§ 43. Hobbes.
Leven.
Toen de Spaansche Armada Engeland in 1588 bedreigde, kreeg de vrouw van
den predikant te Malmesbury onverwacht een zoon. Thomas Hobbes zag,
zegt hij zelf, zoo tegelijkertijd met de vrees, het levenslicht. Hij
studeerde te Oxford, waar hij nog onderricht ontving in scholastieke
wetenschap.
In Oxford was toen het nominalisme heerschend en Hobbes bleef dan ook
een aanhanger dezer leer. Voor 't overige vond hij weinig bevrediging
in de in Oxford opgedane wetenschap.
Hij kwam nu als opvoeder in de familie Cavendish. Met drie geslachten
dezer familie heeft hij in betrekking gestaan en aan haar dankte
hij later ook een zorgenvrij bestaan, dat hem veroorloofde rustig
te studeeren. Zijn eerste bemoeiingen golden de geschiedenis. Hij
vertaalde Thucidydes in 't Engelsch (vergel. bladz. 53), met het
doel zijn landgenooten, die toen reeds in strijd waren met hun
eigenmachtigen koning Karel I, te toonen, welk een jammer en ellende
de teugellooze democratie over Athene had gebracht.
Door vele reizen naar Italië en Frankrijk verruimde Hobbes zijn
gezichtskring. Hij kwam in aanraking met verschillende hem tot
nog toe verborgen gebleven problemen. Op zijn 42ste jaar zag hij
de meetkunde van Euclides; dit was voor hem een openbaring: in de
meetkunde zag hij het model aller wetenschappen, wegens de zekerheid
harer uitkomsten. Hij vormt dus een merkwaardig contrast met Bacon,
die de wiskunde te gering schatte. Hoewel hij als secretaris dezen
gediend heeft, is Bacon's invloed op zijne denkbeelden veel geringer
geweest, dan men vroeger meende te moeten aannemen.
In Frankrijk kwam Hobbes met verschillende denkers in aanraking. Ook
hier bewees pater Mersenne (zie bladz. 243) zijne diensten.
"Nadat ik Mersenne met mijn ideeën vertrouwd had gemaakt, werd ik tot
de wijsgeeren gerekend." Hobbes heeft zijne aanmerkingen gemaakt op
Descartes' Meditationes (zie bladz. 244) en ook met Gassendi omgegaan.
Ook tijdens de burgeroorlogen leefde Hobbes in Frankrijk en hij keerde
eerst weer naar Engeland terug, toen daar ordelijke toestanden onder
Cromwell heerschten en hij door zijn werk de "Leviathan" met de Stuarts
(hij onderwees den lateren koning Karel II in wiskunde) in onmin was
geraakt. Na de restauratie (het herstel der Stuarts op hun troon)
in 1661, verzoende hij zich met dezen. Tot het einde van zijn leven
werkzaam, stierf hij hoogbejaard in 1679.
Werken.
Zooals Bacon zich voorstelde een groot werk uit te geven, zoo wilde
ook Hobbes een geheel wetenschappelijk systeem geven in drieën: over
de lichamen, over den mensch, over den burger. Het laatste gedeelte,
een staatsleer bevattend, verscheen het eerst in 1672. Naast dit werk
staat dan zijn politiek in de Leviathan (1651). Hij noemt dit werk
zoo naar het geweldige dier in Job, waarvan het heet in Job 41 : 24
(Leidsche vertaling): "Zijns gelijke is er niet in het stof, gemaakt
als hij is, om nooit te versagen," en met dit geweldige wezen wordt
de absolute staatsmacht vergeleken.
Daarnaast staat nog, nevens andere werken een merkwaardig geschrift
over de Zielsvrijheid (1656).
Leer. Metafysica.
De filosofie is voor Hobbes de wetenschap, die uit de oorzaken, de
werkingen tracht af te leiden, en uit de werkingen tot de oorzaken
wil besluiten. Door deze bepaling sluit Hobbes de theologie, de leer
van den eeuwigen God uit. Deze kennis der eerste oorzaken moet men
den theologen overlaten, zooals in Israël de eerstelingen van den
oogst geofferd werden. Over geloofswaarheden moet men niet nadenken,
men moet ze aannemen, zooals men pillen ongekauwd naar binnen slikt.
Alle verschijnselen hebben nu slechts één oorzaak: beweging,
en er wordt niets anders bewogen dan lichamen. Alles wat is, is
lichaam, alles wat geschiedt, is beweging. Voor elke beweging is een
oorzaak en die oorzaak moet weer liggen in de beweging van een ander
lichaam. Alles geschiedt met noodwendigheid. Deze mechanische opvatting
der natuur wil Hobbes nu overdragen op de geesteswetenschappen.
Zooals Copernicus op het gebied der sterrekunde, Galileï op dat der
natuurkunde en Harvey op dat physiologie met de scholastiek hadden
gebroken (vergel. bladz. 227, 228, 247), zoo wilde hij dat doen op
het terrein der geesteswetenschappen.
Zoo komt hij tot een materialistische wereldbeschouwing. Onze geest
is lichaam of een beweging in sommige deelen van ons lichaam, zooals
het elders heet. Al ons geestelijk gebeuren is dus eene verandering
in de kleinste deeltjes van het gewaarwordende lichaam. Hoewel hij
het niet openlijk zegt, duidt hij het op verscheidene manieren aan,
dat God een lichaam is.
"Had men een recht vertrouwelijk gesprek tusschen Gassendi en Hobbes
kunnen afluisteren, dan had men misschien een woordenwisseling vernomen
over de vraag of de alles levend makende warmte of de alomvattende
aether als de Godheid te beschouwen zou zijn." (Lange).
Kennistheorie.
Conclusies trekken, oordeelen, is voor Hobbes rekenen. Ons
denken is een soort algebra: optellen van elementen. Waarneming is
beweging. Kleur, warmte, enz. zijn geen qualiteiten der dingen, maar
de wijzen, waarop wij de buitenwereld opvatten. De nawerking dezer
waarnemingsbeweging is herinnering. Herinneren is dus: waarnemen,
dat men waargenomen heeft. Het middel om onze voorstellingen te
behouden en mede te deelen is de taal. Deze is dus voor het denken
van enorm gewicht. Wij brengen onder een woord tal bijzondere dingen
samen. Hobbes is nominalist. Die woorden vervangen de werkelijke
zaken, zooals speelpenningen voor geld in de plaats kunnen treden. In
het oordeel telt men eenige penningen op of af, in het concludeeren
verbindt men eenige oordeelen, de wetenschap is weer een samenstel
van ware of bewezen oordeelen. Het geheele denkproces is dus een
rekenproces.
Zielkunde.
Hobbes opent de rij der uitnemende onderzoekers op het gebied der
zielkunde die de trots der Engelsche filosofie zijn. Met zijn frissche
grepen, zijn kijk op de groote hoofdlijnen, heeft hij belangrijke
bijdragen voor de kennis van het zieleleven gegeven. Over sommige
opvattingen spraken wij reeds bij de kennis-theorie hier boven.
Wij wijzen er hier nog op, dat Hobbes groote beteekenis toekent aan
de associatie door aanraking. Wanneer van een rij bewegingen in de
hersenen, (dus van een rij waarnemingen) na eenigen tijd weer een
herhaald wordt, ontstaan de andere ook weer, zooals op een gladde
tafel het water den vinger naloopt. (De eerste woorden van een vers
brengen ons het geheel in de gedachte).
Maar ons gedachtenleven wordt verder georganiseerd door onze
doelvoorstellingen. Wij zoeken iets te bereiken: dit maakt sommige
voorstellingen van meer waarde dan de andere. Gevoel en begeerte hebben
dus evengoed invloed op het voorstellingsverloop als de associatie.
Lust en leedgevoel ontstaan oogenblikkelijk door de al of niet
bevrediging van onze zucht naar zelfbehoud. Samengestelde gevoelens
ontstaan, wanneer zich voorstellingen verbinden aan lust of leed. Zij
zijn terug te brengen tot gevoelens van macht of onmacht. Stel ik mij
voor, dat ik iets verwerven kan waardoor dan ook (eigen geestelijke of
lichamelijke kracht, vrienden, beschermers, de Godheid) dan geeft dit
een aangenaam gevoel; een onaangenaam ontstaat bij de bewustheid van
mijn onmacht, iets kwaads te vermijden, of iets goeds te bereiken. In
den wedstrijd tusschen de menschen ontstaan de bijzondere gevoelens:
wie voorkomt is blij, wie achterblijft droevig en eerst met den dood
eindigt de wedloop.
Hobbes is determinist. Hij ziet in de erkenning, dat ook de psychische
werkingen oorzakelijk bepaald zijn geen enkelen grond van vrees voor
verzwakking van het verantwoordelijkheidsgevoel. De straf behoudt
haar waarde, als afschrikkingsmiddel voor de toekomst. De wetten,
die het booze verbieden, zijn niet onrechtvaardig, zij werken meer
als motief. De overlegging behoudt insgelijks haar beteekenis voor
het handelen. Zij werkt als oorzaak mee.
Staatsleer.
Het meest treffende van Hobbes' leer is zijn staatsleer. Deze boezemde
in den overgangstijd in 't algemeen veel belang in. Wij zagen reeds,
dat Macchiavelli, Campanella, Morus, Grotius en Althusius zich ermee
bezighielden (bladz. 215). Bij de laatsten ontmoetten we de leer van
het maatschappelijk verdrag. Deze zullen wij ook bij Hobbes aantreffen,
maar zij voert hen tot gansch andere conclusies. Hij loochent het
beginsel van Aristoteles (zie bladz. 124), ook door Grotius aangenomen,
dat de mensch van nature een gemeenschapsvormend wezen is, zooals de
bijen en de mieren bijv. De oorspronkelijke toestand is veeleer een
oorlog van allen tegen allen, (bellum omnium contra omnes). Ieder
tracht goederen te bezitten, die een ander misschien ook begeert en
op wie hij ze door macht of list moet veroveren.
Maar naast deze zucht tot zelfbehoud heeft de mensch ook de rede,
die hem naar betere middelen doet zoeken dan den voortdurenden
strijd. Dit betere middel is de vrede onder elkaar en de hulp
elkaar tegen vreemden verleend, door hen, die onder zekere gelijke
omstandigheden verkeeren. Maar dit brengt mee, dat ieder voor zich
afstand doet van zijn volle recht. Hieruit volgen dan een aantal
maatschappelijke deugden, samen te vatten in: Wat gij niet wilt,
dat u geschiedt, doet dat ook aan een ander niet.
In de staat nu is een Autoriteit noodig, voor wie allen zich
buigen. Deze autoriteit krijgt alle macht. In hem concentreert zich
als 't ware al 't recht, dat de eenlingen ieder voor zich hebben. De
overdracht van dit recht is het maatschappelijk verdrag, dat wel een
stilzwijgend verdrag geweest kan zijn. Het staatsgezag dus heeft alle
recht. Niet alleen, dat het beslag mag leggen op eigendom en leven,
het mag, neen het moet bepalen wat de normen van goed en kwaad zijn,
wat voor den waren Godsdienst zal gelden, wat bijgeloof is. Dit
staatsgezag kan verschillend zijn: een monarchie houdt Hobbes voor
den besten vorm; een democratie is een aristocratie van redenaars.
Bij Hobbes treffen we dus een heteronome zedeleer. De zedewet komt
van iemand anders dan van den mensch zelf; die andere is de staat.
Enkele punten mogen genoemd worden, die deze staatsleer wat
begrijpelijker maken. De 17de eeuw was de eeuw, waarin het absolutisme
opkwam en zijn duidelijkste uitdrukking vond in het: "Ik ben de staat"
van Lodewijk XIV. Hobbes leefde in den kring van het absolutisme:
in adellijke omgeving. Na het trotsche overmoedige zelfgevoel der
renaissance, dat zich naar alle kanten moest uitleven, was zooals
we reeds bij Geulinx zagen (blz. 253) een neiging tot concentratie,
beperking, eenheid, berusting gekomen. En ook bij Hobbes valt die
op te merken. Zijn vreedzame natuur deed hem terugschrikken voor het
losgebroken geweld der revolutie en het noodzakelijke inzien van een
absoluut staatsgezag. Zijn streven om één gezag te erkennen in alle
zaken is vooral een politiek tegen de kleine autoriteitjes. Wat gaf
de bevrijding van het pausdom als zich "de onbeteekende mannetjes,"
de Anglikaansche bisschoppen in zijn plaats stelden? Hobbes moet
ongeveer de stemming gehad hebben, die de Genestet vertolkt in zijn
leekedichtje, als hij zegt:
Zoo boud niet, man!
Al rilt ge van
De heilige Pantoffel,
Pas jij maar op voor de oude kous
Van de een of andren kleinen Paus
Daar zijn er velen--stoffel!
Zijn strijd voor 't absolute staatsgezag is een strijd tegen de
Kerkelijke Hiërarchie.
Men meene niet, dat Hobbes zich de drager van het opperste staatsgezag
als een tyran dacht; neen als een verlicht vorst, die begrijpt,
dat hij er is tot heil der burgers. Het gezag van den vorst moet
ook de heerschappij der eene klasse over de andere opheffen. Op
de verlichting van het volk hoopt Hobbes eveneens, waarmee hij de
dragers der Aufklärung zelfs vooruit is. "Langzamerhand leert het
volk en wordt het knapper." (Paulatim eruditur vulgus).
Hobbes is een denker geweest van groote geestkracht, die het
verstaan heeft frissche omtrekken te geven en een bepaald beginsel
uit te werken. Voor fijnere schakeeringen had hij minder oog. In
de geschiedenis van het materialisme bekleedt hij een belangrijke
plaats. Met zijn theorie der kennis komt hij in de rij Bacon,
Hobbes, Locke, Berkeley, Hume, die zoo gewichtig is geweest voor
de Engelsche wijsbegeerte en voor de ontwikkeling van heel het
denken. Met zijn staatsleer heeft hij veel invloed op Spinoza doen
gelden (zie blz. 267). Zijn werken, hoewel sommige tegenstrijdigheden
bevattend of schijnend te bevatten zijn helder en klaar. Hobbes is
"een van die geacheveerde naturen, wier denken zoo klaar voor ons
ligt als hun leven." (Heymans).
Hij heeft geen navolgers gevonden, die zijn geheele systeem volgden
of verder verwerkten. De drie groote dingen, die hij van het
wetenschappelijke leven van zijn tijd had aanvaard; de mechanische
natuurbeschouwing, de wiskundige methode, de erkenning, dat de ervaring
grondslag moet zijn voor onze kennis, wist hij niet tot een levende
eenheid te verbinden. Maar zijn werken zijn een vindplaats van vele
oorspronkelijke, rijke gedachten.
Zijn eigen tijd scheen hij een atheïst, een vrijgeest. De leer van den
man, die gezegd had dat men de geloofswaarheden zonder nader onderzoek
diende te aanvaarden, gold als den godsdienst vijandig. Langen tijd was
in Engeland Hobbist gelijkbeteekenend met godloochenaar en vrijgeest.