Produced by Carolus Raeticus
HERODOTI HISTORIARUM LIBRI IX
RECOGNOVIT
Guilielmus Dindorfius.
Parisiis,
EDITORE AMBROSIO FIRMIN DIDOT,
INSTITUTI IMPERIALIS FRANCIÆ TYPOGRAPHO,
VIA JACOB, 56.
1858.
-----------------------
Transcriber's Preface
For this transcription, the following edition was used:
"Herodoti Historiarum Libri IX" (Parisiis, Editore Ambrosio Firmin
Didot, 1858)
Any changes applied by the transcriber are indicated by footnotes
([TR1], [TR2], etc.). When a passage seemed doubtful, the following
Greek/Latin edition was used to clear up any remaining doubts:
Johannes Schweighaeuser, "Herodoti Musae sive Historiarum Libri IX" (6
volumes, Argentorati et Parisiis, 1816)
-----------------------
Table of Contents.
Liber Primus.
Liber Secundus.
Liber Tertius.
Liber Quartus.
Liber Quintus.
Liber Sextus.
Liber Septimus.
Liber Octavus.
Liber Nonus.
-----------------------
HERODOTI
HISTORIARUM LIBER PRIMUS.
(CLIO.)
Herodotus Halicarnassus, quæ quum cæteris de rebus, tum de caussa
bellorum Græcos inter Barbarosque gestorum, perquirendo cognovit, ea
his libris consignata in publicum edit; ne, quæ ab hominibus gesta
sunt, progressu temporis oblivione deleantur, neve præclara
mirabiliaque facta, quæ vel a Græcis edita sunt vel a Barbaris, sua
laude fraudentur.
I. Jam Persarum quidem literatos si audias, inimicitiarum primi
auctores Phœnices fuere. Hos enim, aiunt, postquam a mari quod Rubrum
vocatur ad hoc nostrum mare advenissent, hancque regionem quam etiam
nunc incolunt, cœpissent habitare, continuo navigationibus longinquis
dedisse operam, et transvehendis mercibus Ægyptiis Assyriisque quum
alias Græciæ partes; tum vero et Argos adiisse. (2) Argos enim illis
temporibus inter alia ejus regionis oppida, quæ Græcia nunc nominatur,
rebus omnibus eminebat. Ad Argos igitur hoc postquam adpulissent
Phœnices, ibique merces suas venum exposuissent, (3) quinto aut sexto
ab adventu die, divenditis fere rebus omnibus, mulieres ad mare
venisse, quum alias multas, tum vero et regis filiam, quam quidem eodem
nomine Persæ adpellant atque Græci, Io Inachi. (4) Quæ dum ad puppim
navis stantes mercarentur merces quæ illarum maxime animos
advertissent, Phœnices interim mutuo sese cohortatos impetum in illas
fecisse: et majorem quidem mulierum numerum profugisse, Io vero cum
aliis fuisse raptam: quibus in navem impositis, soluta navi Phœnices
Ægyptum versus vela fecisse.
II. Hac quidem ratione in Ægyptum pervenisse Io aiunt Persæ, secus
atque Græci, idque primum fuisse injuriarum initium. Deinde vero Græcos
nonnullos, quorum nomina non possunt memorare, (fuerint hi autem
Cretenses,) Tyrum in Phœnice aiunt adpulisse, filiamque regis rapuisse
Europam; (2) ac sic quidem par pari fuisse ab his repensum. Post hæc
autem Græcos secundæ injuriæ fuisse auctores: etenim longa navi Æam,
Colchidis oppidum, et ad Phasin flumen profectos, perfectis cæteris
rebus quarum caussa advenissent, rapuisse inde regis filiam Medeam; (3)
quumque ad pœnas raptus hujus repetendas et ad reposcendam filiam
caduceatorem in Græciam misisset Colchus, respondisse Græcos,
quemadmodum illi de raptu Argivæ Ius sibi non dedissent pœnas, sic ne
se quidem illis daturos.
III. Tum deinde, proxima ætate, Alexandrum Priami filium, quum ista
audivisset, cupidinem incessisse uxoris sibi e Græcia per rapinam
comparandæ; existimantem utique se non daturum pœnas, quoniam nec illi
dedissent. (2) Ita quum is rapuisset Helenam, visum esse Græcis primum
missis nunciis Helenam repetere et pœnas de raptu poscere: (3) illos
vero hisce, postulata sua exponentibus, raptum exprobrasse Medeæ, ut
qui, quum ipsi nec pœnas dedissent, nec illam reposcentibus
reddidissent, vellent ab aliis pœnas sibi dari.
IV. Hucusque igitur mutuis solum rapinis esse actum: ab illo vero
tempore Græcos utique graviorum injuriarum exstitisse auctores; hos
enim priores Asiæ cœpisse bellum inferre, quam Persæ intulissent
Europæ. (2) Et mulieres quidem rapere, videri sibi aiunt iniquorum esse
hominum; raptarum vero ultionem tanto studio persequi, amentium;
contra, nullam raptarum curam habere, prudentium: quippe manifestum
esse, nisi ipsæ voluissent, non futurum fuisse ut raperentur. (3)
Itaque se quidem, Asiam incolentes, aiunt Persæ, raptarum mulierum
nullam habuisse rationem; Græcos autem mulieris Laconicæ caussa
ingentem contraxisse classem, et mox in Asiam profectos Priami regnum
evertisse: (4) ab eo tempore se constanter Græciæ populos sibi esse
inimicos existimasse. Nam Asiam et barbaras gentes eam incolentes ad se
pertinere autumant Persæ; Europam vero et Græcos nihil secum commune
habere.
V. Hunc in modum Persæ quidem gestas res esse memorant, et ab Ilii
excidio repetunt inimicitiarum suarum adversus Græcos initium. (2) De
Io vero cum Persis non consentiunt Phœnices rem isto modo esse gestam.
Negant enim se raptu usos illam in Ægyptum abduxisse: sed Argis eam cum
nauclero aiunt concubuisse, et quum se gravidam sensisset, veritam
parentum iram, sic volentem ipsam cum Phœnicibus enavigasse, ne
comperta foret. (3) Hæc sunt igitur quæ partim a Persis, partim a
Phœnicibus memorantur. Ego vero, utrum tali modo hæc gesta sint, an
alio, non adgredior disceptare: sed, quem ipse novi primum fuisse
injuriarum Græcis illatarum auctorem, hunc ubi indicavero, tunc ad
reliqua exponenda progrediar, perinde et parvarum civitatum et magnarum
res persecuturus. (4) Etenim quæ olim fuerant magnæ, earum plurimæ
parvæ factæ sunt: et quæ nostra memoria magnæ fuere, eædem prius exiguæ
fuerant. Itaque, bene gnarus humanam felicitatem nequaquam in eodem
fastigio manere, perinde utrarumque faciam mentionem.
VI. Crœsus, genere Lydus, Alyattis filius, rex fuit populorum intra
Halyn fluvium incolentium; quod flumen, a meridie Syros inter et
Paphlagonas interfluens, ad septentrionem in Euxinum qui vocatur Pontum
se exonerat. (2) Hic Crœsus e barbaris, quos novimus, primus alios
Græcorum imperio suo subjecit et ad tributum pendendum adegit, alios
sibi socios et amicos adjunxit. Subegit Ionas et Æoles et Dorienses
Asiam incolentes; amicos autem sibi conciliavit Lacedæmonios. (3) Ante
Crœsi vero imperium Græci omnes liberi fuerunt: nam Cimmeriorum
expeditio adversus Ioniam, ante Crœsi ætatem suscepta, non oppidorum
fuerat redactio in potestatem, sed rapina ex incursione.
VII. Cæterum regnum illud, quum Heraclidarum antea fuisset, ad Crœsi
genus, qui Mermnadæ nominabantur, tali modo pervenerat. (2) Candaules,
quem Græci Myrsilum vocant, Sardium fuit rex, ab Alcæo oriundus,
Herculis filio. (3) Nam Agron, Nini filius, Beli nepos, Alcæi pronepos,
primus ex Heraclidis rex fuerat Sardium; Candaules vero, Myrsi filius,
postremus. Qui vero ante Agronem in eadem regione regnaverant, a Lydo
Atyis filio erant oriundi, a quo universus populus Lydorum nomen
invenit, quum prius Mæones fuissent nominati. (4) Ab his priscis
regibus commissum sibi regnum ex oraculi edicto obtinuerunt Heraclidæ,
Iardani ancilla et Hercule prognati; regnantes, per duas et viginti
virorum generationes, annos quinque et quingentos, continua serie
filius patri succedens usque ad Candaulen Myrsi filium.
VIII. Hic igitur Candaules uxoris suæ amore tenebatur, eamque deperiens
arbitrabatur esse sibi uxorem mulierum omnium formosissimam. Quod quum
ei esset persuasum, apud Gygen Dascyli filium, unum e corporis
custodibus, quem maxime acceptum habebat, ut de rebus etiam gravissimis
cum eo communicabat, ita formæ laudem uxoris supra modum extulit. (2)
Nec multo post (erat enim in fatis ut infortunatus esset Candaules) his
verbis Gygen est adlocutus: «Gyge, videris tu mihi de forma uxoris meæ
verba facienti fidem non adhibere; auribus enim minus fidere amant
homines quam oculis: fac igitur ut nudam illam spectes.» (3) At ille,
vehementer exclamans, «Domine, inquit, quemnam sermonem haudquaquam
sanum profers, jubens me heram meam nudam spectare! Mulier enim tunicam
exuens, simul etiam verecundiam exuit. (4) Jam olim vero honestatis
præcepta inventa sunt ab hominibus, a quibus discere oportet: quorum
unum hoc est, Sua quemque debere inspicere. Ego vero persuasum habeo
esse illam mulierum omnium pulcerrimam; teque oro, ne postules illicita.»
IX. His usus verbis repugnavit Gyges, veritus ne quid sibi ex ea re
mali accideret. Cui rex vicissim, «Confide, inquit, Gyge; neque aut me
time, quasi te tentaturus utar hoc sermone, aut uxorem meam, ne quid
tibi ex illa detrimenti creetur. Omnino enim eam rationem equidem
inibo, ut illa ne intellectura sit quidem, esse se a te conspectam. (2)
Te enim post apertam januam cubiculi, in quo cubamus, collocabo.
Postquam ego ero ingressus, aderit et uxor mea in cubiculum: posita est
autem prope introitum sella, in qua illa vestes suas, aliam post aliam
exuens, deponet: ibi tunc licuerit tibi multo cum otio eam spectare.
(3) Deinde, quum e sella in lectum conscendet et tu a tergo ejus eris,
reliquum est ut tu cures ne illa te conspiciat foras exeuntem.»[TR1]
X. Igitur Gyges, quum effugere non posset, paratus fuit: quem
Candaules, postquam cubandi tempus visum est adesse, in cubiculum
introduxit; pauloque post uxor etiam adfuit. (2) Ingressam et
vestimenta ponentem Gyges quum spectasset, mox ubi aversa illa in
lectum se contulit, clam ipse foras se subduxit: at egredientem
conspicata est mulier. (3) Quæ ut intellexit quid a marito actum esset,
neque exclamavit, pudore retenta, et se animadvertisse dissimulavit, in
animo habens ultionem capere de Candaule. Apud Lydos enim, ac fere apud
cæteros quoque barbaros, etiam viro magnum in probrum vertitur nudum
conspici.
XI. Itaque tunc quidem nihil aperiens, silentium tenuit illa: simulac
vero illuxit, præsto esse jussis famulis quos maxime fidos sibi
cognoverat, Gygen ad se vocavit. (2) Et ille, nihil eam nosse ratus
eorum quæ gesta essent, arcessitus venit; quippe et antea solitus,
quoties regina vocaret, eam convenire. (3) Ut venit, his verbis eum
adlocuta est mulier: Gyge, «nunc duarum viarum tibi apertarum optionem
concedo utram ingredi volueris: aut enim, interfecto Candaule, et me et
regnum Lydorum habeto; aut te ipsum protinus sic mori oportet, ne
posthac, Candaulæ in omnibus obsequens, spectes quæ te spectare nefas
est. Enimvero aut illum, qui ista molitus est, interire oportet, aut
te, qui nudam me es conspicatus et illicita fecisti.» (4) Ad hæc verba
Gyges primum stupere, tum deinde obsecrare illam ne se necessitati
illigaret dijudicandæ talis optionis. Nec vero ei persuasit; sed vidit
necessitatem utique sibi propositam aut perdendi herum aut per alios
pereundi. Elegit itaque ut ipse superesset: (5) et illam percontans,
«Quandoquidem invitum me, inquit, adigis ad herum meum occidendum, age
audiam ecquo illum modo adgressuri simus?» Et illa excipiens, «Ex eodem
loco, inquit, adoriendus erit, unde ille nudam me tibi ostendit: in
sopitum somno impetus fiet.»
XII. Ita quum de faciendis insidiis inter se constituissent, ingruente
nocte Gyges (nec enim dimittebatur, neque ullum ei effugium erat, sed
aut ipsum interire oportebat aut Candaulen) secutus est mulierem in
cubiculum; ubi eum illa, tradito pugione, post eandem januam
occultavit.[TR2] (2) Deinde quiescente Candaule leniter accessit;
illoque obtruncato et uxorem et regnum obtinuit Gyges: cujus etiam
Archilochus Parius, qui eadem vixit ætate, in iambis trimetris meminit.
XIII. Obtinuit autem regnum in eoque confirmatus est ex Delphici
oraculi effato. Nam quum indigne ferrent Lydi casum Candaulæ, essentque
in armis, convenit inter Gygæ factionem et reliquos Lydos, ut, si
respondisset oraculum hunc esse regem Lydorum, ipse regnaret; sin
minus, Heraclidis restitueret regnum. (2) Edito igitur secundum eum
oraculo, Gyges ita regnum obtinuit. Verumtamen hoc simul edixerat
Pythia, ultionem venturam esse Heraclidis in quintum ex posteris Gygæ:
quod quidem vaticinium nec Lydi nec eorum reges ullius momenti
fecerunt, donec exitu comprobatum est.
XIV. Tali igitur modo ad Mermnadas pervenit Lydiæ regnum, Heraclidis
ereptum. Gyges autem, regnum adeptus, Delphos donaria misit non pauca.
Et argentea quidem donaria ejus maximo numero Delphis exstant: præter
argentum vero, auri etiam immensam vim dedicavit, quum aliarum rerum,
tum vero (quod præcipue memoratu dignum) crateres aurei numero sex ab
eodem dedicati exstant, (2) pondere triginta talentorum [_aureorum, quæ
hodie fuerint_ 2,106,00 _libræ._ LARCH.], repositi in Corinthiorum
thesauro; qui quidem thesaurus, vere ut dicam, non publicus civitatis
Corinthiorum est, sed Cypseli, Eetionis filii. (3) Est autem hic Gyges
barbarorum quos novimus primus qui donaria Delphis dedicavit post Midam
Gordiæ filium, Phrygiæ regem. Dedicaverat enim Midas quoque regiam
sellam, in qua præsidens jus dicere consueverat, spectatu dignam;
positaque est hæc sella ibidem ubi Gygæ crateres. (4) Aurum vero istud
et argentum, quod a Gyge dedicatum est, Gygadas [_id est_ Gygæum]
vocatur a Delphensibus de illius nomine qui dedicavit. (5) Hic quoque,
postquam regno est potitus, arma intulit Mileto et Smyrnæ, et
Colophonis urbem cepit: cæterum, quum per octo et triginta, quos
regnavit, annos nihil aliud memorabile ab eodem gestum sit, hisce
commemoratis, missum hunc faciemus.
XV. Ardyis vero, Gygæ filii, qui post illum regnavit, mentionem
injiciam. Hic Prienenses expugnavit, et Miletum invasit: eodemque
regnum Sardium obtinente, Cimmerii suis sedibus a Scythis nomadibus
pulsi in Asiam venerunt, Sardesque præter arcem ceperunt.
XVI. Ardys postquam undequinquaginta annos regnarat, successorem habuit
filium Sadyatten, qui annos regnavit duodecim. Sadyattæ successit
Alyattes; qui cum Cyaxare, Deiocæ nepote, et cum Medis bellum gessit.
Idem Cimmerios ex Asia ejecit; et Smyrnam, Colophoniorum coloniam,
cepit; et Clazomenas invasit: quo quidem ab oppido non ita ut voluerat
discessit, sed cladem haud mediocrem passus. Verum et alias res, dum
regnum tenuit, gessit; quarum memoratu dignissimæ hæ sunt.
XVII. Bellum gessit cum Milesiis, a patre traditum. Oppugnabat igitur
incursione facta Miletum tali modo: (2) quando terræ fruges adultæ
erant, tunc exercitum in regionem immittebat, expeditionem faciens ad
cantum fistularum fidiumque, ac tibiæ tam muliebris quam virilis. Ubi
vero in fines Milesiorum pervenerat, ædificia in agris nec diruebat nec
incendebat, neque fores abstrahebat, sed intacta stare omnia sinebat;
verum arbores et terræ fruges ut corruperat, domum se recipiebat: quum
enim mare obtinerent Milesii, nil attinebat circumsedere urbem cum
exercitu. (3) Ædificia autem non diruebat Lydus hoc consilio, ut
possent inde progressi Milesii terram serere colereque, ipse vero, quum
illi terram colerent, haberet quod incursione facta popularetur.
XVIII. Hoc illo modo bellum gerebat, per undecim annos; intra quos duo
ingentia vulnera Milesii accepere, unum prælio ad Limeneum in ipsorum
finibus commisso, alterum in Mæandri campo. (2) Horum undecim annorum
sex adhuc Sadyattes, Ardyis filius, apud Lydos regnaverat, qui ætate
illa cum exercitu fines Milesiorum incursavit; Sadyattes enim hic
conflaverat id bellum: quinque vero insequentibus annis Alyattes,
Sadyattæ filius, bellum gerebat, qui illud, a patre (ut supra etiam
memoravi) sibi traditum, intente persecutus est. (3) Quo in bello nulli
ex Ionibus sublevarunt Milesios, præterquam Chii soli: hi autem, opem
illis ferentes, vicem rependerunt; nam et Milesii antea Chiis, in bello
cum Erythræis, sociam præstiterant operam.
XIX. Sed anno duodecimo, dum succendebantur ab exercitu segetes, hoc
rei accidit. Simulatque incensæ segetes erant, valido coorto vento
Minervæ templum cognomine Assesiæ corripuit flamma, eoque incendio
templum conflagravit. Quæ res principio nullius momenti est habita,
deinde vero, simul Sardes redierat exercitus, in morbum Alyattes
incidit. (2) Diuturnior quum esset morbus, Delphos misit qui deum de
valitudine consulerent, sive alieno consilio ad mittendum inductus,
sive suo. Hi quum Delphos venissent, negavit Pythia se responsum eis
reddituram priusquam Minervæ templum restituissent, quod Assesi in
Milesiorum agro cremassent.
XX. Hæc ita acta esse equidem ex Delphensibus auditu cognovi: sed
Milesii istis hoc adjiciunt, Periandrum Cypseli filium, quum audivisset
oraculum Alyattæ redditum, ea de re Thrasybulum, Milesiorum tunc
temporis tyrannum, hospitio et amicitia sibi inprimis conjunctum, misso
nuncio fecisse certiorem; quo ille, re ante cognita, consilium aliquod
ad rem pertinens caperet. Ita quidem Milesii rem gestam narrant.
XXI. Alyattes vero, nunciato Pythiæ responso, præconem protinus Miletum
misit, inducias cum Thrasybulo et Milesiis ad tempus pacturus dum
templum ædificaret. (2) Miletum dum se confert legatus, Thrasybulus de
tota re liquido antea certior factus, nec ignarus quid moliretur
Alyattes, hæc machinatur. (3) Quidquid frumenti in urbe erat, tam suum,
quam privatorum, id omne in forum comportari jussit, prædixitque
Milesiis, ut ubi signum ipse dedisset, tunc compotationes
comessationesque mutuas cuncti instituerent.
XXII. Id fecit prædixitque Thrasybulus hoc consilio, ut Sardianus
legatus, postquam ingentem frumenti acervum in foro profusum et homines
vidisset oblectationibus vacantes, Alyattæ rem renunciaret. (2) Quod et
factum: nam postquam ista vidit caduceator, expositisque Thrasybulo
Lydi mandatis domum rediit, nullam aliam ob caussam (ut ego audio) pax
composita est. (3) Quum enim existimasset Alyattes vehementem frumenti
penuriam Mileti esse, populumque ad extremum malorum esse redactum et
fere contritum, audivit ex caduceatore Mileto domum redeunte contraria
eorum quæ erat opinatus. (4) Inde paullo post pax inter illos
conciliata est hac lege, ut mutuo hospites essent sociique: et pro uno
Minervæ templo ad Assesum duo ædificavit Alyattes, ipseque e morbo
convaluit. Hæc igitur ratio exitusque belli fuit, quod Alyattes cum
Milesiis et Thrasybulo gessit.
XXIII. Periander vero Cypseli filius erat, is qui Thrasybulum de edito
oraculo certiorem fecit, et Corinthi tyrannus: cui maximum in vita
oblatum fuisse miraculum narrant Corinthii, hisque Lesbii adsentiuntur;
scilicet Arionem Methymnæum delphino insidentem ad Tænaron fuisse
delatum. Citharœdus is erat, nulli suæ ætatis secundus; primusque
hominum, quos novimus, dithyrambum et fecit et nominavit docuitque
Corinthi.
XXIV. Hunc Arionem aiunt, postquam plurimum temporis apud Periandrum
esset versatus, in Italiam Siciliamque cupivisse navigare; ingentique
pecunia ibi comparata, voluisse Corinthum reverti. Igitur quum Tarento
esset profecturus, nec ullis magis quam Corinthiis fidem haberet,
navigium conduxisse hominum Corinthiorum: (2) at hos, ubi altum
tenuere, consilium agitasse de illo in mare projiciendo, quo pecunia
potirentur. Tum illum, quid ageretur intelligentem, ad preces
confugisse; et, pecunia omni nautis oblata, vitam esse deprecatum: (3)
nautas vero, precibus viri nil commotos, jussisse ut aut sibi manus
inferret, quo in terra sepulturam nancisceretur, aut ut illico in mare
se projiceret. (4) Has in angustias et consilii inopiam redactum
Arionem orasse, ut, quandoquidem ita eis placitum esset, sinerent se
omni ornatu suo indutum, in summo puppis foro stantem, canticum canere;
quo facto pollicebatur sibi se manus illaturum. (5) Tunc nautas,
cupidine captos audiendi præstantissimi omnium cantoris, e puppi mediam
in navem concessisse; et illum, omni ornatu indutum, capta cithara, in
summo navis foro stantem, carmen quod orthion vocatur peregisse;
peractoque cantu, ita ut erat, cum omni ornatu in mare se conjecisse.
(6) Tum illos, continuato cursu, Corinthum navigasse: hunc vero, aiunt,
a delphino exceptum dorso, Tænaron fuisse delatum; ubi quum in terram
esset egressus, Corinthum inde eodem habitu perrexisse, ibique quid
accidisset enarrasse. (7) Periandrum vero, quum fidem non haberet,
tenuisse Arionem in custodia, ne quo prodiret, cæterum curam intendisse
in nautas. Nautæ ut Corinthum advenerunt, accitos ad se percontatum
esse Periandrum, ecquid de Arione memorarent: (8) quibus dicentibus
salvum illum in Italia esse, et fortunatum Tarenti a se relictum,
adparuisse Arionem eodem cultu quo in mare prosiluerat; et illos,
perterritos convictosque, non potuisse amplius ire infitias. (9) Hæc
quidem et Corinthii narrant et Lesbii; et exstat Tænari donarium
Arionis æneum, non magnum illud quidem, homo insidens delphino.
XXV. Alyattes Lydus, confecto cum Milesiis bello, deinde, quum septem
et quinquaginta annos regnasset, vita excessit. Dedicavit autem hic,
secundus ex hac familia, postquam e morbo convaluerat, Delphis craterem
argenteum ingentem, et basin crateris ferream ferruminatam, spectatu
dignam inter omnia quæ sunt Delphis donaria; Glauci Chii opus, qui unus
hominum omnium ferruminationem ferri invenit.
XXVI. Mortuo Alyattæ successit in regnum Crœsus, Alyattæ filius, annos
natus quinque et triginta: qui Græcorum primos Ephesios armis invasit.
(2) Ibi tunc Ephesii, quum ab eo obsiderentur, urbem suam Dianæ
dedicarunt, fune ex illius templo ad murum adligato: est autem inter
veterem urbem, quæ tunc obsidebatur, et Dianæ templum septem stadiorum
intervallum. (3) Hos igitur primos adgressus est Crœsus; deinde vero,
per vices, singulos quoque Ioniæ et Æoliæ populos, aliis alias caussas
inferens, graviora caussatus adversus hos in quibus graviores reperire
caussas poterat, nonnullis etiam eorum levia admodum exprobrans.
XXVII. Deinde, postquam Asiam incolentes Græci ad pendendum tributum
erant subacti, constituit ædificatis navibus insulanos adgredi. (2) Ad
quas compingendas quum omnia ei essent parata, aiunt alii Biantem
Prienensem, quum Sardes venisset, alii Pittacum Mytilenæum,
interrogatum a Crœso ecquid maxime novi gereretur apud Græcos, ea
respondisse quæ illum ne classem conficeret inhibuerunt. Dixisse enim:
«Insulani, o rex, decem milia equitum conducunt, expeditionem adversus
Sardes atque te molientes.» (3) Crœsum autem, ratum vera eum dicere,
respondisse: «Utinam dii hanc mentem dent insulanis, ut Lydorum filios
cum equitatu invadere velint!» (4) Tum illum excipientem dixisse:
«Videris mihi, rex, cupide vota facere ut insulanos equis vectos
deprehendas in continente, haud absurda spe; (5) insulanos vero quid
putas, ex quo primum ædificare te contra se classem audiverunt,
exoptare aliud, nisi ut, in altum evectos deprehendant Lydos in mari,
teque pro Græcis continentem incolentibus, quos tu in servitute
contines, ulciscantur?»[TR3] (6) Cujus conclusione orationis admodum
delectatum Crœsum, paruisse illi, ut qui perapte ad rem locutus
videretur, et a fabricanda classe destitisse. Atque ita cum Ionibus
insulas incolentibus hospitium contraxit.
XXVIII. Insequente tempore, subactis fere omnibus populis intra Halyn
fluvium incolentibus: (nam, exceptis Cilicibus ac Lyciis, cæteros omnes
suæ potestati subjectos Crœsus tenebat; sunt autem populi hi, Phryges,
Mysi, Mariandyni, Chalybes, Paphlagones, Thraces quum Thyni, tum
Bithyni, Cares, Iones, Dorienses, Æolenses, Pamphyli:)
XXIX. hos igitur postquam sub potestatem suam Crœsus redegerat, eaque
accessione regnum Lydorum auxerat, adveniebant Sardes, urbem divitiis
florentem, quum alii omnes e Græcia viri per illud tempus sapientiæ
laude clari, ut cuique commodum erat eo proficisci, tum vero etiam
Solon, Atheniensis: qui postquam Atheniensibus jussu ipsorum scripserat
leges, navi profectus, caussam interserens velle se alias spectare
regiones, decem annos peregrinatus est; ne scilicet quampiam ex
legibus, quas tulerat, mutare cogeretur. (2) Nam ipsis Atheniensibus
per se id facere nefas erat, quippe qui gravissimo jurejurando sese
obstrinxerant, per decem annos eis legibus, quascumque ipsis Solon
tulisset, esse usuros.
XXX. Hanc ipsam igitur ob caussam, tum vero etiam spectandi gratia,
peregre profectus Solon in Ægyptum se contulit ad Amasin, atque etiam
Sardes ad Crœsum. (2) Quo ut advenit, in regia hospitio acceptus est a
Crœso. Tum tertio aut quarto post die, jussu Crœsi, ministri regis
circumduxerunt Solonem, thesauros omnes et quidquid ibi magni et
opulenti inerat, ostentantes. (3) Quæ quum ille spectasset, et cuncta,
ut ei commodum fuerat, esset contemplatus, tali modo eum percunctatus
est Crœsus: «Hospes Atheniensis, inquit, multa ad nos de te fama
manavit, quum sapientiæ tuæ caussa, tum peregrinationis, ut qui
sapientiæ studio incumbens multas terras spectandi caussa obieris. Nunc
igitur incessit me cupido ex te sciscitandi, ecquem tu adhuc videris
omnium hominum beatissimum.» (4) Nempe, quod se ipsum hominum
beatissimum esse putaret, idcirco hanc illi quæstionem proposuit. At
Solon, nulla usus adsentatione, sed ut res erat respondens, «Ego vero,
inquit, beatissimum vidi Tellum Atheniensem.» (5) Quod dictum miratus
Crœsus, concitate quærit: «Qua tandem ratione Tellum beatissimum
judicas?» Cui ille: «Tellus, inquit, florente civitate, filios habuerat
bonos viros honestosque, et illis cunctis prognatos viderat liberos,
eosque omnes superstites: idemque, quum re familiari satis lauta, ut
apud nos, usus esset, vitæ finem habuit splendidissimum; (6) nam in
prælio, quod Athenienses adversus finitimos ad Eleusinem commiserunt,
postquam fortiter pugnavit, hostemque in fugam vertit, honestissima
morte defunctus est; et eodem loco, quo cecidit, publice ab
Atheniensibus sepultus est et magnifice honoratus.»
XXXI. Hisce quum Solon, quæ de Tello ejusque felicitate copiose
exposuit, admonuisset Crœsum, interrogare hic institit, quemnam
secundum ab illo vidisset beatissimum; existimans utique secundas certe
partes sese laturum. (2) At ille, «Cleobin, inquit, et Bitonem. His
enim, genere Argivis, et victus suppetebat probabilis, et robur
corporis erat tale, ut et uterque pariter certaminum præmia abstulerit,
et de eisdem hæc etiam narretur historia. (3) Quum festus dies ageretur
Junonis Argivæ, oporteretque omnino matrem horum bigis in templum vehi,
nec vero in tempore ex agro adessent boves; tunc juvenes, urgente hora,
jugum sibi subeuntes, plaustrum traxerunt quo mater vehebatur, eoque
per quadraginta quinque stadia tracto ad templum pervenerunt. (4) Quo
facto quum oculos universi cœtus in se convertissent, optimus eisdem
obtigit vitæ exitus; ostenditque in his numen, melius esse hominibus
mori, quam vivere. (5) Nam quum circumstantes Argivi laudarent juvenum
robur, Argivæ vero felicem prædicarent matrem quod tales haberet
filios; mater, et facto vehementer gavisa et omine, stans ante
simulacrum precata est deam, ut Cleobi et Bitoni filiis suis, qui ipsam
magnifice honorassent, id daret quod optimum esset contingere homini.
(6) Post hanc precationem, peracto sacrificio, laute epulati juvenes,
quum in ipso templo somno se dedissent, non amplius resurrexerunt, sed
hoc vitæ exitu sunt perfuncti. Eorundem dein imagines, ut qui homines
fuissent præstantissimi, fieri curarunt Argivi, Delphisque
dedicarunt.»[TR4]
XXXII. Istis igitur secundum felicitatis locum Solon tribuebat. Tum
vero subiratus Crœsus: «Hospes Atheniensis, ait, nostra vero felicitas
adeo abs te in nihilum projicitur, ut ne privatis quidem hominibus
æquiparandos nos existimes?» (2) Cui ille: «Crœse, inquit, gnarum me
numen omne esse invidum et summa imis mutare, interrogas de rebus
humanis. In diuturno tempore multa videre est quæ quis nolit, atque
etiam tolerare multa. Propono enim homini terminum vitæ ad septuaginta
annos. (3) Hi septuaginta anni constant ex viginti quinque millibus ac
ducentis diebus, mense intercalari non posito: sin velis alternos ex
illis annis interjecto mense fieri longiores, quo tempestatum
vicissitudines justo tempore redeant, menses intercalares per annos
septuaginta conficientur triginta quinque, dies autem ex his mensibus
mille et quinquaginta. (4) Horum autem dierum omnium, qui in
septuaginta annis sunt numero ducenti et quinquaginta supra viginti sex
millia, nullus est qui rem prorsus similem, qualis ab alio adducta est,
adducat. (5) Itaque, Crœse, homo quantus est, fortunæ casibus est
obnoxius. Jam te quidem ego et opulentum video, et multorum hominum
regem; istud vero, quod ex me quærebas, de te nondum prædicabo
priusquam te vita bene defunctum audiero. (6) Neque enim beatior est
magnis opibus præditus, quam is cui in diem victus suppetit, nisi eidem
omnibus bonis prædito fortuna concesserit vita bene defungi. Etenim
multi homines perquam opulenti, non idcirco beati sunt: multi vero,
quibus mediocris res familiaris est, felices. (7) Jam qui admodum dives
est, nec tamen beatus, is duabus tantum rebus antecellit felicem; hic
vero divitem, multis rebus. Ille ad explendas cupiditates et ad
tolerandum magnum aliquod incidens damnum, validior est: hic vero illum
superat hisce rebus; damnum quidem et cupiditatem non similiter, atque
ille, potest ferre, sed hæc incommoda ab illo abigit felicitas; est
vero membris integris, prospera fruens valitudine, malorum exsors,
lætus liberis, formosus. (8) Quodsi præterea diem quoque extremum
feliciter obierit, hic ille est quem tu quæris, dignus qui beatus
prædicetur. Priusquam vero diem obierit, differendum est, necdum beatus
hic nominandus, sed felix. (9) Jam ista simul cuncta ut consequatur
homo, id quidem fieri non potest; quemadmodum nulla est terra quæ
cuncta sibi suppeditet, sed aliud habet, alio indiget; quæ vero plurima
habet, ea optima est. (10) Nempe eodem modo etiam hominum nemo est
omnium, cui uni omnia cumulate adsint, sed alia habet, aliorum autem
indiget: qui vero eorum plurima ad vitæ usque exitum habuit, ac deinde
placide finiit vitam, hic, o rex, me judice, nomine isto prædicari
dignus est. Denique in omni re respiciendus finis est, in quem sit res
exitura: multos enim deus, postquam felicitatem illis ostendit,
funditus dein evertit.»
XXXIII. Hæc dicens minime gratum se præbebat Crœso, sed is nullam ejus
rationem habens a se dimisit, inscitum admodum esse hominem ratus, qui
præsentia bona omittens, finem cujusque rei juberet respicere.
XXXIV. Post Solonis discessum gravis divinitus vindicta Crœsum excepit;
hac causa, ut conjicere licet, quod se ipsum hominum beatissimum
judicaret. Ac statim quidem per quietem oblatum ei somnium est,
veritatem indicans malorum quæ filio ejus essent eventura. (2) Erant
enim Crœso filii duo; alter corporis vitio laborabat, erat enim mutus;
alter inter æquales rebus omnibus longe primus: nomen ei erat Atys.
Hunc Atyn, Crœso significat somnium, fore ut amittat ferrea cuspide
ictum. (3) Expergefactus ille, re secum versata, pertimescens somnium,
capit filio uxorem; eumque, quum solitus esset exercitum ducere
Lydorum, nusquam porro ad tale munus emittit: jacula vero et hastas, et
cujusque generis tela quibus ad bellum utuntur homines, ex virorum
habitatione in interiora conclavia congeri jubet, ne quid suspensum in
filium suum incidat.
XXXV. Interim dum filius ejus nuptias ageret, advenit Sardes vir
calamitate obstrictus, cui manus non erant puræ, natione Phryx, regio
de genere. (2) Qui quum ad ædes Crœsi venisset, orassetque ut ritu
patrio expiari sibi contingeret, expiavit eum Crœsus: est autem modum
expiandi apud Lydos similis ei quo Græci utuntur. (3) Peractis
legitimis, percontatur Crœsus hominem, unde veniret, quisve esset, his
usus verbis: «Quis tu es, homi, et quonam e Phrygiæ loco veniens, ad
meos lares supplex te recepisti? et quem virum, quamve fœminam
occidisti?» (4) Cui ille respondit: «O rex, Gordiæ sum filius, Midæ
nepos; est autem nomen mihi Adrasto. Fratrem meum occidi invitus, unde
ejectus a patre adsum, et rebus omnibus destitutus.» (5) Tum Crœsus:
«Ex viris amicis, inquit, oriundus es, et ad amicos venisti, ubi
nullius rei indigebis quoad apus nos manseris. Istam autem calamitatem
quam poteris levissime ferendo, plurimum lucri feceris.» Ita ille in
Crœsi ædibus vitam agebat.
XXXVI. Per idem tempus in Olympo Mysio aper exstitit mira magnitudine,
qui ex illo monte irruens Mysorum arva vastabat; contra quem quum sæpe
egressi essent Mysi, nihil ei mali inflixerant, sed male ab illo
fuerant accepti. (2) Ad extremum venere ad Crœsum Mysorum legati, hæc
dicentes: «Adparuit, o rex, in regione nostra immani magnitudine aper,
qui agrestia corrumpit opera; cujus ut potiamur studiosi operam dantes,
nihil proficimus. Itaque te nunc oramus, filium tuum et selectos
juvenes canesque nobiscum emittas, quo belluam e terra nostra
tollamus.» (3) Hæc illis precantibus Crœsus, recordatus eorum quæ per
somnum ipsi prædicta erant, ita respondit: «Filii quidem mei nolite
amplius facere mentionem: nec enim illum emittere vobiscum possum, est
enim novus nuptus, et hæc rei ei nunc curæ est. (4) Lydorum autem
selectam manum et venaticum omne ministerium una mittam; hortaborque
exeuntes, ut quam promtissime vobiscum belluam a terra submoveant.»[TR5]
XXXVII. Hæc Crœsus respondit; quibus quum contenti essent Mysi,
intervenit filius, auditis quæ Mysi precarentur. (2) Pernegante vero
Crœso se filium cum illis missurum, hæc inquit ad eum adolescens: «At
antehac, o pater, hoc mihi honestissimum et nobilissimum fuit, in bella
et in venationes exeundo gloriam parare: nunc vero utroque horum
exclusum me tenes, nulla in me cognita ignavia aut animi dejectione.
(3) Nunc ergo quibus oculis me conspici oportet euntem in forum, aut ex
foro redeuntem? quis tandem esse videbor civibus? qualis videbor novæ
nuptæ? cui illa viro putabit se connubio esse junctam? Proinde me tu
aut sinas venatum exire, aut ratione mihi persuadeas, melius mihi hoc
esse quod tu ita facis.»
XXXVIII. Cui respondens Crœsus, «Non quod ignaviam, inquit, o fili, aut
aliud quidquam parum mihi gratum in te cognoverim, hoc facio; sed quod
mihi somnii species per quietem oblata dixit brevis ævi te futurum,
quippe ferrea periturum cuspide. Cujus visi caussa et has tuas nuptias
maturavi, nec ad ea quæ nunc suscipiuntur te emitto, vigilans si quo
pacto, dum vivo, periculo te queam subducere. Es enim unicus mihi
filius; nam alterum [auribus captum] pro nullo existimo.»
XXXIX. Ibi rursus adolescens: «Ignosco quidem tibi, inquit, pater,
quod, quum tale tibi oblatum sit visum, custodiam mei agas: sed, quod
tu parum animadvertis, quodve oblitus es in hoc insomnio, id me te
monere fas est. (2) Somnium ais tibi dixisse, ferrea cuspide me
periturum: at apro quænam sunt manus, quæve ferrea cuspis, quam tu
timeas? Quodsi enim a dente me periturum dixisset, aut ab alia re
simili, tum hoc, quod agis, agere te oporteret; nunc vero a cuspide
dixit. Quare, quum non sit nobis cum viris proposita pugna, abire me
patere.»
XL. Tum Crœsus: «Fili,[TR6] ait, aliquatenus me vincis, sententiam
insomnii declarans. Itaque, tamquam a te victus, sententiam muto, et
veniam tibi do venatum exeundi.»
XLI. Quibus dictis, Adrastum Phrygem jubet vocari; eumque, ubi adfuit,
sic est adlocutus: «Adraste, ego te funesta calamitate obstrictum, quam
tibi non exprobro, expiavi, et domum meam recepi, in qua etiam nunc
omnium rerum sumtum tibi suppedito. (2) Nunc ergo (debes enim de me,
prius de te bene merito, in vicem bene mereri) rogo te ut custos sis
filii mei venatum exeuntis, ne qui in itinere cooriantur vobis malefici
grassatores in perniciem. Ad hæc, tua etiam ipsius interest ut eas ubi
splendorem ex rebus gestis possis parare; nam et patrium hoc est tibi,
et præterea robur inest.»
XLII. Cui Adrastus: «Alioquin, inquit, rex, in istud certamen non eram
proditurus; neque enim tali adfectum calamitate fas est æqualibus se
immiscere fortunatis, neque id ego cupio; atque etiam alias sæpe me
continui. (2) Nunc vero, quoniam tibi hoc cordi est, cui gratum facere
debeo (nam rependenda mihi sunt beneficia tua), paratus sum exsequi
mandatum: tuque filium tuum, quem custodire me jubes, rediturum esse
incolumem, quod quidem penes custodem fuerit, exspecta.»
XLIII. Hæc postquam Crœso ille responderat, proficiscuntur deinde
selectis juvenibus stipati canibusque. Ubi ad Olympum montem
pervenerunt, indagant belluam, et inventam circumfusi jaculis
incessunt. (2) Ibi tum hospes, idem ille qui a cæde fuerat purgatus,
cui Adrasto nomen, vibrato in aprum jaculo, ab illo quidem aberrat, sed
Crœsi filium ferit. (3) Atque ita ille, cuspide ictus, somnii effatum
explevit. Quod factum nunciaturus aliquis Crœso cucurrit, veniensque
Sardes et pugnam ei et fatum filii indicavit.
XLIV. Crœsus, morte filii consternatus, tanto gravius eam tulit, quos
is eum occidisset, quem ipse expiaverat a cæde. Et calamitatem eam
gravissime lamentans, Jovem Expiatorem invocavit, testificans quæ ab
hospite esset passus; et Larem quoque et Sodalitium invocavit, eumdem
deum adpellans. Nempe Larem (_sive_ Focorum præsidem) vocavit, quod,
quem hospitem domi suæ receperat, eundem imprudens interfectorem filii
sui aluisset: Sodalitium vero, quod, quem custodem adjunxisset filio
suo, eumdem inimicissimum deprehendisset.
XLV. Post hæc Lydi venerunt cadaver ferentes. quos pone sequebatur
interfector. Et hic quidem, ubi adfuit, stans ante cadaver tradidit
sese Crœso, manus protendens, oransque ut se super cadavere mactaret;
non esse sibi vivendum, dicens, qui, post superiorem calamitatem,
expiatorem etiam suum perdidisset. (2) Quibus auditis Crœsus, tanto
licet domestico in luctu, commiseratus tamen Adrastum, dixit illi:
«Habeo abs te, hospes, omnem vindictam, quoniam te ipse morte
condemnas; nec tu mihi hujus mali auctor es, nisi quatenus invitus
illud fecisti, sed deorum nescio quis; qui mihi jam pridem hoc futurum
ante significavit.» (3) Crœsus igitur filium, prout justum erat,
sepeliendum curavit. Adrastus vero, Gordiæ filius, Midæ nepos, hic idem
qui et fratris sui fuerat interfector, et sui expiatoris, ubi silentium
fuit hominum circa sepulcrum, agnoscens se esse hominum quos ipse
novisset calamitosissimum, super busto se ipse jugulavit.
XLVI. Crœsus vero, filio orbatus, duos annos ingenti in luctu desedit.
Sed posthac imperium Astyagis, Cyaxaræ filii, a Cyro Cambysis filio
eversum, resque Persarum crescentes, luctui Crœsi finem fecerunt,
curamque injecerunt ei et cogitationem, si qua ratione posset
crescentem Persarum potentiam, priusquam nimium invalesceret, coercere.
(2) Ab hac igitur cogitatione statim tentare oracula cœpit, tum quæ
apud Græcos erant, tum id quod in Libya; aliosque alio dimisit, quorum
alii Delphos irent, alii Abas, Phocensium oppidum, alii Dodonam. Alii
item ad Amphiaraum mittebantur, et ad Trophonium; alii ad Branchidas
ditionis Milesiæ. (3) Hæc Græca sunt oracula, ad quæ Crœsus misit
consulenda: in Libyam vero ad Ammonem alios misit, qui ab illo responsa
peterent. (4) Misit autem tentaturus oracula quid saperent; ut, si illa
reperisset verum nosse, tum iterum mitteret qui ex illis quærerent, an
expeditionem adversus Persas deberet suscipere.
XLVII. Ad tentanda igitur oracula hisce cum mandatis Lydos emisit, ut
ab eo die, quo Sardibus essent profecti, centum consequentes numerarent
dies, et centesimo die oracula adirent, ex eisque quærerent, quid esset
quod illo die ageret rex Lydorum Crœsus, Alyattæ filius; et quidquid a
quoque oraculo responsum fuisset, id scripto mandarent, ad seque
deferrent. (2) Jam, quid fuerit quod cætera responderint oracula, a
nemine memoriæ proditum est: Delphis autem, simul atque Lydi deum
consulturi penetrale templi intrarant, et quod ipsis mandatum erat
interrogaverant, Pythia hexametro tenore hæc respondit:
Æquoris est spatium et numerus mihi notus arenæ,
mutum percipio, fantis nihil audio vocem.
Venit ad hos sensus nidor testudini' duræ,
quæ simul agnina coquitur cum carne lebete
ære infra strato, et stratum cui desuper æs est.
XLVIII. Hoc Pythiæ responsum quum scripto mandassent Lydi, Sardes sunt
reversi. Postquam vero cæteri quoque,[TR7] quos circummiserat Crœsus,
rediere vaticinia ferentes, singula scripta evolvens Crœsus inspexit.
(2) Ac horum quidem nullum advertebat ejus animum, præter id quod
Delphis erat adlatum: quod simul atque cognovit, adoravit probavitque,
unum existimans esse oraculum illud Delphicum, quippe cui compertum
fuisset, quid ipse fecisset. (3) Postquam enim emiserat homines qui
oracula consulerent, statutum diem observans, tale quidpiam machinatus
erat, ea commentus quæ nemo cognoscere aut hariolari posset: testudinem
et agnum in frusta concidit, et una coxit ipse æneo in lebete, æneo
imposito operculo.
XLIX. Hoc igitur Delphis responsum accepit Crœsus: quid sit vero quod
ab Amphiarai oraculo Lydis fuerit responsum, postquam in illius templo
legitimis cærimoniis essent perfuncti, non habeo dicere: nec enim de
hoc aliud quidquam memoratur, nisi quod hunc etiam Crœsus oraculum
verax habere existimaverit.
L. Post hæc autem ingentibus sacrificiis Delphicum deum propitium sibi
reddere instituit. Lectas enim victimas ter millenas de quoque genere
immolavit; præterea lectulos auro argentove obductos, et phialas
aureas, et purpureas vestes tunicasque, ingenti pyra exstructa,
concremavit.[TR8] hisce sperans deum magis sibi se conciliaturum;
Lydisque cunctis edixit, ut de suo, quidquid quisque haberet, eidem deo
sacrificaret. (2) Tum peractis sacrificiis, conflata immensa vi auri,
dimidiatos lateres ex eo procudi jussit, palmarum sex in longitudinem,
trium palmarum in latitudinem, crassitie palmari, numero centum et
septemdecim. Horum quattuor ex purissimo auro erant, singuli pondo
duorum talentorum cum dimidio; reliqui semilateres ex albido auro,
pondo binorum talentorum. (3) Fecit etiam leonis effigiem ex auro
purissimo, cujus pondus decem talentorum erat. Hic leo, quo tempore
deflagravit Delphicum templum, de semilateribus decidit (super illis
enim erat collocatus), et nunc in Corinthiorum thesauro est repositus,
pondusque ejus sex talentorum est cum dimidio; periere enim liquefacta
talenta tria cum dimidio.
LI. Hæc Crœsus postquam confecta habuit, Delphos misit, cum eisque
simul hæcce: crateres duos ingenti magnitudine, alterum aureum,
argenteum alterum; quorum aureus ad dextram positus erat intrantibus
templum, argenteus ad sinistram. (2) Sed et hi, quo tempore
conflagravit templum, loco moti sunt: et aureus quidem, cujus pondus
octo talenta cum dimidio colligit duodecimque insuper libras, in
Clazomeniorum thesauro positus est; argenteus vero in atrii angulo,
capiens amphoras sexcentas; miscetur enim in eo vinum a Delphensibus
festo Theophaniorum die. (3) Aiunt autem Delphenses, esse opus Theodori
Samii; quod etiam ego existimo, esse enim fabricam haud vulgarem
adparet. Præterea quattuor dolia misit argentea, quæ in Corinthiorum
thesauro reposita sunt. Duas item urnas lustrales dedicavit, auream
alteram, alteram argenteam: quarum illa, quæ ex auro est, titulum
præfert LACEDÆMONIORUM, dicuntque Lacedæmonii suum esse donarium,
falso; (4) nam et hoc Crœsi est, titulum autem inscripsit Delphensium
non nemo, Lacedæmoniis gratificaturus; cujus nomen, bene mihi cognitum,
edere nolo. Sed puer quidem cujus per manum effluit aqua,
Lacedæmoniorum donarium est, at urnarum neutra. (5) Alia denique multa
donaria minus insignia simul cum istis misit Crœsus: in his guttos
argenteos orbiculata forma; est præsertim mulieris simulacrum aureum
tricubitale, quam Delphenses aiunt effigiem esse pistricis Crœsi. Ad
hæc uxoris etiam suæ monilia dedicavit, ejusdemque cingula.
LII. Ista igitur dona Delphos Crœsus misit. Amphiarao vero, cujus et
virtutem et calamitatem fando audierat, clypeum dedicavit totum ex
auro; item hastam ex solido auro totam, cujus hastile pariter aureum
atque spiculum: quæ donaria ad meam usque ætatem Thebis reposita sunt,
et Thebarum quidem in templo Ismenii Apollinis.
LIII. Hæc dona ad deorum templa delaturis Lydis injunxit Crœsus, ut
interrogarent oracula, an[TR9] adversus Persas expeditionem susciperet
Crœsus, et an posset sociorum aliquas copias sibi adjungere? (2) Qui ut
eo quo missi erant pervenere, dedicatis donariis, oracula consuluerunt
his verbis: «Crœsus, Lydorum rex aliorumque populorum, existimans hæc
sola vera esse oracula hominibus, dona vobis misit digna vestris
inventis, et nunc e vobis quærit, an adversus Persas suscipiat
expeditionem, tum ecquem exercitum socium armorum possit sibi
adjungere?» (3) Quæ quum illi interrogassent, utriusque oraculi
responsa ad eandem sententiam collinearunt; quippe prædicebant Crœso,
si bellum inferret Persis, eversurum eum esse magnum imperium; simulque
ei consulebant, ut Græcorum exquireret potentissimos, eosque sibi
socios adjungeret.
LIV. Ea oracula postquam ad se relata Crœsus cognovit, responsis istis
vehementer est gavisus: prorsusque existimans se Cyri regnum esse
eversurum, missis rursus Delphos legatis, Delphensium singulos, numerum
illorum percontatus, viritim duobus stateribus auri donavit. (2)
Vicissimque Delphenses Crœso Lydisque in omne futurum tempus primas
detulerunt in consulendo oraculo partes, immunitatemque, et primum in
consessibus locum, denique jus civitatis, cuique qui numero Delphensium
vellet adscribi.
LV. Cæterum donis istis Delphenses prosecutus Crœsus, tertio oraculum
consulit; quippe veracitatem ejus expertus, largiter sibi in eo
consulendo indulgebat. Interrogavit autem oraculum hæc proponens, an
diuturnum sibi futurum esset imperium? (2) Cui Pythia hæc respondit:
Regis apud Medos mulo jam sede potito,
Lyde, fugam mollis scruposum corripe ad Hermon,
neve mane, ignavus posito sis, Lyde, pudore!
LVI. Quibus verbis ad Crœsum perlatis, longe omnium maxime gavisus est,
ratus nunquam in Medos mulum pro viro esse regnaturum, adeoque nec
ipsum, nec suos posteros, umquam privatum iri imperio. (2) Deinde curam
suam eo convertit, ut inquireret quinam essent Græcorum potentissimi,
quos socios sibi adjungeret. Sciscitatus igitur repperit, Lacedæmonios
et Athenienses præter cæteros eminere, illos quidem Dorico in genere,
hos vero in Ionico. (3) Hi enim duo populi præcipui habebantur, alter
Pelasgicus, quum antiquitus sint, alter Hellenicus: et alter quidem
numquam solo suo excesserat, alter vero valde multumque erat vagatus.
(4) Nam sub Deucalione rege Phthiotin terram habitaverat; sub Doro
vero, Hellenis filio, regionem Ossæ et Olympo subjectam occupavit, quæ
Histiæotis vocatur; (5) tum ex Histæotide ejectus a Cadmeis, Pindum
incoluit, et Macednus populus est nominatus; inde rursus in Dryopidem
transiit; ex Dryopide denique sic in Peloponnesum venit, et Doricus est
adpellatus.