi abrupta arx et inexpugnabilis:
qua una etiam parte Meles, rex antiquus Sardium, non circumtulerat
leonem, quem ipsi pellex pepererat; quum responsum edidissent
Telmessenses, si leo ille circa murum circumferretur, inexpugnabiles
fore Sardes. (4) Meles igitur circa reliquum murum circumferens, qua
expugnabile munimentum arcis erat, hanc partem spreverat, ut
inexpugnabilem et abruptam: est autem ea Tmolo opposita pars urbis. (5)
Hyrœades igitur hic Mardus, quum pridie vidisset Lydorum aliquem ab
illa parte arcis descendentem, recepturum galeam quæ superne devoluta
erat, eandemque reportantem; advertens animum, deliberaverat secum.
Tunc igitur et ipse adscendit, et ejus vestigia legentes plures
Persarum adscendebant. Quum igitur frequenti numero adscendissent, ita
Sardes captæ sunt, atque urbs omnis direpta.
LXXXV. Ad ipsum autem Crœsum quod spectat, gesta sunt hæcce. Erat ei
filius, cujus etiam supra mentionem feci, cætera quidem non ineptus,
sed mutus. Superiore igitur felici rerum statu omnia pro viribus
fecerat Crœsus hujus pueri caussa, cum aliis initis rationibus, tum
Delphos missis legatis qui super eo oraculum consulerent. (2)
Responderat autem ei Pythia hæc:
Lyde genus, rex multorum, valde inscie Crœse,
ne cura gnati exoptatam audisse loquentis
intra ædes vocem, sine qua melius tibi longe:
ille die quoniam primum infelice loquetur.
Nunc capta arce quum Persarum aliquis, cui ignotus Crœsus erat, illum
peteret occisurus; Crœsus quidem, invadentem se conspiciens, ob
præsentem casum insuper habuit, quum nihil ipsius interesset percussum
oppetere mortem: (3) at puer hic mutus, ubi Persam vidit irruentem, præ
metu doloreque rupit vocem, dixitque: «Homo, ne occide Crœsum!» Sic
igitur hic tum primum vocem edidit: et post hæc jam per omne vitæ
tempus loquela usus est.
LXXXVI. Persæ vero et Sardibus potiti erant, et Crœsum vivum ceperant,
postquam regnaverat quattuordecim annos, totidemque dies erat obsessus;
qui adeo ex oraculi responso finem imposuit magno suo imperio. Captum
vero Persæ ad Cyrum duxerunt: (2) qui ingenti rogo, ad id ipsum
exstructo, compedibus vinctum Crœsum jussit imponi, et circa eum bis
septem Lydorum filios; sive primitias has deo alicui offerre habens in
animo, sive votum aliquod persolvere; sive etiam religiosum esse Crœsum
compererat, et rogo imposuit cupidus sciendi, an deus aliquis eum esset
liberaturus, ne vivus combureretur. (3) Hoc quidem fecisse Cyrum aiunt;
Crœso vero super pyram stanti in mentem venisse, quamquam cum tanta
calamitate colluctanti, illud Solonis, quod sibi divino nutu fuisset
dictum, Neminem viventem esse beatum. (4) Hoc ergo dictum ubi animum
eius subierit, post longum silentium fertur ex imo pectore vocem
edidisse, et ingemiscens ter nominasse Solonem. Tum Cyrum, aiunt, hoc
audito, jussisse interpretes e Crœso quærere, quis ille esset quem
invocaret; illosque accedentes quæsivisse. (5) Sed Crœsum initio nihil
iis respondisse; ad extremum vero, quum urgeretur, dixisse: «Is est qui
ut omnibus regibus in colloquium veniret, ego ingenti pecuniarum copiæ
prætulissem.» Cujus responsi vim quum parum illi intelligerent, denuo
quærebant quid esset quod diceret. (6) Instantibus et operose
urgentibus dixit demum quod res erat, quo pacto olim Solon ad se
venisset Atheniensis, qui postquam omnes suas opes esset contemplatus,
pro nihilo eas duxisset, talia scilicet loquutus, et ut sibi omnia
evenirent prout ille dixisset; nec vero ea illum in se magis dixisse,
quam in universum genus hominum, et in eos maxime qui sibi ipsis
viderentur esse beati. Hæc dum Crœsus referebat, jam incenso rogo
arsisse aiunt extrema circumcirca: (7) Cyrum vero, ubi ex interpretibus
cognovit quæ Crœsus dixisset, pœnitentia ductum, cogitantemque quid
esset quod, quum ipse homo esset, alium hominem, qui sese non inferior
fuisset felicitate, vivum igni traderet, ad hæc veritum deorum
vindictam, reputantemque quam nihil esset in rebus humanis stabile,
ocyus restingui jussisse accensum ignem, Crœsumque et qui cum eo
aderant deduci; verum eos, quibus id mandatum esset, vim flammæ non
amplius potuisse superare.
LXXXVII. Ibi tum Crœsum, aiunt Lydi, cognita Cyri mutatione sententiæ,
quum cerneret omnes homines restinguendo igni dare operam, nec coercere
illum posse, exclamantem invocasse Apollinem, si quod a se donum ei
gratum fuisset oblatum, nunc sibi adesset et ex præsenti malo se
liberaret. (2) Ita inter lacrimas deum invocante Crœso, repente nubes,
quum serenum et tranquillum adhuc fuisset cœlum, esse contractas;
coortaque tempestate, et vehementissimo effuso imbre, ignem esse
exstinctum. (3) Tum Cyrum, qui ita intellexisset et deo acceptum et
bonum virum esse Crœsum, a rogo ad se jussisse eum deduci, atque in
hunc modum interrogasse: «quis tibi hominum, Crœse, persuasit, ut
irruptione meam in ditionem facta hostis mihi quam amicus esse
malueris?» (5) Cui ille respondit: «hæc ego, o rex, feci tuo prospero,
meo infausto fato. Caussa autem incepti fuit Græcorum deus, qui me ad
bellum impulit suscipiendum. Nemo enim ita amens est, ut bellum
præferat paci, quum in hac filii sepeliant patres, in illo autem a
patribus filii sepeliantur. Sed, hæc ut it fierent, diis puto
placuerat.»
LXXXVIII. Hæc postquam Crœsus locutus est, Cyrus vinculis solutum prope
se jussit adsidere, et plurima eum observantia prosequebatur,
intuensque mirabatur eum, cum ipse, tum omnes qui cum eo erant. (2) At
ille, cogitabundus, silentium tenuit. Deinde vero conversus, ubi Persas
vidit Lydorum urbem vastantes, «Utrum eloqui tibi, inquit, o rex, quod
nunc sentio, an tacere hoc in tempore debeo?» Quem ubi Cyrus fidenter
quæ vellet dicere jussit, interrogans ille eum, ait: «Ingens hæc
hominum turba quid tandem tanto studio facere properat?» (3) Tum rex,
«Urbem, inquit, tuam diripit, et opes tuas dissipat.» At Crœsus
respondit: «Neque meam urbem, nec meas opes diripit; nihil enim horum
amplius ad me pertinet: sed tua agunt feruntque.»
LXXXIX. Advertit hoc Crœsi dictum animum Cyri: itaque remotis cæteris
interrogavit Crœsum, quid animadverteret utile ipsi in his, quæ
fierent? Tum ille: «Quoniam dii, inquit, me tibi servum tradiderunt,
æquum censeo ut, si quid melius in rebus video, id tibi indicem. (2)
Persæ natura protervi sunt, iidemque inopes. Quodsi igitur hos passus
fueris raptam ingentem pecuniæ vim sibi retinere, hoc tibi ab his
credibile est eventurum: ut quisque istorum plurimis opibus fuerit
potitus, ita maxime exspectare debebis hunc adversus te insurrecturum.
(3) Nunc igitur ita fac, si tibi placuerit quod ego dico. Adpone ad
omnes portas custodes ex satellitibus, qui exportantibus res auferant,
dicentes, necesse esse ut earum decimæ Jovi offerantur. Sic nec tu in
odium illorum incurres, per vim eis res auferendo; et illi, justa te
facere intelligentes, facient non inviti.»
XC. Hæc audiens Cyrus supra modum gavisus est, ita illi bene monita
videbantur. Igitur valde laudato Crœso, jussisque satellitibus exsequi
quæ ille monuerat, his verbis eum est adlocutus: «Crœse, quoniam hoc
tibi institutum est, ut viri regis bene facta dictaque exsequaris, pete
quidquid muneris a me volueris in præsentia tibi dari.» (2) Et ille:
«Domine, inquit, maxime gratum mihi feceris, si siveris me deum
Græcorum, quem maxime omnium veneratus eram, missis hisce compedibus
interrogare, Numquid illi fas sit bene de ipso meritos decipere?» (3)
Quærenti dein Cyro, quid rei esset, de qua illum accusans hanc a se
gratiam peteret; altius repetens Crœsus, consilia sua omnia exposuit,
et oraculorum responsa, maximeque donaria deo a se dicata, et quo pacto
concitatus oraculi responso bellum adversus Persas suscepisset. Hæc
commemorans eo devenit ut preces suas reperet, nimirum ut sibi liceret
ista exprobrare deo. (4) Cui adridens Cyrus, «Et hoc, inquit, a me
impetrabis, et quidquid alius idemtidem a me rogaveris.» His auditis
Crœsus Lydorum nonnullos Delphos misit, jussos positis ad templi limen
compedibus sciscitari, annon puderet deum, quod oraculi responsis
excitasset Crœsum ad bellum Persis inferendum, injecta spe eversurum
eum esse Cyri potentiam, unde tales ipsi primitiæ evenissent? nempe
compedes ei ostenderent. Hoc igitur sciscitari jussi sunt, et, num fas
sit diis Græcorum, esse ingratis.
XCI. Lydis illuc profectis ac mandata exsecutis, Pythia fertur ita
respondisse: «Sortem fato destinatam effugere etiam deus non potest.
Crœsus autem quinti genitoris peccatum luit; qui quum satelles fuisset
Heraclidarum, mulieris dolo obsecutus, interemit dominum, illiusque
dignitate potitus est, nihil ad ipsum pertinente. (2) Quamvis autem
studuerit Apollo, ut ista Sardium calamitas incideret filiorum Crœsi
ætate, non vivente ipso Crœso, mutare tamen fata non potuit: sed,
quantum illa permiserunt, tantum effecit, eique gratificatus est. Nam
tribus annis distulit Sardium expugnationem: et hoc sciat Crœsus,
tribus post annis, quam fata destinarant, captum se esse. (3) Secundo
loco quum in eo esset ut igne cremaretur, opem ei tulit. Jam quod ad
oraculum spectat, immerito Crœsus deum accusat. Prædixerat enim ei
Apollo, si bellum Persis inferret, fore ut ingens everteret imperium.
Crœsus autem ad hæc, si recte sibi consulere voluisset, debuerat denuo
mittere sciscitatum, suumne, an Cyri imperium dixerit deus? Igitur quum
non intellexerit responsum, nec denuo quæsierit, sibi ipsi tribuat
culpam. (4)[TR12] Eidem vere etiam postremum consulenti respondit
Apollo ea quæ de mulo respondit: at ille ne hoc quidem intellexit. Nam
mulus hic, Cyrus erat: quippe ex duabus diversis gentibus ortus, matre
melioris conditionis, patre vero inferioris. Illa enim Meda erat, et
quidem Astyagis filia, regis Medorum: hic vero Persa fuit, illorum
subjectus imperio, et, quum inferior esset rebus omnibus, dominam suam
in matrimonium duxit.» (5) Hæc Lydis Pythia respondit; quæ illi Sardes
retulerunt, Crœsoque nunciarunt. Quibus auditis, ille suam ipsius
agnovit esse culpam, non dei. Quod igitur ad Crœsi imperium spectat, et
ad primam Ioniæ sub alienum imperium redactionem, eo modo quo
exposuimus res gestæ sunt.
XCII. Donaria autem Crœsi non ea solum, quæ commemoravimus, sed et alia
multa exstant in Græcia. Etenim Thebis Bœotiis tripus est aureus, quem
Apollini dicavit Ismenio: Ephesi vero, boves aureæ, et columnarum
pleræque: tum in Pronæa æde Delphis, clypeus aureus ingens. (2) Et hæc
quidem ad meam usque ætatem superfuerunt; alia vero interciderunt
donaria. Ea autem, quæ apud Branchidas Milesiorum consecraverat,
æqualia erant pondere, ut audio, et similia eis quæ sunt Delphis. (3)
Et quæ quidem Delphis et Amphiarai oraculo donavit, propria ipsius
fuerant et paternarum opum primitiæ: reliqua vero donaria e
facultatibus viri fuerunt inimici, qui Crœso, priusquam regnaret,
fuerat in republica adversarius, Pantaleonti conciliare studens Lydorum
regnum. (4) Erat autem Pantaleon Alyattæ quidem filius, Crœsi frater,
at non ex eadem matre: nam Crœsus ex Carica uxore natus erat Alyattæ,
Pantaleon vero ex Ionica. (5) Postquam autem tradito a patre imperio
potitus erat Crœsus, hominem illum, qui sibi erat adversatus, tribulis
cruciatum necavit; et bona ejus, jam ante a se diis dicata, tunc eo
quod diximus modo locis istis consecravit. Et hæc quidem de donariis
hactenus dicta sunto.
XCIII. Res admirandas, quæ scripto consignentur, terra Lydia nullas
admodum habet, prout aliæ regiones; præter auri ramenta, quæ e Tmolo
deferentur. Unum vero opus hominum exhibet multo maximum, post
Ægyptiorum utique et Babyloniorum opera. (2) Est ibi Alyattæ sepulcrum,
patris Crœsi; cujus basis ex grandibus lapidibus confecta, reliquum
monumentum terræ tumulus est, manibus hominum aggestus. Confecerunt
illud homines forenses, opifices, et puellæ corpore quæstum facientes.
(3) Fuerunt autem ad meam usque ætatem in summo tumulo quinque termini,
in quibus incisa scriptura indicabat quid a singulis confectum fuisset:
adparebatque ex mensura, puellarum partem operis fuisse maximam. (4)
Nam filiæ populi Lydorum meretricantur omnes, dotem sibi colligentes
hoc quæstu, quem faciunt donec nupturæ sunt: se autem ipsæ in
matrimonium elocant. (5) Circuitus monumenti sex stadiorum est et
duorum plethrorum: latitudo, plethrorum tredecim. Monumento contiguus
est lacus ingens, quem Lydi referunt esse perennem; vocatur autem
Gygæus. Atque hæc quidem ita se habent.
XCIV. Legibus autem utuntur Lydi similibus atque Græci, præterquam quod
filias suas vitæ tradant meretriciæ. Primi vero hominum, quos novimus,
aureos et argenteos procuderunt nummos[TR13] eisque usi sunt: primique
etiam fuerunt mercium institores. (2) Narrant porro ipsi Lydi, lusus
etiam hos, qui nunc et apud ipsos et apud Græcos in usu sunt, ipsorum
fuisse inventum: per idem autem tempus, quo lusus isti apud se sint
inventi, Tyrrheniam colonis a Lydis esse frequentatam. Eas res hunc in
modum accidisse referunt. Regnante Atye, Manis filio, gravem annonæ
caritatem per totam fuisse Lydiam: et Lydos quidem aliquamdiu patienter
tolerasse malum; deinde vero, quum non cessaret, quæsisse remedium, et
alium aliud excogitasse. (3) Eo igitur tempore inventos esse et
tesserarum et talorum ludum, et pilæ cæterorumque lusuum omnium genera,
exceptis calculis: horum enim inventionem sibi non vindicant Lydi. (4)
Inventis autem istis adversus famem hunc in modum usos se esse narrant:
duorum quorumque dierum alterum ludendo traduxisse totum, ne scilicet
cibum requirerent: altero vero, intermissis lusibus, cibum cepisse. Hoc
modo per duodeviginti annos traduxisse vitam. (5) Quum vero non
remitteret malum, sed magis atque magis ingravesceret; tum quidem regem
Lydos, bifariam divisos, in sortem misisse; quorum altera pars maneret,
altera e patria terra exiret: et se ipsum quidem ei parti adtribuisse
regem, cui sors eventura esset manendi, filium autem suum, cui nomen
Tyrrheno, ei parti quæ domo esset egressura. (6) Sortitione facta, hos
quibus sors obvenerat patrio solo excedendi, Smyrnam descendisse, et
constructis navibus, impositisque supellectilibus quæcumque ad usum
commoda habuissent, profectos esse, victum et novas sedes quærentes;
donec multos prætervecti populos, in Umbriam pervenissent: ibi oppida
condidisse, atque ad hunc usque diem habitare. (7) Mutato vero Lydorum
nomine, adscita denominatione a regis filio, qui coloniam deduxerat,
Tyrrhenos ab ea se ipsos vocasse. Lydi igitur, ut diximus, a Persis in
servitutem sunt redacti.
XCV. Hinc jam anquirit narratio nostra, Cyrus ille quisnam fuerit, qui
Crœsi evertit imperium, et Persæ qua ratione imperio Asiæ sint potiti.
(2) Igitur, quemadmodum quidam memorant Persarum, qui non extollere res
Cyri, sed prout illæ se habent referre student, ita ego scribam; quum
possim triplices etiam alias de Cyro narrandi vias indicare. (3)
Postquam Assyrii per annos quingentos et viginti superioris Asiæ
tenuerant imperium, primi deficere ab illis Medi cœperunt; qui pro
libertate pugnantes cum Assyriis, strenue se gesserunt, excussoque
servitutis jugo libertatem obtinuerunt. Post quos et reliquæ gentes
idem fecere quod Medi.
XCVI. Cæterum quum jam omnes per continentem populi propriis viverent
legibus, tali modo rursus tyrannidi subjecti sunt. Fuit inter Medos vir
sapiens, cui nomen erat Dejoces, filius Phraortæ; qui quum ad
tyrannidem adspiraret, ita se gessit. (2) Quum per vicos habitarent
Medi, Dejoces jam ante apud suos probatus, tum magis etiam
studiosiusque æquitatem data opera exercebat; idque, quum multa
iniquitas per universam Mediam obtineret, tamen faciebat, quamvis
sciret injustos inimicos esse justis. (3) Cujus mores ubi perspexerunt
cives eumdem vicum incolentes, judicem illum sibi constituerunt. Et
ille, ut qui principatum ambiret, rectum se æquumque præbuit,[TR14]
eaque re laudem apud populares obtinuit haud exiguam; ita quidem ut
reliquorum vicorum incolæ, intelligentes Dejocem unum esse virum qui ex
æquo jus diceret, quum antea iniquis sententiis sæpe succubuissent,
tunc, postquam hoc cognoverunt, libenter et ipsi Dejocem adirent qui
lites suas dirimeret, et postremo nulli alii caussarum suarum judicium
permitterent.
XCVII. Crescente vero in dies numero adcurrentium, utpote qui
intelligerent lites ex vero terminari, animadvertens Dejoces omnia in
se esse sita, jam non amplius pro tribunali sedere, ubi antea jus
dicere consueverat, voluit, negavitque se porro lites judicaturum; nec
enim e re sua esse, neglectis suis rebus totum diem dirimendis aliorum
litibus impendere. (2) Inde quum rapinæ iniquitatesque per vicos multo
etiam magis, quam ante, grassarentur; concilio convocato Medi colloqui
inter se de præsente rerum statu deliberareque instituerunt. (3) Ut
autem ego existimo, amici maxime Dejocis verba fecerunt hujusmodi:
«Profecto, hoc more utentes, non possumus amplius hanc terram incolere.
Agite igitur, regem nobis constituamus: sic terra nostra bonis legibus
administrabitur, et nos ad negotia nostra redibimus, nec ob hominum
iniquitatem solum vertere cogemur.» Talia fere dicentes persuaserunt
Medis, ut a rege gubernari vellent.