possum. Sed si fas est conjecturam capere ex his qui etiam nunc
supersunt Pelasgi, qui supra Tyrrhenos Crestonem oppidum incolunt, qui
eam regionem olim, quæ nunc Thessaliotis vocatur, habitaverant,
finitimique per id tempus fuerant eorum qui Dorienses hodie nominantur;
idem ex illis Pelasgis qui Placiam et Scylacen in Hellesponto
condiderunt, qui cum Atheniensibus una habitaverunt; sive quæ sunt alia
oppida Pelasgica, quæ nomen mutarunt: ex his si conjecturam capere fas
est, barbara lingua usi sunt Pelasgi. (2) Quodsi igitur eadem ratio
fuit universi Pelasgici generis, statuendum fuerit Atticum populum,
quum sit Pelasgici generis, ex quo in Hellenum nomen transiit, simul
linguam suam dedidicisse et cum Hellenum lingua permutasse. (3) Etenim
neque Crestoniatarum lingua cum ullis eorum, qui nunc circum habitant,
consentit, neque Placianorum; inter ipsos autem convenit: et satis
adparet, servasse utrosque eandem sermonis formam, quam secum
attulerant quum in has, quas nunc incolunt regiones immigrarunt.
LVIII. Hellenicum vero genus, ex quo ortum cepit, lingua quidem semper
utitur eadem, ut mihi quidem prorsus videtur: sed discretum a Pelasgico
genere, quum esset infirmum et ab exiguis profectum initiis, in hanc
tamen populorum multitudinem maximam adcrevit, compluribus etiam aliis
populis barbaris sese illi adjungentibus. Quo nimirum, ut mihi etiam
videtur, factum est ut Pelasgicum genus, barbarum quum esset, numquam
magnos fecerit profectus.
LIX. Horum igitur populorum Atticum quidem rescivit Crœsus teneri et in
partes divulsum esse a Pisistrato, Hippocratis filio, qui ea tempestate
tyrannus erat Atheniensium. (2) Hippocrati enim, quum esset privatus
spectaretque Olympia, ingens oblatum prodigium fuerat. Sacra quum
fecisset, in propinquo stantes lebetes, carnibus et aqua repleti,
absque igne fervere cœperant et exundare. (3) Itaque Chilon
Lacedæmonius, qui forte aderat prodigiumque erat conspicatus, suasit
Hippocrati, primum quidem, ne domum duceret uxorem ex qua liberos
procrearet: sin jam haberet, secundo loco, ut repudiaret uxorem;
filiumque, si forte ei jam natus esset, abdicaret. (4) Cujus consilio
parere nolenti Hippocrati natus posthac est hic Pisistratus; qui in
seditione litoralium Atheniensium, quibus præerat Megacles, Alcmæonis
filius, et campestrium, quibus Lycurgus præerat, Aristolaidæ filius,
tertiam concitavit factionem, tyrannidem in mente habens. Contractis
enim seditiosis qui secum facerent, per caussam tutandi montanos,
hujuscemodi rem machinatus est. (5) Se ipsum ac mulos quum vulnerasset,
agitavit jumenta in fortum, quasi elapsus esset ex inimicorum manibus,
qui ipsum rus proficiscentem interimere nimirum voluissent; precatusque
est populum, ut aliquid custodiæ ab illo obtineret: jam enim prius in
existimatione apud populum fuerat, quod in bello adversus Megarenses,
ipsius ductu gesto, cepisset Nisæam, et alia præclare facta edidisset.
(6) Sic deceptus populus Atheniensium adjunxit ei delectos ex urbe
viros, qui ut satellites non quidem hastis eum stipabant, sed clavis:
ligneas enim clavas gestantes, a tergo eum sequebantur. Iidem vero
simul cum Pisistrato insurgentes, arcem occuparunt. (7) Inde igitur
imperio Atheniensium potitus Pisistratus, nullis qui tunc erant
magistratibus perturbatis, neque legibus mutatis, sed priore statu
integro, administrabat civitatem, ac bene recteque moderabatur.
LX. Sed haud multo post Megaclis factio et factio Lycurgi, facta
consensione, eum ejecerunt. Ita Pisistratus, postquam primum Athenas
obtinuerat, mox tyrannidem nondum satis firmatam rursus amisit. (2)
Sed, qui eum ejecerant, mox denuo inter se dissidium fecerunt.
Fatigatus autem seditione Megacles, misso ad Pisistratum caduceatore,
sciscitatus est velletne filiam suam ducere uxorem, tyrannidis præmio.
(3) Quem sermonem ubi admisit Pisistratus, eaque conditione pactionem
cum Megacle iniit, machinantur hi ad illum reducendum rem, ut mihi
quidem plane videtur, longe stultissimam. Quandoquidem enim jam a
priscis inde temporibus a barbarico genere distinctum Græcum fuit,
utpote dexterius et a stolida fatuitate magis abhorrens, stultum utique
debet videri, usos illos esse tali invento apud Athenienses, qui inter
Græcos feruntur sapientia principes. (4) Erat in pago Pæaniensi mulier,
nomine Phya, quattuor cubitorum statura minus tribus digitis, et
alioqui formosa. (5) Hanc mulierem quum universa instruxissent
armatura, in currumque sustulissent edoctam prius eum adsumere vultus
corporisque habitum quo maxime decora esset adparitura, in urbem agunt,
præmissis qui præcurrerent præconibus, qui ubi in urbem venissent, hæc
mandata edicerent: «Athenienses, bono animo excipite Pisistratum, quem
Minerva ipsa præcipuo inter homines honore prosecuta, in suam reducit
arcem!» (6) Hi igitur passim circumeuntes hæc prædicaverunt: statimque
rumor per pagos manavit, Pisistratum a Minerva reduci; et qui in urbe
erant, persuasi hanc mulierem esse ipsam Minervam, adorarunt eam,
Pisistratumque receperunt.
LXI. Hunc igitur in modum, quem diximus, recuperata tyrannide,
Pisistratus ex pacto cum Megacle inito filiam Megaclis duxit uxorem.
Verum quum et filii essent ei adolescentes, et Alcmæonidæ dicerentur
obnoxii esse piaculo, nolens ex novo conjugio liberos suscipere, non
uti fas est coibat cum uxore. (2) Atque id quidem primum celavit
mulier: deinde vero, sive interrogata a matre, sive non, matri suæ
adperuit, atque illa cum marito rem communicavit. Megacles vero inique
ferens se a Pisistrato ludibrio haberi, per iram e vestigio cum adversæ
factionis hominibus, positis inimicitiis, in gratiam rediit. (3) Tum
Pisistratus, ubi quid contra se ageretur rescivit, prorsus e terra
Attica discessit: et Eretriam profectus est, ubi cum filiis de rebus
suis deliberavit. Ubi perferente Hippia suam sententiam, tyrannidem
postliminio occupandam esse, munera colligebant ex eis civitatibus, quæ
illos superiori tempore observantia quadam erant prosecuti. (4) Quarum
quum multæ magnas conferrent pecunias, Thebani præ cæteris liberalitate
eminuere. Post hæc, ut brevi sermone absolvam, interjecto tempore,
omnia ad reditum eis parata fuere: nam Argivi mercenarii advenerant ex
Peloponneso, et Naxius vir, cui Lygdamis nomen, ultro eos converat, et
quum collatis pecuniis, tum adductis militibus, propensam inprimis
animi voluntatem probaverat.
LXII. Itaque Eretria profecti, undecimo anno in patriam redierunt, et
primum in Attica terra Marathonem occuparunt. (2) Quo loco quum castra
posuissent, mox partim ex urbe qui cum illis sentiebant ad eos
conveniebant, partim e pagis alii confluebant, quibus regnum libertate
erat optabilius. (3) Atque ita hi quidem congregabantur. Athenienses
vero in urbe, quam diu Pisistratus pecuniam cogebat, ac deinde rursus
quum Marathonem teneret, nullam ejus rationem habuerant: sed ubi
resciverunt, Marathone eum urbem versus movere, tum vero ei occurrendum
statuerunt. (4) Hi igitur cum omnibus copiis adversus redeuntes egressi
sunt: simulque Pisistratus et qui cum eo erant, ut Marathone profecti
contra urbem ivere, illis occurrentes ad templum pervenerunt Pallenidos
Minervæ, ibique castra ex adverso posuerunt. (5) Ibi tum divinitus
missus adstitit Pisistrato Amphilytus Acarnan [_Acharnensis?_], vir
vaticinia edere doctus, qui illum adiens, hexametro tenore vaticinium
edidit his verbis:
Jactum est verriculum nunc, est tibi rete repansum:
nocte aderunt thynni claro sub sidere lunæ.
LXIII. Sic ille divino adflatu concitatus cecinit: Pisistratus vero,
percepto oraculo, accipere se omen dicens, exercitum in hostes duxit.
Athenienses autem urbani per id tempus ad prandium se converterant, et
a prandio alii ad tesserarum ludum, alii ad somnum. (2) Hos igitur
Pisistratus cum suis, facto impetu, in fugam vertit. Qui dum
profugiunt, ibi tum prudentissimo consilio usus est Pisistratus,
quominus ordines redintegrarent Athenienses, sed dispersi manerent.
Filios suos equis impositos præmisit; qui consecuti fugientes,
Pisistrati verbis bono animo esse juberent, et ad sua quemque abire.
LXIV. Ita, dicto parentibus Atheniensibus, Pisistratus tertio potitus
Athenis, tyrannidem firmavit quum auxiliaribus multis, tum pecuniarum
reditibus, quæ partim ex ipsa regione, partim a Strymone fluvio
cogebantur. Filios quoque eorum Atheniensium, qui restiterant neque e
vestigio fugam capessiverant, obsidum loco captos Naxum transtulit: nam
etiam Naxum Pisistratus bello subegerat, et Lygdamidi tradiderat
administrandam. Ad hæc Delum insulam ex oraculi responso expiaverat.
Expiavit autem hoc modo: (2) quo usque prospectus templi pertinebat, ex
tota ea regione effodienda cadavera curavit, et in alium insulæ locum
transferenda. Ita Pisistratus Athenis regnabat: Atheniensium autem alii
in prælio ceciderant, alii cum Alcmæonidis e patria terra profugerunt.
LXV. Talem igitur rerum statum per id tempus apud Athenienses obtinere
audiverat Crœsus. Lacedæmonios vero rescivit, magnis malis defunctos,
bello jam superiores esse Tegeatis. (2) Quippe, regnantibus Spartæ
Leone et Hegesicle, quum cæteris in bellis feliciter rem gessissent
Lacedæmonii, a Tegeatis solis cladem acceperant. Ac superioribus quidem
temporibus et inter se invicem legibus usi erant pessimis fere omnium
Græcorum, et cum aliis populis nullum habuerant commercium. Sed leges
eorum in melius mutatæ sunt hoc modo. (3) Lycurgo, viro inter Spartanos
probato, Delphos ad oraculum profecto, simulatque penetrale ingressus
est, protinus Pythia hæcce profatur.
Ad mea venisti præpinguia templa, Lycurge,
grate Jovi et cunctis qui tecta tuentur Olympi.
Ambigo, te-ne deum jam nunc, hominemve, salutem:
sed multo magis esse deum te credo, Lycurge.
(4) Nonnulli præter hæc aiunt Pythiam eidem leges etiam et instituta ea
tradidisse, quæ nunc apud Spartanos obtinent. At Lacedæmonii ipsi
narrant, Lycurgum, quum fuisset tutor filii fratris sui Leobotæ,
Spartanorum regis, e Creta hæc attulisse. (5) Simulatque enim tutor
factus est, omnia jura immutavit, operamque dedit ne quis ea quæ ab
ipso constituta essent transgrederetur. Deinde quæ ad bellum pertinent
ordinavit, enomotias, triacadas [_quasi dicas cohortes moræ et
phratrias triginta_] et syssitia; ad hæc ephoros et senatores instituit
Lycurgus.
LXVI. Ita igitur legibus institutisque in melius mutatis usi sunt
Lacedæmonii: vita autem functo Lycurgo templum statuerunt, et magnopere
eundem colunt. Tum vero bonitate soli et cultorum frequentia factum est
ut brevi incrementum caperent, opibusque augerentur. (2) Jamque quietem
agere non contenti, quum Arcadibus præstantiores esse arbitrarentur, de
universa Arcadum regione oraculum Delphis consulere. Quibus Pythia hæc
respondit:
Me petis Arcadiam? Magnum petis: haud tibi tradam.
Multi apud Arcadiam vescentes glande viri sunt,
qui te rejicient. Nec vero invidero prorsus:
saltandam Tegeam planta plaudente daturus,
utque queas campum metiri fune feracem.
(3) Quod responsum ubi accepere Lacedæmonii, a cæteris quidem
abstinuerunt Arcadibus, Tegeatis vero bellum intulerunt, compedes secum
ferentes; videlicet captioso oraculo freti, tamquam redacturi Tegeatas
in servitutem. (4) Verum prælio victi, quicumque eorum vivi sunt capti,
hi eisdem compedibus vincti, quas ipsi secum attulerant, campumque
Tegeatarum fune metientes, opus facere sunt coacti. Compedes autem
illæ, quibus hi vincti erant, ad meam usque ætatem Tegeæ servatæ sunt,
circa Minervæ Aleæ templum suspensæ.
LXVII. Ita quidem priore bello infeliciter semper pugnaverant cum
Tegeatis: sed Crœsi ætate, regnum Lacedæmone tenentibus Anaxandrida et
Aristone, superiores jam bello fuerant Spartani, idque tali ratione
erant consecuti. (2) Quum in bello numquam non superarentur a Tegeatis,
missis Delphos consultoribus sciscitati sunt oraculum, quemnam deorum
placarent, ut bello superiores Tegeatis essent futuri. His Pythia
respondit, tum futuros, quum ossa Orestis, filii Agamemnonis, ad se
attulissent. (3) At loculum Orestis postquam reperire nullo pacto
potuerunt, rursus ad deum mittunt sciscitaturos, quonam loco situs
Orestes esset. Id interrogantibus consultoribus hæc respondit Pythia:
Est quædam Arcadiæ Tegea in regione patenti:
hic duo flant venti, vi pervehemente citati;
reppulsus pulsus, noxæ superindita noxa.
Hic Agamemnonides terra omniparente tenetur;
quo tu sublato, Tegeæ sperabere victor.
(4) Ubi hæc quoque audierunt Lacedæmonii, nihilo magis reperire
potuerunt, omnia licet disquirentes: donec tandem Lichas, unus ex iis
Spartanis qui (_benemeriti_) Agathoergi vocantur, invenit. (5) Sunt
autem Benemeriti illi, cives e militia equestri egressi, ætate semper
maximi, quinque quotannis: qui eo anno, quo ex equitibus exeunt, non
debent otium agere, sed reipublicæ caussa Spartanorum alius alio
dimittuntur.
LXVIII. Ex horum igitur numero Lichas id quod quærebatur invenit Tegeæ,
quum fortuna usus, tum solertia. Nam quum eo tempore jus commercii
esset Lacedæmoniis cum Tegeatis, intrans ille Tegeæ in ferrariam
officinam, spectabat ibi procudendi ferri rationem, mirabaturque id
quod fieri videbat. (2) Cujus admirationem animadvertens faber, cessans
ab opere ait: «Profecto magis quodammodo, hospes Lacon, miratus
fuisses, si id quod ego vidi, tu vidisses, qui nunc fabricationem ferri
ita admiraris. (3) Hac ipsa enim in aula puteum quum facere voluissem,
fodiendo incidi in loculum septem cubitorum. Ego vero, quum persuadere
omnino mihi non potuissem, fuisse umquam majores quam nunc sunt
homines, aperui loculum, et vidi cadaver eadem cum loculo longitudine:
cujus postquam mensuram cepi, rursus terra obrui.» (4) Hæc illo quæ
viderat referente, Lichas narrata animo volvens, conjectabat esse hunc
Orestem, quem oraculum dixisset. Conjectabat autem hac ratione: duos
videns fabri ferrarii folles, hos esse ventos illos reperiebat, incudem
vero et malleum, pulsum illum et repulsum; procusum porro ferrum, noxam
superinditam noxæ; quod quidem ex ea conjectabat ratione, quod in noxam
hominis inventum esset ferrum. (5) Quæ quum ita ille conjectasset,
Spartam abiit, totamque rem Lacedæmoniis exposuit. Tum illi ex
composito fictum crimen homini inferentes, exilio eundem mulctant. (6)
Qui Tegeam profectus, calamitatem suam rettulit fabro, cum eoque egit
ut aulam sibi elocaret. Cui diu quidem reluctanti quum ad extremum
persuasisset, ibi habitavit; moxque effosso sepulcro ossa collegit,
Spartamque remigrans transportavit. (7) Quo ex tempore, quoties vires
suas invicem tentarunt, semper superiores bello excessere Lacedæmonii:
eisdemque jam major etiam pars Peloponnesi erat subjecta.
LXIX. Hæc igitur cuncta quum Crœsus comperisset, legatos Spartam misit
dona ferentes, societatem petitum, quibus quæ dicere oporteret
mandavit. Qui ubi advenere, his usi sunt verbis:[TR10] «Misit nos
Crœsus, Lydorum rex aliorumque populorum, hæc dicens: O Lacedæmonii,
quoniam deus me per oraculum monuit, ut Græcum mihi adsciscerem socium,
vos autem audio principatum tenere Græciæ, vos idcirco ex oraculi
mandato invito, amicus esse cupiens et socius absque dolo et fraude.»
(2) Hæc Crœsus per legatos nunciavit. Quorum adventu gavisi
Lacedæmonii, qui et ipsi oraculum Crœso editum cognoverant: hospitium
et societatem pacto fœdere cum eo contraxerunt; nam et antea jam
beneficiis nonnullis a Crœso fuerant adfecti. (3) Sardes enim quum
misissent Lacedæmonii ad emendum aurum, quo usuri erant in statuam hanc
quæ Apollini posita nunc est in Thornace Laconiæ, Crœsus illud emturis
dono dederat.
LXX. Quum hanc igitur ob caussam, tum quod ipsos reliquis omnibus
præferens Græcis selegisset amicos, societatem belli admiserunt
Lacedæmonii. (2) Ad quam non modo parati erant denuncianti, verum etiam
craterem æneum fabricandum curarunt, multis imagunculis circa exterius
labium ornatum, ea magnitudine ut trecentas caperet amphoras, quem ad
Crœsum miserunt, dono hoc illum remuneraturi. Hic vero crater Sardes
non pervenit, cujus rei caussa dupliciter narratur. (3) Lacedæmonii
quidem aiunt, quum Sardes veheretur crater ille et prope Samum esset,
Samios, re cognita, navibus longis advectos, eum intercepisse. Ipsi
vero Samii aiunt, Lacedæmonios craterem advehentes, quum sero venissent
et Sardes expugnatas regemque captum esse comperissent, craterem in
Samo insula vendidisse, privatosque homines suo ære emptum in Junonis
templo consecrasse: fortasse autem hos, qui eum vendiderant, Spartam
reversos, dixisse fuisse ipsis illum a Samiis vi ablatum.
LXXI. Ac de cratere quidem ita res se habuit. Crœsus vero, quum ab
oraculi sententia aberrasset, Cappadociam bello invasit, Cyrum et
Persarum potentiam eversurum se sperans. (2) Dum vero bellum adversus
Persas Crœsus parabat, Lydorum aliquis, qui et jam ante habebatur
sapiens, et ab hac, quam tunc dixit, sententia vel maxime etiam nomen
est inter Lydos adeptus (Sandanis vocabatur) his verbis Crœsum
admonuit: (3) «O rex, inquit, tales adversus homines tu bellum paras,
qui coriaceas braccas et ex corio reliquam vestem gestant: qui comedunt
non quantum volunt, sed quantum habent, aspero solo utentes: ad hæc non
vino utuntur, sed aquam bibunt: non ficos habent quas comedant, nec
aliud bonum ullum. (4) Hos igitur sive viceris, quid eis auferes, nihil
habentibus? sin victus fueris, vide quot quantaque bona sis amissurus.
Nostra enim bona postquam degustaverint, nolent ea e manibus dimittere,
neque se abigi patientur. Equidem igitur diis habeo gratias, quod
Persis non in animum inducunt bello invadere Lydos:» (5) Hæc ille
dicens, Crœso non persuasit. Etenim Persis, priusquam Lydos
subegissent, nihil delicati, nihil boni fuerat.
LXXII. Cappadoces illi a Græcis Syrii nominantur. Fuerant autem hi
Syrii, priusquam Persæ obtinuissent imperium Medorum potestati
subjecti: tunc vero Cyro parebant. Limes enim Medici imperii et Lydici
Halys fluvius erat; qui ex Armenio monte ortus per Ciliciam fluit,
deinde a dextra Matienos habet, a sinistra Phrygas; quos præterlapsus
versus boream sursum fluens, ab altera parte Syrios Cappadocas, a læva
vero Paphlagonas disjungit. (2) Ita Halys fluvius omnem fere inferiorem
disterminat Asiam, a mari quod Cypro oppositum est ad Pontum usque
Euxinum; estque hæc cervix totius hujus regionis: longitudinem quod
attinet itineris, expedito viro quinque dies insumuntur.
LXXIII. Bellum autem Crœsus Cappadociæ intulit his de caussis: partim
quidem potiundæ regionis illius desiderio, quam suæ adjicere ditioni
cupiebat; maxime vero, quod oraculo confisus ultionem capere de Cyro
vellet Astyagis caussa. (2) Astyagem enim, Cyaxaris filium, Crœsi
adfinem, Mediæ regem, Cyrus Cambysis filius bello victum captumque
tenebat. Adfinis autem Crœsi factus erat Astyages hac ratione. (3)
Scytharum nomadum turma per seditionem in terram Medicam secesserat,
quo tempore Medis imperabat Cyaxares, Phraortæ filius, Dejocis nepos,
qui Scythas istos, ut supplices advenientes, benigne exceperat. Idem,
quum eos magni faceret, pueros eisdem tradidit, qui et linguam eorum et
sagittandi artem addiscerent. (4) Interjecto tempore, quum venatum
semper exirent Scythæ, et nunquam non aliquid adferrent, accidit
aliquando ut nihil caperent: quos vacuis manibus reversos Cyaxares, vir
(ut tum ostendit) ad iram præceps, aspere admodum et contumeliose
accepit. (5) Tum illi, indigne secum actum ægerrime ferentes, consilio
habito decreverunt unum ex eis pueris, qui in ipsorum disciplinam dati
essent, in frusta concidere, et eodem modo paratum quo ferinam parare
consuevissent, Cyaxari tamquam feram a se captam adferre, protinusque
inde ad Alyatten, Sadyattæ filium, Sardes sese recipere. (6) Atque ita
etiam, ut illi decreverant, facta res est. Nam et Cyaxares, et qui cum
eo erant convivæ, carnes istas gustarunt; et Scythæ, perpetrato
facinore, ad Alyatten supplices venerunt.
LXXIV. Post hæc, quum Alyattes repetendi Cyaxari Scythas tradere
nollet, bellum Lydos inter Medos gestum est per quinque continuos
annos: quo in bello Medi sæpe de Lydis, sæpe vero etiam de Medis Lydi
victoriam retulerunt; semel etiam nocturno quodam prælio dimicarunt.
(2) Scilicet pari utrimque fortuna bellum continuantibus accidit sexto
anno, ut, postquam signa contulissent, jamque ferveret pugna, subito
dies in noctem converteretur: (3) quam diei mutationem Thales Milesius
Ionibus prædixerat, hunc ipsum annum præfiniens, quo facta est illa
immutatio. (4) Lydi vero et Medi, quum loco diei subito noctem ingruere
viderent, pugnandi finem fecerunt, et aliquanto etiam magis utrique
componendæ paci cœperunt studere. Auctores vero conventionis hi erant,
Syennesis Cilix, et Labynetus Babylonius; (5) quibus rem urgentibus
factum est ut et fœdus inter partes pangeretur, et mutua jungerentur
connubia: decreverunt quippe, ut Alyattes filiam suam Aryenin Astyagi,
Cyaxaris filio, daret uxorem. Nam absque firmo necessitudinis vinculo
non solent conventiones firmæ manere. (6) Fœdus autem sanciunt hi
populi eodem ritu atque Græci, nisi quod præterea brachia incidunt
summa in cute, et sanguinem mutuo lingunt.
LXXV. Hunc igitur Astyagem, avum suum maternum, Cyrus regno dejectum in
sua potestate tenebat, eam ob caussam quam in sequentibus exponam. Quo
nomine Crœsus ei infensus, ad oracula miserat qui consulerent an bellum
Persis inferret; et ambiguum responsum nactus, ratus sibi favere
responsum, expeditionem in Persarum ditionem suscepit. (2) Ubi vero ad
Halyn fluvium pervenit Crœsus, deinde, ut ego quidem aio, pontibus eis,
qui ibi erant, copias[TR11] traduxit; ut vero vulgo Græci narrant,
Thales eas Crœso traduxit Milesius. (3) Dubitante enim rege quo pacto
flumen transmitterent copiæ suæ (necdum enim eo tempore pontes hos
exstitisse), Thaletem aiunt, quum in castris adesset, effecisse ut
flumen, quod a læva exercitus fluebat, a dextra etiam flueret.
Effecisse autem aiunt hunc in modum: (4) exorsum ab ea fluvii parte,
quæ supra castra erat, altam effodisse fossam, et lunata specie ita
duxisse, ut, postquam castra ad fluvium locata circuisset a tergo,
flumen illac ex pristino alveo per fossam aversum, et castra rursus
præterlapsum, in pristinum alveum influeret. Ita, simulatque divisum
fuisset flumen, ab utraque parte permeabile factum esse. (5) Nonnulli
vero etiam aiunt, pristinum alveum prorsus exaruisse. At mihi quidem
hoc non persuadent; quo enim modo, quum reversi sunt, flumen
transierunt?
LXXVI. Crœsus igitur, sueprato cum copiis fluvio, in eam Cappadociæ
partem pervenit, quæ Pteria nominatur, estque totius hujus regionis
pars validissima, ex adverso fere Sinopes urbis ad Pontum Euxinum sita.
Ibi castris positis, prædia devastavit Syriorum, (2) et oppidum
Pteriorum cepit in servitutemque redegit: cunctaque etiam finitima
cepit oppida, Syriosque nihil commeritos funditus evertit. (3) Tum
Cyrus, coactu exercitu, adsumtisque omnibus qui in medio incolebant,
obviam Crœso ivit. Priusquam autem educere aggrederetur copias,
caduceatores ad Iones misit solicitandos ut a Crœso deficerent. (4) Et
Iones quidem non paruerunt: Cyrus vero ut advenit, castra Crœso
opposuit; et ibidem in terra Pteria valido impetu vires invicem
tentarunt. Acri prælio commisso, multis utrimque occisis, ad extremum,
quum nox ingrueret, neutram in partem inclinante victoria discesserunt.
Et hunc quidem in modum uterque exercitus pugnaverat.
LXXVII. Crœsus vero, quem copiarum suarum paucitatis pænitebat: nam
militum ejus, qui conflixerant, multo minor, quam Cyri, numerus fuerat:
ea de caussa, quum postridie ejus diei Cyrus adgredi illum non
conaretur, Sardes reversus est, habens in animo et Ægyptios evocare ex
fœdere (quorum cum rege Amasi, prius quam cum Lacedæmoniis, fœdus
inierat), et Babylonios arcessere (nam et cum his societatem armorum
pepigerat; rex autem per id tempus Babyloniorum Labynetus erat), et
Lacedæmoniis denunciare, ut ad definitum tempus adsint: denique hisce
conjunctis, suisque ipsius copiis contractis, constituerat, simulatque
præteriisset hiems, primo vere expeditionem in Persas suscipere. (2)
Hæc ille animo agens, ut Sardes venit, nuncios misit ad socios, qui
illis edicerent, ut ad quintum mensem Sardes convenirent. Præsentem
vero exercitum, qui cum Persis pugnaverat, qui ibi aderat mercede
conductus, omnem dimisit dispersitque; nequaquam ratus fore ut Cyrus,
qui pari adeo Marte pugnasset, adversus Sardes copias suas duceret.