§ 44. Leibniz.
Leven en persoonlijkheid.
Een der meest merkwaardige verschijningen in de geschiedenis der
wijsbegeerte. Na Aristoteles de grootste polyhistor, baanbrekend
niet alleen op het gebied der wijsbegeerte, maar ook op dat der
natuur- en wiskunde. Scherpzinnig denker en toch uiterst meegaand
en verzoenend en van alle nieuwe gedachte die tot hem kwam, eerder
het goede en juiste waardeerend, dan er critiek op uitoefenend. Man
van de wereld, hoffähig, diplomaat, niet ongevoelig voor uiterlijk
eerbetoon en onderscheiding door titels en waardigheid. Altijd in
't practische leven, met tal van plannen in zijn hoofd, en voor de
verwezenlijking er van werkzaam. Toch (op jeugdigen leeftijd al)
bekend met de auteurs der oudheid en der middeleeuwen, als schier
niemand. Maar ook met het wetenschappelijk leven van zijn tijd goed op
de hoogte en in correspondentie met tal van uitnemende geleerden. En
in zijn werken--meest tijdschriftartikelen, kleinere werken, brieven,
nog niet eens alle uitgegeven--een samenvoegen van Grieksche,
Middeleeuwsche, Renaissance gedachten tot een grootsch systeem, een
stoutmoedigen bouw van groote originaliteit, met tal van verzoenende
en bemiddelende elementen; een stelsel, dat zich laat samenvatten in
de woorden MONADENLEER en VOORBESCHIKTE HARMONIE, "begrippen die meer
filosofie inhouden dan menig breed uitgesponnen systeem."
Aanleg en levensomstandigheden werkten samen, om dezen man te vormen.
Gottfried Wilhelm Leibniz werd den 21 Juli 1646 te Leipzig geboren,
waar zijn vader hoogleeraar was. Deze stierf vroeg en de veel aan
zichzelf overgelaten jongen snuffelde graag in vaders bibliotheek. Jong
kwam hij reeds aan de universiteit, studeerde in de rechten, en trad
na zijn promotie in dienst van den keurvorst van Mainz. Eerst moest
hij behulpzaam zijn bij het verbeteren van de wetgeving. Daarna
werd hij met een zending naar Parijs belast, en leerde hier onzen
beroemden landgenoot Christiaan Huygens kennen. Hierdoor ging hij
zich met wiskundige studies bezig houden, die hem later brachten tot
de ontdekking van de differentiaalrekening. In deze tijden houdt hij
zich bezig met de leerstellingen van Spinoza, Descartes, Hobbes. Door
bemiddeling van Tschirnhausen trachtte hij in aanraking met Spinoza
te komen, die hem reeds had leeren kennen als een man "van een vrijen
geest en in elke wetenschap wel ervaren." Toch achtte Spinoza den tijd
nog niet gekomen, om hem zijn Ethica te laten lezen. Die tijd kwam,
toen Leibniz na een vierjarig verblijf (1672-1676) over Engeland naar
ons land reisde, daar twee maanden bleef, en in dien tijd Spinoza
herhaaldelijk bezocht, vaker, dan hij 't later in zijn geschriften wel
heeft doen voorkomen. Uit onderzoekingen is gebleken, dat Spinoza een
grooten invloed uitoefende en diens leer Leibniz voor goed afbracht
van het Cartesiaansch dualisme.
Spinozist was hij echter evenmin als vroeger beslist Cartesiaan
of Hobbist.
In 1676 werd Leibniz bibliothecaris van den hertog van Hannover. Hij
had het zeer druk: "hij had het te druk gehad om te trouwen." Allerlei
werkzaamheden hielden hem bezig. In de Hannoveraansche bibliotheek
is zijn correspondentie met meer dan duizend personen bewaard. Hij
getuigt van zichzelf: "Ik stel onderzoekingen in de Archieven in,
haal oude papieren voor den dag en verzamel ongedrukte oorkonden. In
grooten getale ontvang en beantwoord ik brieven. Zoo veel nieuws
heb ik echter in de wiskunde, zoo veel filosofische gedachten, zoo
vele andere letterkundige waarnemingen, dat ik dikwijls niet weet,
wat het eerst te doen." Daarbij was hij dan nog bezig met allerlei
practische plannen: de vereeniging der Katholieke en Protestantsche
Kerk, die der Luthersche en Gereformeerde daarna. Door zijn bemoeiingen
(hij stond bij den koning van Pruisen in hooge eere) werd de Academie
van Wetenschappen te Berlijn in 1710 gesticht, wier eerste voorzitter
hij was.
Niet te verwonderen is het, dat Leibniz niet de man van één boek
was. Zijn meeningen zijn in verschillende geschriften neergelegd. In
de 19de eeuw zijn zeer goede uitgaven van zijn werken bezorgd
(o. a. door Erdman). Toch zijn de historici het niet eens over alle
onderdeelen van zijn systeem. Hiertoe mag medewerken, dat Leibniz
zich soms meer populair, soms meer wetenschappelijk uitdrukte, soms
in Latijn soms in Fransch schreef, en ook niet geheel zijn leven
dezelfde denkbeelden gehad heeft. Op sommige punten schijnt hij later
wijzigingen aangebracht te hebben, ook met het oog op de verzoening
zijner wijsbegeerte met de kerkleer, welke verzoening hij oprecht
begeerde. Dit verhinderde niet, dat in 't plat duitsch zijn naam
tot Leuve-niks (geloof niets) gemaakt werd en hij in 't laatst van
zijn leven volk en geestelijkheid een ongeloovige scheen. Slechts
weinig menschen volgden in 1716 de lijkbaar van den man, die zijn
levensspreuk: zoo dikwijls een uur verloren gaat, gaat een deel van
het leven te niet, steeds voor oogen had gehouden. Leibniz was een
zachte, opgeruimde, weinig door emoties bewogen natuur, welwillend,
ook tegenover dieren, en wist met ieder, van welke stand, religie,
afkomst of overtuiging ook, innemend om te gaan en zich voor hunne
belangen te interesseeren. Den man, die in de wetenschap zooveel
waarde aan het kleine hechtte, was niet spoedig iets te klein. Zoo is
er ook bij hem, als bij Spinoza een groote overeenstemming tusschen
persoonlijk leven en wetenschappelijke leer.
Monadenleer.
Descartes had naast God twéé substanties aangenomen, wier
wezenskenmerken uitbreiding en bewustzijn waren. Voor Spinoza waren
die twee attributen de wijzen, waarop zich de Eene substantie (God
of Natuur of Substantie) zich aan ons vertoonde.
Voor Leibniz nu is het wezen der substantie niet uitgebreidheid,
maar kracht. Niet, wat uit zichzelf bestaat is een zelfstandigheid,
maar wat uit zichzelf handelt.
Leibniz brengt eveneens een wijziging in de atomistische
theorie. (vergel. bladz. 43.) Dat deze de lichamen opbouwt uit laatste,
niet verder deelbare elementen, acht hij juist, maar hij meent, dat die
eenheden geen stoffelijke lichaampjes moeten zijn, maar onstoffelijke,
wijl een stoffelijk atoom toch steeds in 't oneindige deelbaar gedacht
kan worden.
Deze beide gezichtspunten verbindend, komt Leibniz tot de theorie,
dat de wereld bestaat uit onstoffelijke eenheden wier wezen kracht is.
Deze eenheden noemt hij met een uitdrukking (ontleend aan van Helmont,
zie bladz. 208) monaden.
De monade is een geestelijke eenheid, haar werkzaamheid is
voorstellen. Dit voorstellen kan echter meer of minder duidelijk
geschieden, er zijn veel onbewuste voorstellingen. [71] Zoo is de
geheele wereld een rij monaden. Het laagst staat de anorganische
stof. Het zijn de naakte monaden, hun voorstellingen komen niet tot het
bewustzijn, evenmin als dat bij den mensch in slaap of in een flauwte
geschiedt. Hooger staan de planten: hier werken de voorstellingen,
nog wel onbewust, als vormende levenskracht. Vervolgens komen de
dieren, die reeds gewaarwordingen en geheugen kennen. Het zijn geen
"slapende" maar "droomende" monaden. De mensch heeft rede, hij heeft
het vermogen zich met zijn eigen bewustzijn bezig te houden. De
monade die dit kan, is geen ziel meer maar geest. In elken hoogeren
toestand is de lagere opgesloten: ook bij de monade, die geest is,
blijven vele voorstellingen onderbewust. Alleen in de Godheid zijn
alle voorstellingen helder, bepaald, zij is de hoogste monade. Die
verschillende groepen van monaden zijn niet scherp gescheiden: de
natuur kent geen sprongen, geleidelijk gaat het eene in het andere
over: de schepping vormt een continuüm.
Elk voorwerp zooals zich dat aan ons voordoet, bestaat uit een
verzameling monaden. Is de "doode stof," de anorganische eenvoudig
een opeenhooping van monaden, bij de organische lichamen is er
een centraal-monade, die hooger staat dan de andere. Bij den
mensch is de ziel dit en de andere vormen het lichaam, dat deze
dient. Die andere moeten nu saamgehouden worden, er moeten ook
samengestelde zelfstandigheden zijn. Dit saamhouden geschiedt door den
"substantieelen band" het "vinculum substantiale."
De monade is dus een voorstellende eenheid. Wat stelt zij zich
voor? Het geheele heelal. Elke monade stelt zich, méér of minder
duidelijk, het al voor. Zij is beladen met het verleden, zwanger van
de toekomst. Zooals uit het begrip van een wiskundige figuur alle
hare eigenschappen zijn af te leiden, zoo is ook alles opgesloten in
de voorstellingsinhoud der monade. Van uit dit standpunt vallen tijd
en ruimte weg.
Toch zijn geen twee monaden gelijk. Elke monade verschilt van de
andere. Zooals men een stad van zeer verschillend standpunt kan zien,
zoo ziet elke monade ook het universum van een ander standpunt.
In iedere monade is dus, in beginsel, alle kennis aanwezig. Wel is er
in ieder een streven, om uit den eenen toestand in den anderen over
te gaan, maar dat overgaan in eenen anderen toestand, het krijgen
van andere bewuste voorstellingen komt uit het eigen wezen der monade
voort: DE MONADE HEEFT GEEN VENSTERS. Van buiten kan zij geen invloed
ondergaan. De monade leeft zich uit, en deze kan dus eigenlijk ook niet
geboren worden noch sterven: Geboren worden is "uitgroeiing," sterven
"inwikkeling," terug zinken tot een lager graad. Slechts de mensch
behoudt na zijn dood het bewustzijn zijner zedelijke persoonlijkheid.
Voorbeschikte harmonie.
De monaden werken dus niet op elkaar in. Toch leert ons de ervaring
iets, dat wij aan inwerking moeten toeschrijven. Deze verschijnselen
nu verklaart Leibniz door de grootsche hypothese der VOORBESCHIKTE
OVEREENSTEMMING (harmonia praestabilita). God heeft alle monaden zóó
geschapen, dat de veranderingen in de monaden met elkaar evenwijdig
en volkomen in overeenstemming zijn.
Dit nu kan toegepast worden op de verhouding van lichaam en
ziel. Nemen we nu nog eens weer het ook door Leibniz gegeven
klokkenvoorbeeld. Stel, dat wij twee gelijkgaande klokken zien.
Dan kunnen we aannemen, dat de eene inwerkt op de andere. Dit doet
Cartesius met zijn "influxus physicus," die een invloed van lichaam en
ziel op elkaar aanneemt. Ook is het mogelijk dat een werkman telkens
weer de twee klokken gelijk zet. Dit is de theorie der occasionalisten,
die aannemen dat de Godheid telkens werkend optreedt [72]. Ten
slotte kunnen we aannemen, dat een hoogst bekwaam uurwerkmaker die
klokken van 't begin af zoo nauwkeurig in elkaar gezet heeft, dat
ze voortaan precies gelijk loopen. Dit is de voorbeschikte harmonie
van Leibniz. Deze geeft slechts deze drie gevallen. De oplossing van
Spinoza behandelt Leibniz dus niet.
Theodicee.
Over Leibniz' groote beteekenis voor de natuur- en wiskunde
kunnen wij hier niet spreken. Hij heeft menige vruchtbare gedachte
uitgesproken. Kortelijk moeten wij nog even melding maken van zijn
theodicee, gewoonlijk een van zijn zwakste werken gerekend.
Pierre Bayle (1647-1706), de scherpzinnige schrijver eener historische
critische dictionnaire, mocht gaarne met alle scherpte aantoonen,
dat de geloofswaarheden tegen het verstand ingingen [73]. Zeer oprecht
schijnt hij dan het geloof verder aangehangen te hebben; te heerlijker
verschijnt het, naarmate het meer tegen de rede gaat! Zijn argumenten
maakten intusschen diepen indruk op velen en de koningin van Pruisen
gevoelde zich diep geschokt, toen zij Bayle's opmerkingen over een
werk van Pascal gelezen had. Leibniz kwam er zoo toe, om in 1710
te Amsterdam een verhandeling uit te geven over de goedheid Gods,
de vrijheid des menschen, de oorsprong van het kwaad. Zoo zette
ook hij zich neer, om de oude vraag te beantwoorden: Indien God is,
vanwaar het kwaad, een vraag, die wij reeds bij Böhme (bladz. 226)
ontmoetten en al eerder bij de Grieken.
In hoofdzaak betoogt Leibniz:
God zag oneindig vele werelden voor zich. Hij koos deze, die
bestaat, als de beste. (Vereeniging van Thomismus en Scotismus,
vergel. bladz. 192). Onze wereld is de beste der mogelijke (le meilleur
des mondes possibles).
In deze wereld is er kwaad: metafysisch, physiek, moreel.
Het metafysisch kwaad is noodig, zal de wereld bestaan: een geschapen
wezen kan nu eenmaal niet zonder beperktheid en onvolkomenheid
bestaan. Uitsluitend goden kunnen er niet zijn.
Wat het physieke kwaad betreft, dit is niet zoo groot, als het
gewoonlijk wel lijkt. Wanneer men het goede met het kwade vergelijkt,
dan moet men niet vergeten, dat zeer vele dingen, die men gewoonlijk
niet als een goed aanmerkt (gezondheid bijv.), dit wel degelijk zijn
en eerst bij gemis als zoodanig gevoeld worden. Het kwade kan verder
meewerken tot het goede. Een dapper veldheer wint liever den slag, al
wordt hij gewond, dan dat hij hem verliest, terwijl hij niet gedeerd
wordt. Tegenover de harmonie van het heelal is de hoeveelheid smart
oneindig klein en het is onjuist den mensch als het doel der schepping
te beschouwen en deze van daaruit te beoordeelen.
Uit het zedelijk kwaad kan ook nog het goede voortkomen. Het kwade is
noodzakelijk: geen geschapen schepsel kan zedelijk volkomen zijn. Het
booze is overigens negatie: afwezigheid van goed. In alle handelingen
is kracht, die van God komt, dat is het werkelijk bestaande goede
er in. Het verkeerde voegt de mensch er aan toe, zooals twee gelijk
groote, ongelijk beladene vrachtschepen door de rivier voortbewogen,
aan de rivier dezelfde kracht danken, maar ongelijk vorderen door
ongelijke lading, die in hen zelf ligt, niet aan de rivier.
Ten slotte moet men ook het zedelijke kwaad in samenhang met het
geheel beschouwen: het is een dissonant op zichzelf, maar de wanklank
versterft in de harmonie van het muziekstuk, het booze verdwijnt in
de oneindige harmonieën van het Al.
Samenvatting.
Tusschen Bacon en Leibniz ligt meer dan een eeuw. Vier groote stelsels
zag die tijd.