και αν αυτό δεν συνέβαινε κατ' αυτόν τον τρόπον, καθώς και τόρα η
συζήτησίς μας το ώρισε, και ετολμούσε περισσότερον από κάθε άλλο
χάριν του αγαθού να ψεύδεται προς τους νέους, άραγε υπάρχει κανέν
άλλο ψεύδος ωφελιμώτερον από αυτό και περισσότερον ικανόν να κάμη
όλους όχι με την βίαν αλλά εκουσίως να κάμνουν τα δίκαια;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Καλή μεν είναι η αλήθεια, καλέ Ξένε, και μόνιμος. Αλλά
φαίνεται ότι δεν είναι εύκολον να την παραδεχθή κανείς.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Πολύ καλά. Και όμως το μυθολόγημα του Σιδωνίου (Κάδμου)
εστάθη εύκολον να πιστευθή, αν και είναι τόσον απίστευτον, καθώς
και άπειρα άλλα.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ποία;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Ότι, αφού εσπάρησαν κάποτε οδόντες, εφύτρωσαν από αυτούς
οπλίται. Και βεβαίως αυτό είναι σπουδαίον παράδειγμα διά τον
νομοθέτην, ότι θα ημπορέοη να γίνη πιστευτός δι' οτιδήποτε δοκιμάση
να καταπείση τας ψυχάς των νέων, ώστε τίποτε άλλο δεν πρέπει να
προσπαθή να εύρη, παρά εις τι εάν καταπείση θα ημπορέση να
προξενήση μέγιστον αγαθόν εις την πόλιν, ως προς αυτό δε να επινοή
οποιανδήποτε εφεύρεσιν, δηλαδή με ποίον τρόπον όλος ο τοιούτος
συνοικισμός θα ομιλή προ πάντων έν και το αυτό περί τούτων εις όλην
του την ζωήν και εις τας ωδάς και εις τους μύθους και εις τους
λόγους. Λοιπόν, εάν σεις έχετε καμμίαν διαφορετικήν γνώμην από
αυτήν, δεν υπάρχει κανέν εμπόδιον να διαφιλονικήσετε τους λόγους
μου.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αλλά νομίζω ότι κανείς από ημάς τους δύο δεν ημπορεί να
διαφιλονικήση αυτά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Επομένως ίσως καθήκον ιδικόν μου είναι να ειπώ τα κατόπιν
από αυτά.
Δηλαδή λέγω ότι γενικώς πρέπει όλοι οι χοροί, οι οποίοι είναι
τρεις, να μαγεύουν τας ψυχάς των παίδων, αι οποίαι είναι ακόμη
νεαροί και απαλαί, και να λέγουν καλά και όλα τα άλλα, όσα είπαμεν
και ημπορούμεν να ειπούμεν ίσως, το σύνολον όμως αυτών ας είναι το
εξής: Εάν διισχυρισθώμεν ότι ο ίδιος βίος θεωρείται από τους θεούς
ηδονικώτατος και συγχρόνως άριστος, όχι μόνον την αλήθειαν θα
ειπούμεν, αλλά και περισσότερον θα καταπείσωμεν, όσους πρέπει να
καταπείσωμεν, παρά εάν ομιλούμεν κάπως αλλέως εις την συζήτησίν
μας.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πρέπει να παραδεχθώμεν όσα λέγεις.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν ως πρώτος είναι ορθότατον να εισέλθη ο παιδικός
χορός των Μουσών, διά να ψάλλη εις το μέσον τα τοιαύτα με πολλήν
επιμέλειαν και εμπρός εις όλην την πόλιν. Δεύτερος δε ο χορός των
εχόντων ηλικίαν μέχρι τριάντα ετών, ο οποίος και τον Παιάνα
(Απόλλωνα) θα επικαλήται ως μάρτυρα ως προς την αλήθειαν των
λεγομένων και θα εύχεται να γίνη εύσπλαγχνος εις τους νέους και
πειστικός. Πρέπει όμως βεβαίως και εις τρίτον χορόν να ψάλλουν οι
ανώτεροι των τριάντα ετών μέχρι των εξήντα. Οι δε ερχόμενοι
κατόπιν, επειδή δεν είναι ικανοί να υποφέρουν τας ωδάς, να αφεθούν
ως μυθολόγοι περί των ιδίων ηθών αντλούντες ειδήσεις από την φήμην
των θεών.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Και πώς εννοείς, καλέ Ξένε, αυτούς τους τρίτους χορούς;
Διότι δεν εννοούμεν τόσον καθαρά τι θέλεις να ειπής δι' αυτούς.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και όμως αυτοί είναι βεβαίως εκείνοι, χάριν των οποίων
ελέχθησαν οι περισσότεροι από τους προηγουμένους λόγους.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ούτε τόρα ακόμη δεν το ενοήσαμεν, αλλά προσπάθησε να το
διατυπώσης καθαρώτερα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Είπαμεν, εάν ενθυμούμεθα (!), εις την αρχήν της
συζητήσεώς μας, ότι η φύσις όλων των νέων είναι ευέξαπτος και δεν
ημπορεί να ησυχάζη ούτε εις το σώμα ούτε εις την φωνήν, αλλά
πάντοτε φωνάζει ατάκτως και πηδά. Αίσθησιν δε της τάξεώς εις τα δύο
αυτά από μεν τα άλλα ζώα κανέν δεν αποκτά μόνον δε η φύσις του
ανθρώπου έχει αυτό το προτέρημα. Και λοιπόν η μεν τάξις της
κινήσεως ημπορεί να λάβη το όνομα ρυθμός, η δε τάξις πάλιν της
φωνής, παραγομένη εκ της αναμίξεως του οξυφώνου και βαρυφώνου,
ημπορούσε να ονομασθή αρμονία, τα δύο δε μαζί να ονομασθούν
χορωδία. Οι δε θεοί είπαμεν ότι από ευσπλαγχνίαν προς ημάς μας
έδωκαν συγχορευτάς και οδηγούς του χορού και τον Απόλλωνα και τας
Μούσας, και μάλιστα είπαμεν ότι μας έδωκαν και τρίτον, αν
ενθυμούμεθα, τον Διόνυσον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Και πώς δεν ενθυμώμεθα;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν, διά μεν τον χορόν του Απόλλωνος και των Μουσών
ωμιλήσαμεν, τόρα όμως είναι ανάγκη να ομιλήσωμεν διά τον
υπολειπόμενον τρίτον χορόν, του Διονύσου.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς λοιπόν; λέγε. Δηλαδή εις το πρώτον αιφνίδιον άκουσμα
θα εφαίνετο πολύ παράξενος ο γεροντικός χορός του Διονύσου, αφού
βεβαίως θα χορεύσουν εις αυτόν όσοι επέρασαν τα τριάντα και ακόμη
και τα πενήντα έτη έως εις τα εξήντα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Βεβαίως ομιλείς πολύ αληθινά. Λοιπόν, νομίζω, χρειάζεται
εξήγησιν πώς δικαιολογείται, αν γίνη κατ' αυτόν τον τρόπον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αμέ τι άλλο;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν παραδεχόμεθα άραγε ημείς τουλάχιστον τα
προηγούμενα;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ως προς τι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Ότι πρέπει πας άνθρωπος και παις, ελεύθερος και δούλος,
θήλυς και άρρην, και ολόκληρος η πόλις εις ολόκληρον αυτήν την
πόλιν να μη παύη ποτέ να ψάλλη αυτά, που είπαμεν με κάποιαν
μεταβολήν πάντοτε και προ πάντων με ποικιλίαν, ώστε να γεννάται εις
τους ψάλλοντας κάποια απληστία και ηδονή από τους ύμνους.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Και πώς είναι δυνατόν να μη παραδεχθώμεν ότι αυτά πρέπει
να εκτελώνται ούτω πως;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Αυτό λοιπόν το εκλεκτότερον μέρος εκ των πολιτών, το
οποίον είναι και από ηλικίαν και από φρόνησιν το αξιοπιστότερον από
όσα υπάρχουν εις την πόλιν, που πρέπει να ψάλλη τας καλλιτέρας
ωδάς, διά να επιτύχη τα μέγιστα αγαθά δι' ημάς; Ή μήπως θα
παραμελήσωμεν από ανοησίαν αυτό, το οποίον είναι εγκυρότατον διά
τας καλλιτέρας και ωφελιμωτέρας ωδάς;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαίως είναι αδύνατον να το παραμελήσωμεν, καθώς
φαίνεται. Από αυτά που λέγομεν τόρα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Πώς λοιπόν θα ήτο πρέπον να γίνη τούτο; Προσέξετε αν
πρέπει με τον εξής τρόπον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Με ποίον δηλαδή;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Βεβαίως πας άνθρωπος, όταν γηράση, κάπως αποκτά πολλήν
αποστροφήν προς τας ωδάς, και όχι μόνον ολιγώτερον ευχαριστείται να
εκτελή αυτό, αλλά, και αν παρουσιασθή ανάγκη προς τούτο, θα εντραπή
τόσον περισσότερον, όσον γίνεται γεροντότερος και σωφρονέστερος.
Άραγε δεν είναι αυτό αληθές;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαιότατα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν μέσα εις το θέατρον και εις πολυποίκιλον
ακροατήριον δεν θα εντραπή ακόμη περισσότερον να ψάλλη στεκόμενος
όρθιος; Μάλιστα δε, αν αναγκασθούν οι τοιούτοι να ψάλλουν, καθώς οι
χοροί, που αγωνίζονται διά την νίκην και ξεφωνούν ισχνοί και
πειναλέοι, δεν θα ψάλλουν εντελώς χωρίς όρεξιν και με εντροπήν και
δεν θα είναι εντελώς απρόθυμοι εις τούτο;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ομιλείς βεβαίως πολύ λογικά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Πως λοιπόν θα τους παρηγορήσωμεν να είναι πρόθυμοι εις
τας ωδάς; Άραγε δεν θα νομοθετήσωμεν πρώτον μεν οι παίδες μέχρι των
δέκα οκτώ ετών απολύτως να μη δοκιμάζουν τον οίνον, διαφωτίζοντες
αυτούς ότι δεν πρέπει να διοχετεύουν εις το πυρ νέον πυρ και εις το
σώμα και εις την ψυχήν των, πριν να δοκιμάσουν να προχωρήσουν εις
τους κόπους, φοβούμενοι την μανιώδη διάθεσιν των νέων; Κατόπιν δε
από αυτήν την ηλικίαν ότι πρέπει να πίνουν οίνον μέτριον μέχρι των
τριάντα ετών, από την μέθην όμως και τον πολύν οίνον απολύτως να
απέχη ο νέος; όταν δε εμβή εις τα σαράντα να συμποσιάζη εις τα
συσσίτια και να προσκαλή και τους άλλους θεούς και προ πάντων τον
Διόνυσον εις αυτήν την τελετήν και συγχρόνως διασκέδασιν των
γεροντοτέρων, κατά την οποίαν εδώρισε εις τους ανθρώπους ως βοήθημα
εις τας σκληρότητας του γήρατος τον θεραπευτικόν οίνον, ώστε να μας
ξανανεώνη και να φέρη λήθην της δυσθυμίας, και να γίνεται
μαλακώτερον από σκληρότερον το ήθος της ψυχής, καθώς ο σίδηρος όταν
τον θέτωμεν εις το πυρ, ώστε να είναι ευπλαστότερος ούτω πως;
Πρώτον λοιπόν, εάν έκαστος διατεθή ούτω πως, άραγε δεν θα θέλη να
είναι προθυμότερος, και δεν θα εντρέπεται ολιγώτερον όχι εμπρός εις
πολλούς αλλά εις μετρίους, και όχι εις ξένους αλλά ιδικούς του, να
ψάλλη και, καθώς είπαμεν πολλάκις, να μαγεύη;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν ως προς το να παρακινήσωμεν αυτούς να λάβουν μέρος
εις την ωδήν προς χάριν μας ίσως αυτός ο τρόπος δεν είναι εντελώς
άσχημος.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Διόλου μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Ποίαν όμως φωνήν ή μουσικήν θα ψάλουν οι άνδρες; Ή είναι
φανερά βεβαίως ότι θα ψάλουν την αρμόζουσαν εις αυτούς;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς όχι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Ποία λοιπόν αρμόζει εις θείους άνδρας; Μήπως άραγε η φωνή
των χορών;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ημείς τουλάχιστον, καλέ Ξένε, και οι κύριοι απ' εδώ δεν
θα ημπορούσαμεν να ψάλωμεν καμμίαν άλλην ωδήν παρά αυτήν που
εσυνηθίσαμεν να ψάλωμεν εις τους χορούς.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Αυτό είναι επόμενον βεβαίως. Διότι πραγματικώς δεν
εμάθατε την καλλιτέραν ωδήν. Διότι έχετε πολίτευμα στρατιωτικόν και
όχι δι' ανθρώπους που κατοικούν μέσα εις πόλεις, αλλά έχετε τους
νέους σας να βόσκουν μαζί ωσάν πουλάρια που βόσκουν με την αγέλην.
Κανείς όμως από σας δεν απέσπασε τον ιδικόν του έξω από τους
συντρόφους του, ενώ αγριεύει και ανθίσταται υπερβολικά, διά να του
δώση ιδιαίτερον επιστάτην και να τον αναθρέψη με αναψυχήν και
ημερότητα και με όλους τους ορθούς τρόπους, οι οποίοι ανήκουν εις
την παιδαγωγίαν, ώστε όχι μόνον καλός στρατιώτης να γίνη, αλλά και
την πατρίδα του και την πόλιν να ημπορή να διοική, ακριβώς
πολεμικώτερος από εκείνους τους πολεμικούς του Τυρταίου, τους
οποίους είπαμεν εις την αρχήν, ο οποίος να εκτιμά ως τέταρτον και
όχι ως πρώτον προσόν την ανδρείαν πάντοτε και παντού και μεταξύ
ιδιωτών και εις όλην την πόλιν.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Καλέ Ξένε, δεν εννοώ πώς πάλιν εξευτελίζεις τους νομοθέτας μας.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Αγαπητέ μου, δεν το κάμνω επίτηδες, εάν το κάμνω τυχόν.
Αλλά, όπως μας φέρει ο λόγος μας, ας προχωρούμεν με αυτόν τον
τρόπον, αν αγαπάτε. Δηλαδή, αν έχωμεν μούσαν καλλιτέραν από τους
χορούς και από τα κοινά θέατρα, ας προσπαθήσωμεν να την αποδώσωμεν
εις αυτούς, οι οποίοι λέγομεν ότι εκείνην μεν την εντρέπονται,
ζητούν δε ποία είναι η καλλιτέρα διά να την αποκτήσουν.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ καλά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν δεν χρειάζεται πρώτον μεν αυτό τουλάχιστον να
υπάρχη εις όσα πράγματα συνοδεύει κάποια ευχαρίστησις, δηλαδή ή
αυτό να είναι το σπουδαιότερον προσόν των, ή κάποια ορθότης ή
τρίτον κάποια ωφέλεια; Εννοώ δε καθώς λόγου χάριν εις το φαγητόν
και εις το ποτόν και όλην την τροφήν παρακολουθεί μεν κάποια
ευχαρίστησις, την οποίαν ημπορούμεν να ονομάσωμεν ηδονήν, ως προς
την ορθότητα όμως και ωφέλειαν, ό,τι ονομάζομεν υγιεινόν εις τα
προσφερόμενα προς απόλαυσιν, αυτό το ίδιον εννοώ ότι είναι εις αυτά
και το ορθότατον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαιότατα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και βεβαίως και ότι το να παρακολουθήται η μάθησις από
ευχαρίστησιν, το κάμνει η ηδονή, το δε να παρακολουθήται η ορθότης
και η ωφέλεια και το πρέπον και το καλόν από ευχαρίστησιν το κάμνει
η αλήθεια.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αυτό είναι αληθές.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και λοιπόν; Είς την κατασκευήν των μιμήσεων από τας
τέχνας αι οποίαι λέγονται εικαστικαί, όταν εκτελούν τούτο, άραγε
την ηδονήν, η οποία συμβαίνει ως επακολούθημα εις αυτά, όταν
συμβαίνη, δεν είναι δικαιότατον να την ονομάζωμεν ευχαρίστησιν;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Την ορθότητα όμως βεβαίως των τοιούτων ίσως την εκτελεί
προηγουμένως η ισότης, διά να ομιλήσωμεν γενικώς, και του ποσού και
του ποιού, όχι όμως η ηδονή.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ καλά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν δεν θα κριθή ορθώς με την ηδονήν εκείνο μόνον το
οποίον δεν προσφέρει ούτε καμμίαν ωφέλειαν, ούτε αλήθειαν, ούτε
ομοιότητα, ούτε πάλιν βλάβην βεβαίως, αλλά συμβαίνει μόνον προς
χάριν εκείνου το οποίον παρακολουθεί τα άλλα, δηλαδή της
ευχαριστήσεως την οποίαν βεβαίως κάλλιστα ημπορεί κανείς να την
ονομάση ηδονήν, όταν δεν την συνοδεύη κανέν από αυτά;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Θα εννοής μόνον την αβλαβή ηδονήν.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Μάλιστα, ακόμη δε λέγω και ότι η ιδία είναι και
διασκέδασις, όταν δεν παράγη ούτε βλάβην ούτε ωφέλειαν αξίαν λόγου.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ ορθά ομιλείς.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Επομένως δεν θα ειπούμεν ότι δεν πρέπει διόλου πάσα
μίμησις συμφώνως προς αυτά που λέγομεν τόρα να κρίνεται από την
ηδονήν και από την ψευδή γνώμην και μάλιστα και πάσα ισότης; Διότι
βεβαίως με το να ευχαριστήται κανείς ή όχι με κανέν πράγμα από ό,τι
του φαίνεται δεν γίνεται ίσον το ίσον ούτε γενικώς το συμμετρικόν
συμμετρικόν, αλλά προ πάντων μεν από την αλήθειαν, ελάχιστα δε από
κάθε άλλο.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαιότατα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν όλη η μουσική δεν λέγομεν ότι είναι εικαστική και
μιμητική;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αμέ τι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Τότε λοιπόν, αν ειπή κανείς ότι η μουσική κρίνεται από
την ηδονήν, διόλου δεν πρέπει να δεχθώμεν αυτόν τον διισχυρισμόν,
ούτε διόλου να ερευνήσωμεν αυτήν την μουσικήν ως σπουδαίαν, εάν
τυχόν συμβή να υπάρξη, αλλά εκείνην η οποία, έχει την ομοιότητα με
το απομίμημα του ωραίου.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ ορθά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και λοιπόν, και αυτοί οι οποίοι ερευνούν την ωραιοτέραν
ωδήν και μούσαν, πρέπει, καθώς φαίνεται, να ερευνήσουν όχι ποία
είναι ηδονική, αλλά ποία η ορθή. Διότι της μιμήσεως ιδιότης καθώς
είπαμεν, ήτο η ορθότης, δηλαδή όταν εκτελεσθή το πρότυπον όσον
είναι και οποίου είδους είναι.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς όχι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και όμως τούτο τουλάχιστον έκαστος θα το παραδεχθή διά
την μουσικήν, ότι δηλαδή όλα τα έργα του περιστρεφόμενα εις αυτήν
είναι μίμησις και απεικόνισις. Και τούτο μήπως τάχα δεν θα το
ομολογήσουν μαζί όλοι ανεξαιρέτως οι ποιηταί και ακροαταί και
ηθοποιοί;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν, καθώς φαίνεται, πρέπει να γνωρίζη τι είναι το
καθέν από τα ποιήματα όστις θέλει να μη σφάλλη εις αυτά. Διότι, αν
δεν γνωρίζη την ουσίαν, δηλαδή τι θέλουν να ειπούν και ποίου άραγε
πράγματος είναι όντως εικών, πολύ ολιγώτερον βεβαίως θα εννοήση την
ορθότητα του σκοπού ή την αποτυχίαν αυτού.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαίως πολύ ολιγώτερον. Πώς όχι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Όστις όμως δεν γνωρίζει το ορθόν, άραγε είναι ποτε
δυνατόν να είναι ικανός να εννοήση το καλόν και το κακόν; Δεν τα
λέγω όμως τόσον καθαρά, αλλ' ίσως ημπορεί να λεχθή καθαρώτερον με
τον εξής τρόπον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Βεβαίως υπάρχουν απεικονίσεις άπειροι προσιταί εις την
όρασίν μας.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και λοιπόν; Αν εις αυτάς κανείς δεν γνωρίζη τι είναι το
καθέν από τα εξεικονιζόμενα (πρότυπα) εις αυτάς σώματα, ημπορεί
άραγε να διακρίνη ποίον από αυτά είναι ορθώς κατασκευασμένον; Εννοώ
δε το εξής· λόγου χάριν τας διαιρέσεις του σώματος και την
τοποθεσίαν των μερών αν είναι εις την θέσιν των και πόσα είναι και
ποία προς ποία όταν είναι πλησίον, έχουν την αρμόζουσαν τάξιν των,
ακόμη δε και τα χρώματα και τα σχήματα, ή μήπως ετοποθετήθησαν με
σύγχυσιν. Μήπως τάχα σας φαίνεται ότι ημπορεί κανείς να τα εννοήση
αυτά απολύτως, όταν δεν γνωρίζη τι είναι το πρότυπον ζώον το οποίον
απεικονίζεται;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς είναι δυνατόν;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Τόρα όμως; αν εγνωρίζαμεν ότι το ζωγραφισμένον ή το
λαξευμένον είναι άνθρωπος και ότι έλαβε από την τέχνην όλα τα μέρη
του και τα χρώματα συγχρόνως και τα σχήματα, άραγε είναι λογικώς
επόμενον όστις ενόησε αυτά να γνωρίζη αμέσως και εκείνο, αν είναι
ωραίον ή αν έχει κάπου καμμίαν έλλειψιν του κάλλους;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αλλά τότε βεβαίως, καλέ Ξένε, όλοι μας θα εγνωρίζαμεν τα
ωραία ζώα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Πολύ ορθά ομιλείς. Δεν έπεται λοιπόν ότι εις εκάστην
απεικόνισιν και της ζωγραφικής και της μουσικής και όλων των τεχνών
ανεξαιρέτως, όστις θέλει να είναι νοήμων κριτής πρέπει να έχη αυτά
τα τρία, δηλαδή πρώτον να γνωρίζη τι είναι αυτή, έπειτα αν είναι
πιστή, και τρίτον αν εξετελέσθη καλώς οποιαδήποτε από τας εικόνας
με λέξεις και με μελωδίας και ρυθμούς;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αυτό φαίνεται τουλάχιστον.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν ας μην απαυδήσωμεν να εξετάσωμεν τας δυσκολίας της
μουσικής. Δηλαδή, επειδή πολύ περισσότερον ομιλούν δι' αυτήν παρά
διά τας άλλας απεικονίσεις, διά τούτο βεβαίως χρειάζεται
περισσοτέραν προσοχήν από όλας τας άλλας. Διότι, και όταν αποτύχη
κανείς, θα βλαφθή υπερβολικά, διότι κολακεύει κακοηθείας, και εκτός
τούτου είναι δυσκολώτερον να το αντιληφθή, διότι οι ποιηταί είναι
κατώτεροι συνθέται από τας ιδίας τας Μούσας. Δηλαδή δεν είναι
δυνατόν βεβαίως εκείναι να σφάλουν τόσον πολύ, ώστε, ενώ συνθέτουν
λέξεις ανδρών, να αποδώσουν εις αυτάς σχήμα και μελωδίαν γυναικών,
και, όταν πάλιν συνθέτουν μελωδίας και σχήματα ελευθέρων, να
προσαρμόσουν ρυθμούς δούλων και ανελεύθερων, ούτε πάλιν, όταν έχουν
ως βάσιν ρυθμούς και σχήμα ελευθέρων, να αποδώσουν μελωδίαν ή
λέξεις αντιθέτους προς τους ρυθμούς, ακόμη δε δεν είναι δυνατόν τας
φωνάς των ζώων και των ανθρώπων και των οργάνων και όλους τους
κρότους να τους ενώσουν εις μίαν σύνθεσιν, ως να είναι έν πρότυπον,
το οποίον απομιμούνται. Οι ανθρώπινοι όμως συνθέται παρά πολύ
περιπλέκουν και συνταράσσουν τα τοιαύτα παραλόγως, και ημπορούν να
προξενούν γέλωτα εις όσους από τους ανθρώπους λέγει ο Ορφεύς ότι
εδόθη από την μοίραν καλαισθησία της τέρψεως. Διότι και αυτά
βεβαίως όλα τα βλέπουν ανάστατα και ότι οι ποιηταί αποσχίζουν τον
ρυθμόν και τα σχήματα χωριστά από την μελωδίαν εφαρμόζοντες τα
μέτρα εις λόγους ψιλούς (απαγγελλομένους), εξ άλλου δε πάλιν
μεταχειρίζονται την μελωδίαν και τον ρυθμόν χωρίς λέξεις, ως γυμνόν
από λέξεις παίξιμον κιθάρας και αυλού, οπότε βεβαίως είναι
δυσκολώτατον να εννοήση κανείς τι να σημαίνη άραγε: ρυθμός και
αρμονία εκτελουμένη χωρίς λέξεις και με ποίον από τα αξιόλογα
πρότυπα ομοιάζει. Αλλ' είναι ανάγκη να απαντήσωμεν, ότι είναι
φορτωμένον από πολλήν αγροικίαν παν ό,τι έχει πολλήν φιλίαν με την
ταχύτητα και με την ζωώδη φωνήν χωρίς διακοπήν. Επομένως η χρήσις
του αυλού και της κιθάρας εκτός μόνον όταν συνοδεύη τον χορόν και
το άσμα, η κάθε μία απογυμνωμένη θα ήτο χρήσις εντελώς άμουσος και
αγυρτική. Και εις αυτά μεν αυτά έχομεν να ειπούμεν. Ημείς όμως δεν
εξετάζομεν τι δεν πρέπει να μεταχειρίζωνται από τας Μούσας όσοι από
ημάς είναι πλέον τριάντα ετών και όσοι επέρασαν τα πενήντα, αλλά τι
πρέπει λοιπόν. Το εξής μου φαίνεται ότι από τα προηγούμενα πλέον
μας πληροφορεί ο λόγος μας, ότι δηλαδή την Μούσαν του χορού πρέπει
να την σπουδάσουν καλλίτερον όσοι από τους έχοντας ηλικίαν πενήντα
ετών είναι αρμόδιοι να ψάλλουν. Διότι είναι επόμενον αυτοί να
αισθάνωνται καλώς τους ρυθμούς και τας αρμονίας και να τας
γνωρίζουν. Αλλέως πώς είναι δυνατόν να γνωρίση κανείς την ορθότητα
των μελωδιών, εις ποίαν δηλαδή αρμόζει ή δεν αρμόζει η δωριστί
κλίμαξ και αν ο ρυθμός τον όποιον εφήρμοσαν ο ποιητής είναι ορθός ή
όχι;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαίως όχι αλλέως.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Δηλαδή είναι γελοίος ο κοινός λαός, ο οποίος νομίζει ότι
γνωρίζει αρκετά και την καλήν αρμονίαν και τον καλόν ρυθμόν ή τον
αντίθετον, επειδή πολλοί από αυτούς με την βίαν εσυνήθισαν να
ψάλλουν με άλλους και να βηματίζουν. Ότι δε τα εκτελούν χωρίς να
γνωρίζουν τι είναι το καθέν, δεν το συλλογίζονται. Και όμως, όταν
μεν έκαστον μέλος έχη ό,τι του αρμόζει, είναι ορθόν, όταν όμως έχη
ό,τι δεν του αρμόζει, είναι εσφαλμένον.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ λογικά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και τόρα; Άραγε όστις δεν γνωρίζει ούτε τι είναι αυτό που
είπαμεν, είναι δυνατόν να εννοήση αν αυτό είναι ορθόν εις
οποιονδήποτε.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Και ποία μέθοδος ημπορεί να υπάρχη δι' αυτό;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν, καθώς φαίνεται, αυτό το ίδιον ευρίσκομεν πάλιν,
ότι δηλαδή οι τραγουδιστοί μας, τους οποίους τόρα παρακαλούμεν και
κάπως εκουσίως τους εξαναγκάζομεν να ψάλλουν, είναι ανάγκη να
εκπαιδευθούν μέχρι του βαθμού που να είναι δυνατόν να παρακολουθή
έκαστος και με τας βάσεις (πατήματα) των ρυθμών και με τας χορδάς
(τόνους) των μελωδιών, διά να εννοούν καλά και τας αρμονίας
(κλίμακας) και τους ρυθμούς και να είναι ικανοί να προμηθεύωνται
όσα αρμόζουν να ψάλλουν οι τόσον ηλικιωμένοι και τοιούτου είδους
άνθρωποι, και να τα ψάλλουν πλέον και οι ίδιοι με τα άσματά των να
απολαμβάνουν ηδονάς αθώας και διά τους νεωτέρους να γίνωνται οδηγοί
διά να ασπάζωνται ορθά τα χρηστά ήθη. Εάν δε εκπαιδευθούν έως εις
αυτόν τον βαθμόν, τότε θα είχαν εις το χέρι των ακριβεστέραν
εκπαίδευσιν από εκείνην που αρμόζει διά τον λαόν, ακόμη δε και διά
τους συνθέτας. Διότι το τρίτον μέρος δεν έπεται κατ' ανάγκην ότι το
γνωρίζει ο συνθέτης, δηλαδή αν είναι το πρότυπον καλόν ή όχι, ενώ
την αρμονίαν και τον ρυθμόν σχεδόν τον γνωρίζει κατ' ανάγκην. Αυτοί
όμως (οι γεροντότεροί μας) είναι ανάγκη να γνωρίζουν και τα τρία,
να εκλέγουν το πρώτιστον και το δεύτερον, διότι αλλέως δεν θα
κάμουν καλήν εισήγησιν εις τους νέους διά την αρετήν. Και αυτό που
εσκόπευε εις την αρχήν ο λόγος μας, δηλαδή να παρουσιάσωμεν καλώς
την χρησιμότητα του χορού του Διονύσου, το έπραξε όσον ήτο δυνατόν.
Λοιπόν ας σκεφθώμεν καλά να ιδούμεν αν επέτυχε. Βεβαίως η τοιαύτη
συνάθροισις όσον προχωρεί το ποτόν γίνεται εξ ανάγκης θορυβωδεστέρα
διαρκώς, καθώς είπαμεν εις την αρχήν ότι συμβαίνει κατ' ανάγκην, με
τας σημερινάς συνηθείας.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Βεβαίως.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Έκαστος δε βεβαίως από κάθε άλλην φοράν πηδά ελαφρότερα
και φαιδρύνεται και φορτώνεται παρρησιαστικότητα και απροσεξίαν διά
τους πλησίον του μέσα εις αυτήν την διάθεσιν, απαιτεί δε να
αναδειχθή άρχων ικανός και διά τον εαυτόν του και διά τους άλλους.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αμέ τι άλλο;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Δεν είπαμεν λοιπόν ότι, όταν γίνωνται αυτά, αι ψυχαί των
πινόντων ωσάν σίδηρος φλογίζονται και γίνονται μαλακώτεραι και
νεώτεροι, ώστε να καταστούν ευάγωγοι δι' εκείνον που ημπορεί και
γνωρίζει να τας μορφώση και να τας διαπλάση, καθώς όταν ήσαν νέαι;
Τοιούτος δε δεν είναι άραγε ο ίδιος μορφωτής που ήτο τότε, δηλαδή ο
αγαθός νομοθέτης, του οποίου πρέπει να υπάρχουν νόμοι συμποσιακοί,
που να ημπορούν, αυτόν που έγινε εύελπις και θαρραλέος και πέραν
του ορίου αναιδής, και δεν θέλει να υποφέρη το ανάλογόν του εις την
σιωπήν και τον λόγον και το ποτόν και την μούσαν, να τον αναγκάσουν
να κάμνη τα αντίθετα με αυτά, και όταν τους καταλαμβάνη το άσχημον
θάρρος να τους εμπνέουν εκείνον τον αντιτασσόμενον λαμπρότατον
φόβον μαζί με την δικαιοσύνην, τον όποιον ονομάζομεν ανέκαθεν
αιδημοσύνην και εντροπήν, και είναι θείος φόβος;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Αυτό είναι αληθές,
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Εις αυτούς δε τους νόμους να υπάρχουν νομοφύλακες και
συνεργάται των οι αθόρυβοι και νηφάλιοι στρατηγοί των μη νηφαλίων,
άνευ των οποίων βεβαίως είναι δυσκολώτερον να παλαίσωμεν με την
μέθην παρά με τους εχθρούς, αν δεν υπάρχουν αρχηγοί αθόρυβοι, και
πάλιν όστις δεν ημπορεί να συμμορφωθή και να υποτάσσεται εις αυτούς
και εις τους οδηγούς του Διονύσου (οίνου), οι οποίοι επέρασαν τα
εξήντα έτη της ηλικίας των, να φέρη επάνω του ίσην και μεγαλιτέραν
εντροπήν, παρά εκείνος που δεν πειθαρχεί εις τους αρχηγούς του
Άρεως (πολέμου).
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ ορθά.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν, εάν υπήρχε τοιούτου είδους μέθη και διασκέδασις,
μήπως τάχα δεν θα ωφεληθούν οι τοιούτοι συμποσιασταί και δεν θα
αποχωρισθούν με περισσότερον συσφιγμένην φιλίαν παρά προηγουμένως,
και όχι καθώς τόρα, αλλά συμφώνως με νόμους δεν θα περνούν όλην την
συναναστροφήν και δεν θα βαδίζουν όπως οδηγούν οι νηφάλιοι τους μη
νηφαλίους;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ ορθά, εάν βεβαίως γίνη καθώς την λέγεις τόρα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Επομένως την δωρεάν του Διονύσου ας μη την κατακρίνωμεν
απολύτως, ότι είναι κακή και αναξία να επιτραπή εις μίαν πόλιν.
Διότι και άλλα περισσότερα επιχειρήματα ημπορούσε να εύρη κανείς.
Αφού και το μεγαλίτερον αγαθόν, το οποίον προσφέρει ως δώρον,
υπάρχει δισταγμός να το φανερώσωμεν εις τους περισσοτέρους
ανθρώπους, διότι θα το θεωρήσουν κακόν, εάν το ειπούμεν.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ποίον δηλαδή;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Κάποια παράδοσις και διάδοσις κυκλοφορεί λαθραίως κάπως,
ότι από αυτόν τον θεόν η μητρυιά του Ήρα ανέστρεψε την κρίσιν της
ψυχής του, και ότι διά τούτο παρουσιάζει τους βακχικούς και παν
είδος εξωφρενικών χορών, διά να την εκδικηθή, επομένως και τον
οίνον διά τον ίδιον σκοπόν τον εδώρισε, εγώ όμως αυτά τα αφήνω να
τα λέγουν όσοι νομίζουν ότι δεν υπάρχει φόβος, όταν ομιλούν περί
των θεών, τούτο δε μόνον γνωρίζω, ότι όσον νουν πρέπει να έχη
έκαστον ζώον, όταν τελειοποιηθή, ποτέ δεν τον έχει κανέν τοιούτου
είδους και τόσον πολύν, όταν γεννάται. Λοιπόν εις το διάστημα αυτό
οπού ακόμη δεν απέκτησε την αναλογούσαν εις αυτό νόησιν, το καθέν
είναι μανιώδες και φωνάζει ατάκτως και, μόλις ριφθή, πηδά πάλιν
ατάκτως. Ας ενθυμηθούμεν δε ότι τοιαύται είπαμεν ότι είναι αι αρχαί
της μουσικής και γυμναστικής.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Το ενθυμούμεθα. Πώς όχι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν θα ενθυμηθούμεν και ότι αυτή η αρχή έδωκε εις ημάς
τους ανθρώπους την αίσθησιν του ρυθμού και της αρμονίας, και ότι ο
Απόλλων και αι Μούσαι και ο Διόνυσος υπήρξαν οι πρωταίτιοι από
όλους τους θεούς;
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πώς όχι;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Λοιπόν, καθώς φαίνεται, και ο οίνος βεβαίως λέγουν οι
άλλοι ότι εδόθη προς τιμωρίαν των ανθρώπων, διά να παραφρονήσωμεν.
Ο ιδικός μας όμως λόγος τόρα λέγει αντιθέτως ότι εδόθη ως φάρμακον
εις μεν την ψυχήν διά να αποκτήση αιδημοσύνην, εις δε το σώμα διά
να αποκτήση υγείαν και δύναμιν
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Πολύ καλά ενθυμείσαι, τον λόγον, καλέ Ξένε.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Και λοιπόν τα μισά μεν του χορού ας τελειώσουν έως εδώ.
Τα άλλα μισά όμως πώς να τα κρίνωμεν, ας εξακολουθήσωμεν ή ας τα
αφήσωμεν.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Ποία δηλαδή εννοείς, και πώς διακρίνεις το έν από το άλλο;
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.
Βεβαίως ολόκληρος ο χορός είπαμεν ότι είναι ολόκληρος η
εκπαίδευσις, από αυτήν δε πάλιν το έν μέρος είναι οι ρυθμοί και αι
αρμονίαι, το περιστρεφόμενον εις τους τόνους.
ΚΛΕΙΝΙΑΣ.
Μάλιστα.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ.