La Mettrie.
Jullien Offray de la Mettrie werd in 1709 te St. Malo geboren,
studeerde voor arts, praktiseerde een poos en ging in 1733 naar
Leiden, om Boerhave te hooren. Zooals Locke's vriend Sydenhamm in
Engeland de geneeskunde op redelijker grondslag gevestigd had,
deed Boerhave dat in ons land. De beteekenis van Nederland voor
de geestesontwikkeling schatte men niet gering. Asyl voor tal van
vervolgden of rust-zoekenden, hadden Descartes en Locke er geleefd. Te
Amsterdam verschenen tal van werken die in geen ander land geduld
werden; de Fransche achttiende eeuw kon in 't licht der Hollandsche
vrijheid hare ideeën aan de wereld toonen. Velen der schatrijke
kooplieden waren beschermers der wetenschap, legden groote bibliotheken
en verzamelingen aan. Zweden's groote plantkundige Linnaeus (1707-1778)
vond o.a. in Haarlem gastvrijheid en schreef daar belangrijke werken.
In Leiden werkte Boerhave en zijn roep lokte la Mettrie. "Om Boerhave
was toen, ofschoon hij geen college meer gaf, een schaar van jonge,
ijverige artsen verzameld. De Leidsche universiteit vormde een
middelpunt van geneeskundige studiën, zooals misschien nooit meer
bestaan heeft. Door zijn grooten naam had Boerhave, om wie zich zijn
jongeren met onbegrensde vereering schaarden, aanzienlijke rijkdommen
verworven, te midden waarvan hij zoo eenvoudig leefde, dat alleen zijn
weldadigheid er van deed blijken. Men roemde zijn onderwijstalent,
in 't bijzonder zijn karakter." (Lange).
La Mettrie vertaalde een aantal werken van Boerhave in 't Fransch. In
1742 werd hij militair arts, welke betrekking hij opgeven moest,
toen hij de "Natuurlijke historie der ziel" had laten verschijnen.
Naar Holland gevlucht, moest hij ook vandaar wijken na zijn bekendst
werk: "De mensch een machine" (1748). Frederik de Groote riep hem
tot zich en hij werd diens voorlezer. Voltaire, tegelijk met hem aan
't Pruisisch hof, noemt den opgewekten, van 't leven genietenden,
ietwat lichtzinnigen man een aangenaam gezelschap voor een kwartier,
maar vervelend op den duur. In 1751 stierf hij; hij had, luidde 't
gerucht, zich aan een pastei vereten, en overleed na heftige koortsen.
Een tijdlang is Mettrie geschilderd als een uiterst lichtzinnig
wellusteling, wiens heele theorie slechts diende, om zijn eigen
uitspattingen goed te praten.
Hoewel zeer zeker niet een der beste menschen, is La Mettrie niet
de slechtaard, dien men van hem gemaakt heeft. Hij toonde een warme
belangstelling voor de wetenschap en heeft een groote hoeveelheid
feitenmateriaal bijeenverzameld, om zijn theorie te stutten: het
materialisme.
We hebben deze leer herhaaldelijk al ontmoet, (Democritus, Hobbes).
Maar bij La Mettrie treffen wij haar zeer scherp geformuleerd aan,
en gesteund door vele feiten. Het scherpst heeft hij zijn denkbeelden
geuit in: "De mensch een machine." De hoofdgedachten zijn de volgende:
Het onderscheid, dat men aangenomen heeft tusschen mensch en dier,
is een graadverschil, geen wezensverschil. Is het dier een machine,
dan de mensch ook. Wanneer we de anatomie van menschen en dieren
nagaan, zien we groote mate van overeenkomst.
We hebben het recht niet, om den dieren alle bewustzijnsverschijnselen,
die wij hebben, te ontzeggen. Onmiddellijk kennen we alleen onze eigen,
en tot de aanwezigheid van deze bij anderen moeten wij besluiten op
grond van uiterlijke teekenen. Maar bij dieren ontbreken die niet. Een
hond vertoont evengoed neerslachtigheid en teekenen van berouw, zoo
hij zijn meester heeft gebeten, als een mensch. Recht, om het zedelijk
gevoel den mensch alleen ingeboren te verklaren, heeft men dus niet.
Ja, de scheidslijn tusschen dier en plant kan ook wegvallen: al het
levende kan gewaarworden. Uit het lagere komt het hoogere op. Hoe
meer behoeften, hoe meer verstand.
Verwerpt La Mettrie dan eenerzijds de scherpe scheiding tusschen mensch
en dier [78], omdat deze beide geestelijke verrichtingen kennen,
anderzijds wil hij aantoonen, dat de geestelijke verrichtingen niet
aan een apart beginsel, de ziel, behoeven toegeschreven te worden. Hij
komt met een zeer groot feitenmateriaal, waarmee hij de inwerking
van het lichaam op onze bewustzijnsverschijnselen illustreert.
Hij had dit het eerst opgemerkt toen hij, koorts hebbende, den invloed
daarvan op zijn gedachten bemerkte.
Ziekten kunnen invloed hebben op ons denken en onze stemming. Menschen,
die den dood heldhaftig tegentraden, waren misschien kleinmoedig
geweest, als hun maar een kleinigheid aan milt of lever gemankeerd
had. Opium, wijn, koffie oefenen invloed uit op "de ziel." Een leger,
dat sterken drank gehad heeft, stort zich moedig op den vijand; had
't water gedronken, dan zou 't misschien lafhartig op de vlucht zijn
geslagen. Bij geestesziekten vindt men dikwijls hersenziekten, en,
treft men deze niet aan, dan kunnen er wel heel kleine veranderingen
zijn, die ons ontsnappen.
De dieren hebben dus geestelijke verrichtingen, de stoffelijke
toestand van het lichaam bepaalt dien van onzen geest. Ook om het
leven als zoodanig te verklaren, behoeft men zijn toevlucht niet te
nemen tot de ziel, want de beweging zit in de aparte deelen van het
lichaam. Hij geeft hiervoor vele voorbeelden. Na den dood bewegen
zich spieren en ingewanden nog; een haan, wien de kop was afgeslagen,
liep nog een poosje door, enz.
La Mettrie ontkent niet de mogelijkheid, dat God de materie heeft
geschapen, noch loochent hij de onsterfelijkheid, maar men kan hier
niet achter komen, en heeft er voor wetenschap en practijk niets aan,
die vragen te behandelen. Een staat van atheïsten is daarom niet alleen
mogelijk, zooals Bayle verondersteld had, neen, hij zou de gelukkigste
zijn, omdat de onzalige godsdiensttwisten er niet zouden voorkomen.
La Mettrie's moraal-filosofie, die menigeen ook door zijn smakelooze
behandeling van de kunst om te genieten, afschrikt en tegen de borst
stuit, wegens zijn te groote en noodelooze uitvoerigheid over 't
sexueele leven, bevat een zeer rijke toekomstgedachte.
Hij wil tal van misdadigers niet straffen, maar als zieken behandelen:
niet den scherprechter, maar den arts moet men de menschen overgeven,
die door ziekelijke hersenen en neigingen misdaden begaan. Het
laatst der 19de eeuw zou deze kwestie weer opnemen en er levendig
over discussieeren. (Vergel. deel II, Het positivisme, de crimineele
anthropologie).
Diderot, 1713-1784.
Een der merkwaardigste verschijningen van de achttiende eeuw is de
groote encyclopedie, een werk, dat kennis en verlichting in wijden
kring verbreidde en waaraan tal van mannen, de encyclopedisten genoemd,
meewerkten. Hoofd was Denis Diderot, dien men een Franschen Leibniz zou
kunnen noemen, met 't oog op zijn zeer veelzijdige belangstelling, zijn
veelomvattende arbeidzaamheid en kennis, die vooral de encyclopedie
ten goede kwamen. Als meer Fransche denkers uit dezen tijd is hij
dichter en wijsgeer, en gevoelvolle ontboezemingen wisselen af met
de ontvouwing van geniale gedachten. Eerst in de 19de eeuw zijn z'n
eigenlijk wijsgeerige werken uitgekomen; voor den tijdgenoot was
Diderot vooral letterkundige, al oefende hij, door zijn woord en
omgang en brieven ook veel invloed uit op de filosofische ontwikkeling.
Op metafysisch gebied is het standpunt van Diderot niet steeds
hetzelfde, maar nadert hij het materialisme, (dat hij niet in Frankrijk
gebracht heeft, maar dat hem veeleer gewonnen heeft) na eerst een
stadium van een sceptisch gezind deïsme doorgemaakt te hebben.
Het bewustzijn is voor Diderot niet gebonden aan een bepaalde
organisatie van atomen, maar hij neemt aan, dat aan elk deeltje
het vermogen, om waar te nemen, toekomt. Daar dit aan Leibniz'
monaden herinnert, heeft men ook een sterken invloed van Leibniz op
Diderot aangenomen. Hoe nu uit de samenvoeging van verschillende, tot
gewaarwording in staat zijnde deeltjes, een bewustzijn kan ontstaan,
dat éénheid heeft, verklaart Diderot niet uitvoerig, al roert hij
deze kwestie aan.
Op ethisch gebied begon hij met een aanhanger van Shaftesbury's
moraal te zijn, maar langzamerhand laat hij de stelling, dat wij een
oorspronkelijken zedelijken zin bezitten, vallen. Ons zedelijk oordeel,
onze daden ondergaan den invloed van een groot aantal kleinere en meer
belangrijke ervaringen, die op een gegeven oogenblik tot vorming van 't
oordeel, tot het ontstaan van de daad kunnen meewerken, ook al worden
ze niet bewust. Voor Diderot is er dus groei van zedelijk inzicht,
hij beseft, zij 't vaag, dat het zijn historische ontwikkeling heeft.
Maar die natuurlijke ontwikkeling heeft het sociale gevoel voor
hem niet; dat maatschappelijke verhoudingen kunnen ontstaan
zijn en vergroeien tot iets heel anders, ziet hij niet. Echt
kind der aufklärung, ziet hij in de politieke, burgerlijke en
godsdienstige instellingen slechts het product van sluwheid en
heerscherswillekeur. Het verleden biedt niets dan schurkenstreken
voor den man, die alles van de toekomst hoopt.
Op religieus gebied is Diderot van deïst atheïst geworden. Het geloof
aan God is dwaas; hoe, met het vele kwaad in de wereld de goedheid
Gods te gelooven? De godsdienst voert verder tot ceremoniën en dogmen,
die in de plaats komen van de natuurlijke moraal; het geloof aan God
is schadelijk.
Om Diderot, die de leidende geest der achttiende eeuw is, in zijn
invloed te begrijpen, moet men niet alleen letten op wat hij geschreven
heeft, maar vooral ook op zijn persoonlijken invloed. "Hij was slechts
geheel zich zelven, wanneer hij zich, zooals Socrates, opgeheven had
tot de idee van het ware, het goede en het schoone.
In deze extase (die ook aan zijn uiterlijk opgemerkt kon worden,
en die hij, naar zijn eigen beschrijving, het eerst voelde aan het
bewegen zijner haren op het midden van 't voorhoofd, en aan een
huivering, die al zijn leden doorliep), was hij de echte Diderot,
wiens geestdronkene welsprekendheid, evenals die van Socrates, alle
toehoorders met zich meesleepte." (Rosenkranz).
Holbach, 1723-1789.
Zijn afsluiting vond het wijsgeerig materialistisch denken der 18de
eeuw in een werk, dat ontstaan is in den kring van baron Holbach,
een Duitsch edelman, die van zijn jeugd af in Parijs woonde en een
aantal radicale schrijvers om zich heen had verzameld. Het verscheen
in 1770 onder een pseudoniem te Londen, onder den titel: "Systeem
der Natuur." Waarschijnlijk is de indeeling, het stelselmatige, van
Holbach, en hebben Diderot en Lagrange hulp verleend. Van de werken van
La Mettrie en Diderot onderscheidt het zich meer door zijn vastheid van
overtuiging, stelselmatigheid en strakheid, dan door zijn inhoud. Het
mist de levendige pittigheid der Fransche auteurs en heeft iets van
het langdraderige der Duitschers te pakken. Het maakte zooveel opgang,
dat men 't wel den bijbel van 't materialisme genoemd heeft. Het
is, na de meer uitvoerige behandeling van La Mettrie minder noodig,
uitvoerig over het werk te spreken. In hoofdzaak worden de volgende
stellingen verkondigd.
Niets anders dan stof en beweging bestaat.
De beweging is aantrekking of afstooting.
Uit deze beide soorten beweging laten zich alle andere bewegingen
verklaren, en door de verschillende bewegingen zijn weer de dingen
ontstaan naar eeuwige, onveranderlijke wetten. Als er niets is dan stof
en beweging, zoo is de mensch ook uitsluitend stoffelijk, en het is een
dwaling en ongeluk geweest, lichaam en ziel te scheiden. Wie dit doen,
scheiden eenvoudig de hersenen af van het overige lichaam. Evenals
de tweeheid van den mensch: ziel en lichaam een hersenschim is,
zoo is ook die andere tweeheid een waanbeeld: God en wereld. De
oorzaken, die den mensch tot het vormen der Godsvoorstelling gebracht
hebben, zijn lijden, vrees, onwetendheid. Wij sidderen, omdat onze
voorouders gesidderd hebben. Voor dit atheïsme is moed en verstand
noodig. Ongewenscht is het, zelf de religie te verwerpen, maar die
voor minder ontwikkelden noodig te houden, opdat het volk in banden
blijve. Vrijheid en onsterfelijkheid bestaan niet: de mensch is een
schakel in den keten van den oorzakelijken samenhang der dingen,
andere onsterfelijkheid dan die in de gedachten der menschen, die
na ons komen, is er niet. Voor de practijk zal deze leer groote
vruchten dragen: de godsdiensttwisten zullen eindigen, de onrust,
die de godsdienst bij menigen mensch veroorzaakt, zal wijken voor
zielsrust. Grondslag der zedelijkheid is de zelfliefde, en hij, die
zijn eigen belangen zoodanig bevordert, dat anderen daartoe bijdragen
om huns zelfs wil, is een goed mensch.
Het systeem der Natuur is het systeem der Fransche aufklärung, die
tot het materialisme gekomen was door vele stadiën. Maar voor dat het
opgesteld was, had reeds in Frankrijk de stem geklonken, die zich tegen
deze richting zou verheffen, en een man, die zelf in allerlei zedelijke
diepten zonk, zou "Frankrijks geweten" worden: Jean-Jacques Rousseau.
§ 54. Rousseau.
Leven.
Welk een deerniswekkend man! In Genève in 1712 geboren, verliest
hij vroeg zijn moeder, wordt door een vader, "man van plezier,"
onbekwaam opgevoed. Na een gelukkigen tijd te platten lande in een
predikantsgezin, in Genève in de levenspractijk: graveursleerling. Uit
Genève gevlucht, door geen vader tegengehouden. In aanraking met een
weduwe, in dienst der katholieke propaganda, Mad. de Warens; door
haar naar Turijn gezonden; hier tot het katholicisme overgegaan;
als lakei in dienst bij een adellijke familie. Door heimwee naar
de bergen terug naar mad. de Warens, bij haar lange jaren, met
verschillende onderbrekingen, studeerende in allerlei werken. Zij
oefent grooten invloed op hem uit; hij is als haar zoon--en haar
minnaar tegelijk. Bij haar eindelijk voor goed vandaan, in Parijs
(1741-1756). Hier in 1750 plotseling beroemd door de ontkennende
beantwoording eener prijsvraag, of het herstel van kunsten en
wetenschappen had bijgedragen tot loutering en verbetering der
zeden. In aanraking met de encyclopedisten, maar van deze later
gescheiden: uitwendige omstandigheden werkten mee, maar meer het diepe
verschil. Zijn negatie van de beteekenis van cultuur en ontwikkeling,
was Rousseau geen spel, geen schitterende paradox, om de aandacht op
zich te vestigen, zij was hem ernst; en ernst en een overstroomend
gevoel scheidde hem van de geestige schrijvers, die zich dikwerf in
de salons meer aangename causeurs en gewikste debaters toonden, dan
peinzende en piekerende of geestdriftvolle denkers, als hoedanig we
Rousseau beurtelings zien. Een verbinding met een zeer goedhartig, maar
op het onnoozele af dom meisje, Thérèse Levasseur, die zich door haar
familie liet uitbuiten, wordt later ontgoocheling en drukkende last,
die argwaan voedt en geestelijke gemeenschap buitensluit. In 1761
geeft hij een roman, "de nieuwe Heloïse", een dier sentimenteele,
waaraan de 18de eeuw rijk is, waaraan in Duitschland Goethe nog
geofferd heeft, waaraan in ons land de naam van Feith geknoopt
blijft. Dan komen in 1762 zijn hoofdwerken: "de Emile," waarin hij
Lockes gedachten over opvoeding voortzet, verdiept en populariseert,
het "Maatschappelijk verdrag," waarin hij, de aloude staatsleer nieuw
leven door zijn helderen stijl gevend, op staatkundig gebied het
ideaal verkondigt, dat Emile op opvoedkundig terrein uitspreekt. En
toen begon de vervolging. Rust is er niet. Noch in Zwitserland, noch
in Engeland bij Hume, vanwaar zijn tot waanzin geworden wantrouwen hem
dreef. Om zich te verdedigen tegen werkelijke of ingebeelde vervolgers,
schrijft hij zijn: "Confessies," eerlijk bedoeld, maar niet absoluut
vertrouwbaar, gekleurd als ze zijn door de het verleden vervormende
verbeelding, geschreven als ze werden in tijden van achterdocht en
wantrouwen. Dan komt, nog onverwacht, de dood, en het gebeente van
den armen zwerver vindt nog niet eens rust: het maakt de wisseling
der revoluties in verheerlijking of versmading mee.
Niet te verwonderen, dat wij van dezen man met geringe voorstudie,
met weinig aanleg voor gezetten arbeid, met een overmatig groot
gevoel, in ongunstige levensomstandigheden geplaatst, geen scherp
omlijnde leer kunnen verwachten; dat bij hem meer allerlei treffende
gedachten, prikkelende opmerkingen, fijne overwegingen, innig gevoelde
ontboezemingen zijn te vinden. Half literator, half filosoof, bekleedt
Rousseau toch in de geschiedenis van het denken niet een onbelangrijke
plaats en in wijde kringen heeft zijn invloed gewerkt. Op den dag,
dat Kant zijn "Emile" las, liet de Koningsberger denker, tot groote
verwondering zijner buren, zijn dagelijksche wandeling na! En dat
zegt veel! (Zie deel II).
Het cultuurprobleem.
Wij hebben reeds eerder kennis gemaakt met het cultuurprobleem. Bij
de Grieken waren het de cynici, (blz. 79) die het stelden en in den
tijd van Mandeville werd het ernstig besproken (311). Rousseau maakte
ook ernst met het cultuurprobleem: is de beschaving, zooals wij die
kennen, een goed of een kwaad, heeft zij meegewerkt aan menschelijk
geluk en heeft zij de zedelijkheid bevorderd, of heeft zij ongeluk
en boosheid met zich gebracht?
Als we ons Rousseau's denken in hoofdlijnen voorstellen, vinden wij een
betrekkelijk eenvoudigen gedachtengang, die veel belangwekkends bevat.
Oorspronkelijk heeft de mensch in een natuurtoestand verkeerd,
waarin hij, door zijn instinct geleid, zijn behoeften wenschte te
bevredigen. Daar die echter weinige waren, omdat hij niet nadacht,
en zijn verbeelding hem niet allerlei voorspiegelde, vond hij licht
de middelen, om zijn begeerten te bevredigen. De natuurmensch wordt
geleid door zelfliefde.
Maar het bewustzijnsleven groeit uit.
Nadenken en fantasie scheiden zich van het instinct. De verbeelding
spiegelt den mensch allerlei goederen voor, die hij niet heeft. Deze
zoekt hij te verwerven. Zij zijn veel moeilijker te verkrijgen,
dan de eenvoudige dingen, die hij eerst noodig had. Hij geraakt nu
in strijd met zijn medemenschen, die hij verdringt.
De zelfliefde is zelfzucht geworden.
Kennis, beschaving doen zien, wat er is, en te genieten zou zijn. Men
bezit 't echter niet. Nu treedt zwaarmoedigheid op; het leven verliest
zijn waarde, zelfmoord komt voor.
De voortschrijdende beschaving heeft de behoeften vergroot en een
wanverhouding geschapen tusschen wat men heeft en wat men begeert. Zoo
brengt de cultuur ongeluk, levenszatheid. De kracht wordt verlamd.
Hoe gelukkig was de menschheid op 't oogenblik dat zij, niet
geheel meer door de blinde instincten geleid, toch nog niet zooveel
nadacht. Dit was haar jeugd, die zij nooit had moeten verlaten. Maar nu
het eenmaal is geschied, is terugkeer tot een vroegeren natuurtoestand
onmogelijk. Het is dus nu de vraag, hoe een nieuwe maatschappij te
vestigen, waarin meer overeenkomstig de natuur geleefd wordt. Op drie
punten begeert Rousseau deze vernieuwing: op het gebied van godsdienst,
op dat van den staat en op dat der opvoeding.
Opvoeding.
Zijn opvoedkundige ideeën, die voor een groot gedeelte aansluiten bij
die van Locke, heeft Rousseau ontwikkeld in zijn Emile. Hij pleit er
voor, dat de moeders zelf hunne kinderen zullen zoogen, en eischt een
zorgvuldige hygiënische opvoeding. Het onderwijs moet niet te vroeg
beginnen, er moet bij den leerling belangstelling opgewekt worden,
zoodat hij de behoefte gevoelt, van te weten. Het is zoo aanschouwelijk
mogelijk; niet de boeken, maar natuur en menschenleven zijn allereerst
de groote kennisbronnen. Op zedelijk gebied heersche geen autoriteit of
wrekende straf. Emile moet de gevolgen zijner handelwijze ondervinden
(b.v. kou vatten door een in zijn kamer gebroken raam) en aldus hun
draagwijdte leeren beseffen. Dit is het systeem der z.g. natuurlijke
straffen.
Een gouverneur leidt de opvoeding, die dus als bij Locke, niet in de
klasse geschiedt. Hij is een oudere vriend, een wijze raadsman voor
Emile, die zijn opvoeder ook geheel moet vertrouwen.
Bijzondere beteekenis hecht Rousseau aan het intreden der
geslachtsrijpheid. Veel meer, dan tot dusver nog geschiedt, wenscht
hij met den puberteitsleeftijd in de opvoeding rekening te houden,
daarmee in overeenstemming met een thans veelvuldig gestelden eisch.
Emile huwt ten slotte met Sophie, aan wier opvoeding de schrijver
slechts een kort gedeelte wijdt van zijn werk. Voor de verstandelijke
ontwikkeling van meisjes gevoelde hij niet veel.
Godsdienst.
Zijn godsdienstige overtuigingen heeft Rousseau het schoonst
uitgesproken in de geloofsbelijdenis van den Savooischen vicarius,
ingevlochten in "de Emile." Theoretisch staat Rousseau op het standpunt
van het deïsme. Toch onderscheidt hij zich van de deïsten door een
zeer merkwaardig verschil. Zijn geloof aan God is een gevolg van zijn
gemoedsbehoeften, uit hen ontspringt zijn geloof aan een persoonlijke,
scheppende, wereldvormende wil. Hij moet aan God gelooven. En nu hij
eenmaal aan Hem gelooft, ziet hij de bewijzen van diens bestaan in
de harmonie, de doelmatigheid der schepping. Maar deze is dus niet
de grond van zijn geloof. Het probleem van het kwade in de wereld
lost hij op, door aan te nemen, dat de stof zekere tegenwerking bood
aan de volvoering van Gods wil. Hij wil liever iets van Gods Almacht
opofferen, dan Zijne goedheid betwijfelen.
Deze godsdienst kan--al is hij een natuurlijke en geen
geopenbaarde--het Christendom omvatten en Rousseau noemt zich zelven
met overtuiging een christen.
Staatsleer.
Op het gebied der Staatsleer brengt Rousseau de leer van het
maatschappelijk verdrag tot een uiterste en populariseert hij
die. Alle macht hoort bij het volk. Hij verdedigt beslist de
volkssouvereiniteit. Opdat het volk zijn souvereiniteit kan
uitoefenen, moet het van tijd tot tijd verzameld worden, teneinde
over de voorgestelde wetten te stemmen.
Een staat mag dus niet te groot zijn.
Het uitvoerend bewind kan verschillend zijn. Een gekozen
aristocratische regeeringsvorm schijnt Rousseau het best. Rousseau is
er echter ver vandaan, om te meenen, dat men overal maar dezelfde wet
kan toepassen. Hij heeft meermalen te kennen gegeven, dat de historie
en de natuurlijke gesteldheid van een land zijn wetten bepaalden.
Hoewel dus in Rousseau's werken het beginsel der volkssoevereiniteit
scherp uitgesproken wordt, zijn ze toch niet de tot bloedige
revoluties aansporende geschriften, waarvoor men ze soms houdt, omdat
de revolutiemannen zich wel op Rousseau (dikwijls met zeer eenzijdig
gebruik zijner werken) beriepen.
Invloed.
Rousseau's invloed is groot geweest. De liefde voor de natuur
versterkte hij en wekte hij op. Op opvoedkundig gebied werkte hij zeer
prikkelend en de philantropijnen trachtten iets van zijne ideeën in
practijk te brengen. [79] Voor de zielkunde legde hij den nadruk op
de groote beteekenis van het gevoel.
Tot het nadenken over allerlei problemen van godsdienstigen,
zedelijken, maatschappelijken en letterkundigen aard prikkelden zijn
werken, dikwijls juist door hun paradoxalen of overdreven vorm.
Deze man, die zelf dikwijls zooveel dieper zonk in zedelijk opzicht,
dan de andere denkers der 18de eeuw, had toch een levendig gevoel van
goed en kwaad, dat dezen ontbrak. Zich richtend tegen de verzadigde
kultuur der 18de eeuw en schijnbaar tegen alle kultuur, legde hij
mee den grondslag eener nieuwe. Gedeeltelijk kind der aufklärung,
breekt hij haar mee af, door het zich direkt uitsprekende gevoel
een plaats te geven naast het koele wel-overwegende verstand der
18de eeuw. Zoo is Rousseau een zeer gewichtige cultuurverschijning,
al is hij niet een der grootste denkers--en een historieschrijver
kan hem het geweten van het Frankrijk der 18de eeuw noemen.