NOTE:

[292] CLEMENTIS PP. VII, _Pacta conventa inter Cameram aplicam ex una et

Paulum Vectorium ex altera partibus, pro conductione triremium._ —

_Mss._ COD. VATIC. 7109, p. 228. — ARCH. SECR. VAT. t. XVIII, p. 20. —

Schede Borgiane in Propaganda. — Arch. Vettori, cit. alla nota 5.

«_In nomine Domini, amen. — Per hoc præsens publicum instrumentum

cunctis pateat evidenter et sit notum quod anno a nativitate Dni

MDXXIII, die vero duodecima decembris, pontificatus SSmi D. N. D.

Clementis divina providentia papæ VII, anno primo, constituti coram Rmo

in Xto P. et D. Francisco Armellini, titulo S. M. in Transtyberim et S.

Callisti, presbytero card. S. R. E. et SSmi D. N. papæ camerario; Rmo P.

et D. Bernardo Rubeo epo Tarvisino dicti rmi Dni Camerarii Vicecamerario

et almæ Urbis gubernatore ac reverendis DD. Philippo de Senis clericorum

decano protonotario aplico, Joanne de Viterbio, Antonio Puccio epo

Pistoriensi, Christophoro Barotio, Thoma Regis, et Nicolao de Gaddis

electo Firman., clericis Cameræ aplicæ præsidentibus, ac Hieronymo

Ghinutio epo Vigornien. causarum Cameræ aplicæ auditore generali, de

mandato præfati SSmi D. N. Papæ vivæ vocis oraculo dicto Camerario

facto, ac etiam sui camerariatus officio, sponte ac ex eorum certis

scientiis et non per errorem sed cujuslibet eorumdem scientiis et

spontaneis voluntatibus, vice et nomine ejusdem SSmi D. N. et Cameræ

aplicæ, conduxerunt in Capitaneum triremium S. R. E. et SSmi D. N.

nobilem virum Paulum Victorium de Florentia, constitutum coram praefato

Camerario et Clericis prædictis, cum pactis et conventionibus, capitulis

et modis infrascriptis, videlicet:_

»I. _Imprimis præfatus rmus D. Camerarius et Clerici præfati de consensu

voluntate et nomine supradictorum SSmi D. N. et Cameræ A. conducunt

præfatum Paulum in capitaneum duarum triremium et duorum brigantinorum

S. R. E. pro custodia Splagiæ rom. videlicet a Terracina ad montem

Argentarium inclusive et comprehensive in quibus tenere debeat ad minus

homines viginti quinque pro qualibet triremi, et decem octo homines pro

quolibet bergantino, liberos et aptos ad bellum navale: et hoc ad

beneplacitum præfatæ Cameræ._

»II. _Item præfati etc. promiserunt eidem Capitaneo pro ejus salario et

præfatorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante

dicta conducta, singulo anno pro expensis triremium et brigantinorum

prædictorum ducatos octomilia auri in auro, de juliis decem pro ducato,

videlicet singulo trimestri quartam partem, cum anticipatione primæ

pagæ._

»III. _Item præfati etc. concesserunt eidem Capitaneo quod quandocumque

contingat ipsum deprehendere aliquem conducentem granum aut aliquod

bladum vel merces extractas ex portubus et locis S. R. E. mediate vel

immediate subjectis sine bullecta et licentia SSmi D. N. aut Cameræ, aut

militum sancti Petri pro rata rerum dohaneris tractarum, aut ejus

legitimi substituti, seu alterius ad id potestatem habentis, et talis

extraneus et conductor non docuerit solvisse debitam tractam et dohanam

deputatis ad illa recipienda, eo casu ipse præfatus Capitaneus possit et

sibi liceat levare et auferre dictum granum et alia blada ex navigiis

illa portantibus, et illius quartam partem retinere pro se, et alias

tres quartas partes fideliter statim consignare Cameræ apostolicæ: et

similiter de omnibus et singulis bonis et mercantiis, quas in fraude et

contra prohibitionem et contra bandum asportari deprehenderit._

»IV. _Item promiserunt et concesserunt præfato Capitaneo in predam omnes

et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes, cum

eorum navigiis rebus et bonis, ubicumque illos reperire invadere capere

et habere potuerit: et si forte aliquis ex ipsis piratis et turbatoribus

ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Capitaneo eos

persequente et fugati ab eo diffugerent, ipsi officiales et homines

locorum ipsos capere et consignare debeant et teneantur in manibus

ipsius Capitanei ad ejus arbitrium et potestatem. Et si contingat tales

piratas capere, quarta pars rerum inventarum in ipsis navigiis sit

ipsius Capitanei, prout hactenus semper fuit observatum, etiamsi ipsi

piratæ essent christiani._

»V. _Item etc. obtulerunt et promiserunt præfato Capitaneo omne

oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E.,

subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes: mandantes ex

nunc omnibus officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem

ipsius Capitanei requisitionem oportunis favoribus sibi assistant._

»VI. _Item etc. concesserunt dicto Capitaneo quod si insequeretur

aliquem piratarum perturbatorum infestatorum qui receptarentur in aliquo

portu seu aliquo alio loco extra terras et loca præfatæ S. R. E., ita ut

eos capere non possit, et incolæ portus et loci illius consignare

nollent, liceat sibi exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem

Capitaneo concedunt, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus

damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptatione et

impedimento hujusmodi constare fecerit: sed ipsas represalias exequi non

possit nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et

quidquid dictus Capitaneus vigore dictarum represaliarum ceperit, aut ad

ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram, fideliter assignet

in Camera apostolica pro satisfaciendo damnum eorum qui passi sunt._

»VII. _Item promisit dictus Capitaneus solvere de suo omne damnum et

robariam quæ in aliquo loco maris prædicti quomodocumque, etiamsi ipse

Capitaneus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et

finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat, si piratæ et

prædatores hujusmodi majorem numerum triremium, et brigantinorum et

armatorum in eis existentium non habuerint: ita quod ipse Capitaneus

propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum

triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habentium eos

invadere et aggredi rationabiliter non valuerit ut cum illis

congrediatur eo usque confligendo aut cum effecto insequendo: aut quod

dictus Capitaneus impediretur in Splagia hujusmodi confligendo aut

fugando alios piratas et derubatores, aut in spalimando et dando carenam

dictis triremibus et brigantinis occupatus esset, aut aliquo contagio

infirmitatis considerabilis, quia epidemiæ morbus in ciurma sive

hominibus obrepserit in triremibus et brigantinis residentibus: super

quibus dictus dominus Capitaneus SSmum D. N. aut apostolicam Cameram

certiorare teneatur: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam

habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum

triremium et brigantinorum atque armatorum in eis existentium

perpetraverint; aut, ut supra occupatus esset: de quo constare præfatus

Capitaneus facere debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in

eventu decidantur et terminentur: et hoc dummodo mercatores rerum

deperditarum eidem Capitaneo congruis loco et tempore satisfecerint adeo

quod providere possit._

»VIII. _Item promisit facere mostram toties quoties per præfatam

Sanctitatem et Cameram et ubicumque requisitus fuerit._

»IX. _Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad

omnem requisitionem SSmi. D. N. et Cameræ prædictæ._

»X. _Item promisit et se obligavit quod si contingat aliquem per

predictum mare navigantem aut ejus navigia a piratis cursariis et

perturbatoribus præfatis capi et deprehendi aut impediri, ipse

Capitaneus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per

mare et loca quæcumque persequi, et ab eis prædam sic captam et navigia

et nautas cum eis captos retinere et recuperare, illamque propriis

dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi

ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione,

dummodo per ipsum navigantem ipsi Capitaneo ut supra satisfactum fuerit.

Alias si recuperationem cum effectu, si fieri potuerit, non fecerit,

omni excusatione cessante promisit et solemniter se obligavit omnia

damna illis qui in præmissis locis a piratis et aliis invasoribus ut

præmittitur passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum

passis integre satisfiat, et Camera apostolica a præfato onere omnino

sit libera, et ipsam a præmissis indemnem penitus præservare sit

obligatus, nisi piratæ ipsi et invasores majorem numerum triremium et

brigantinorum et armatorum in eis existentium habuerint; aut Capitaneus

ut supra occupatus esset, aut contagio et infirmitate ut etiam supra

laboraret. De quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis

expressum fuit in Camera præfata._

»XI. _Item ipse Capitaneus promisit sub pœna duorum millium

ducatorum, durante conducta prædicta, dictis triremibus ac brigantinis

pro vectura aliquarum mercium sive rerum ad quemcumque locum

devehendarum, sive undecumque advehendarum aut pro aliquo nauto, non

uti, nisi de expresso mandato SSmi. D. N. aut Cameræ de quo constare

debeat in scriptis._

»XII. _Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme

statio sua erit apud portum Civitevetulæ aut ad fauces Ostiæ seu in

aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto scilicet inter

Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus

prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes seu ab ea et aliis

locis prænominatis discedentes defendere possit._

»XIII. _Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas triremes et

brigantinos ad omnem requisitionem SSmi. D. N. vel Cameræ prædictæ ad

fauces Tyberis, vel ubi Sanctitas sua, vel dictus remus Camerarius

mandaverint, ita fulcitas sicuti ipsi Capitaneo consignabunt; necnon

restituere infrascriptam arcem sub pœna decem millium ducatorum ac

damnorum et interesse, ad quod fidejussores dare teneatur._

»XIV. _Item promisit et se obligavit quod nec ipse nec alius de ejus

comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, nisi tantum quantum

eorum sponte sibi donabitur etiamsi dono offeretur, alioquin teneatur ad

damnum arbitrio Cameræ._

»XV. _Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E.

pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status gradus aut

præeminentiæ fuerint._

»XVI. _Item Sanctitas D. N. promisit eidem Capitaneo consignare facere

homines in terris Ecclesiæ qui sunt condemnati vel condemnabuntur ad

triremes, quos consignatos retinere possit in dictis triremibus nisi

aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis et Cameræ fuerit decretum, de

quibus teneatur reddere rationem eidem Camerario quoties ab eo

requisitus fuerit._

»XVII. _Item dictus Capitaneus promisit et se obligavit dare

sufficientem banchum pro residuo mille quingentorum ducatorum auri de

Camera, qua summa evacuata pro refactione damnorum, reiterare et

renovare ipsam cautionem teneatur idoneam statim ad judicium ipsius

Cameræ pro observatione præmissorum et refactione damnorum illis qui

illa passi fuerint, prout prædicta Camera summarie et extrajudicialiter

judicaverit._

»XVIII. _Item si contingeret, durante dicta conducta, præfatum

Capitaneum mitti per SSmum. D. N. ad aliqua loca extra prædictam

Splagiam, quod in prædictos eventus, eo non præsente in dicta Splagia,

non teneatur ad refactionem aliquorum damnorum qui in dicta Splagia

fierent durante absentia dicti Capitanei ex causa missionis SSmi. D N.,

dummodo dictus Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare

constare faciat per litteras vel brevia SSmi. D. N._

»XIX. _Item si contingeret, ut sæpius evenire solet, quod aliqui

brigantini christianorum transirent per Splagiam romanam, et nautæ

habentes barchas existimarent illos esse brigantinos piratarum eligerent

ire ad terras versus, vel alias naufragari, quod in hujusmodi casu

dictus Capitaneus ad restitutionem aliquorum damnorum non teneatur,

facta legitima fide quod per dictam causam irent transversum._

»XX. _Et similiter quando Capitaneus, sciens piratas esse in Splagia

romana, significaret conducentes barchas quod non transirent Montem

quousque aliud avvisaret, et hoc non obstante nautæ conducentes barchas

transirent et caperentur, quod in hoc tali casu dictus dominus

Capitaneus ad emendam sive restitutionem damnorum non teneatur, constito

quod piratæ haberent majores vires quam ipse, ita ut non esset

sufficiens traducere barcareccium._

»XXI. _Et similiter idem SSmus D. N. pro majori conservatione et

tuitione triremium et brigantinorum et armatæ maritimæ suæ Sanctitatis

et S. R. E. concedit dicto Paulo capitaneo arcem novam Civitevetulæ per

dictum dominum Paulum, quousque ejus officium capitaneatus durabit,

tenendam utendam et fruendam cum oneribus salario et emolumento

consuetis, videlicet sex ducatos de juliis decem pro ducatu mense

quolibet, et ducatos decem de carolenis de anchoragiis navigiorum.

Volens quod dictus Paulus pro cautione per eum ipsum danda occasione

arcis, possit dare eumdem bancherium sive mercatorem qui pro eo cavebit

de restituendis dictis triremibus et brigantinis ut supra SSmo D. N. vel

Camerario aut Cameræ apostolicæ ex et pro eadem summa decem millium

ducatorum, ita quod tam pro restitutione triremium et brigantinorum

præfatorum quam dictæ arcis dictus dominus Capitaneus pro majori summa

cavere non teneatur._

»XXII. _Item quod prædictus Capitaneus teneatur et obligatus sit tenere

unum librum in quo describantur et describi faciat omnia nomina et

cognomina omnium et singularum personarum condemnatarum ad triremes quæ

pro tempore ad illas mittentur; et si erunt condemnatæ in perpetuum vel

ad tempus quando hoc sibi dicatur, et de his teneatur saltem bis in anno

requisitus reddere certiorem Cameram apostolicam et nota in dicto libro

fienda sit conformis mandato et libro consignantium, et Romæ in Camera

apostolica consignato._

»XXIII. _Item promisit dictus Capitaneus et se obligavit intra

vigintiquinque dies constituere in Camera unum procuratorem, et illum

tenere residentem in Curia ad effectum quod damna data illi notificari

possint, et quod illo citato et non aliter contra eum procedi possit._

»XXIV. _Item quod Capitaneus possit recipere quoscumque captivos sibi

trasmissos de mandato quorumcumque judicum, de quo teneatur tenere et

reddere computum Cameræ apostolicæ ut supra._

»XXV. _Item quod dictus Capitaneus non possit locare seu pignorare

alicui personæ collegio vel universitati directum duorum pro centenario,

absque expressa licentia præfatæ Cameræ._

»XXVI. _Item dicta conducta durare debeat ad beneplacitum SSmi D. N. et

illo defuncto, ad beneplacitum Cameræ apostolicæ._

»_Ita etc. die XII decembris MDXXIII._»

[Gennajo 1524.]

XXI. — Per intendere i capitoli presenti, nei quali si contiene tanta

parte e così importante delle notizie marinaresche, bisogna ricordare

gli altri simili capitoli pubblicati avanti, e le dichiarazioni già

messe intorno ai particolari storici e tecnici, che qui non devo

ripetere[293]. Basterà seguire l'istesso metodo, e tirar fuori le novità

che ora ci vengono innanzi, secondo l'ordine dello strumento.

La squadra permanente resta fissa ai quattro legni, due galèe e due

brigantini: salvo il caso di armamento straordinario, che abbiam veduto

e più vedremo crescere infino a otto, dodici, e trentasei vele. Ora nel

primo capitolo si assottigliano per economia i numeri dei combattenti,

riducendoli da cinquanta a venticinque nelle galèe, e da venticinque a

diciotto nei brigantini: dobbiamo però intendere di gente fissa al

minimo per tutto l'anno d'estate e d'inverno; e di più metterci il

rinforzo occasionale di soldati della guarnigione di Civitavecchia,

secondo il bisogno. Però al capitano Vettori si concede anche la

castellania della rôcca nuova, che ora dicesi la Fortezza, perchè col

governo supremo della piazza e delle armi in terra meglio possa esso

stesso difendere le galèe ed i brigantini nel porto; e col supplemento

delle fanterie meglio armarli quando escono al corso[294]. Questo è il

primo esempio dell'unione dei due comandi nel medesimo Capitano: unione

poscia continuata, e di grande efficacia indi a quattro anni per salvare

la persona istessa di papa Clemente, come vedremo.

Appresso troviamo accresciuti gli emolumenti del Vettori; ciò è dire

anzi tutto la rendita consueta del due per cento sulle merci, gravame

introdotto a tempo e mantenuto in perpetuo, di che si parla più volte,

confermandolo implicitamente col precetto ai naviganti di fare il debito

loro verso il Capitano; e a questo di non transigere coi debitori, e di

non impegnare altrui la detta rendita[295]. Dunque dovevano sempre i

marinari pagare il due per cento, e doveva il Capitano riscuoterlo da

sè. Di più gli si aggiungono ducati ottomila all'anno per i quattro

legni, e ducati settantadue per la rôcca, e centoventi per gli

ancoraggi[296]. Toltogli solamente il guadagno dei noli, da non si poter

conciliare in niun modo coll'efficacia del presidio e col decoro della

milizia[297].

Pel quarto si conferma il triplice servigio della guardia contro pirati,

frodatori e malviventi; ciò è dire fazioni di guerra, di dogana e di

polizia, ordinate al combattimento coi pirati, al sequestro coi

frodatori, ed al freno coi turbolenti[298]. Questi ultimi a lungo andare

finivano nelle stesse galèe col remo in mano, per sentenza dei

tribunali, fatta amplissima facoltà al Vettori di riceverne da ogni

parte con la sola avvertenza di scriverli al libro[299].

I sequestri sopra i frodatori divideansi in quattro parti; una delle

quali a vantaggio del Capitano e della sua gente, vuoi per compenso

delle fatiche, vuoi per eccitamento maggiore alla sorveglianza: le altre

tre andavano al pubblico erario in pena dei trasgressori, e per

rifacimento delle tante altre frodi impunemente compiute. Notando

specialmente a questo proposito essere contemplata, a preferenza di ogni

altra, la frode delle granaglie, perchè toccano più da vicino il

sostentamento del popolo, e perchè sono sempre state il maggior prodotto

delle maremme, donde i vicini e i lontani ne traevano in gran copia;

tanto che il prezzo estimativo delle tratte stava in cima alle liste

degli introiti fiscali; e se ne concedeva una parte ai sovventori dello

Stato, pognamo ai cavalieri di san Pietro, perchè potessero rifarsi del

danaro dato in prestanza ed a premio[300].

Quanto alla sorte dei pirati, importantissimo sarebbe il predetto

capitolo terzo, e insieme il quarto e il decimo se, oltre alle relative

cifre proporzionali in terzi e in quarti, contenessero anche le

assolute, cioè il numero medio delle prede annuali[301]. Ma dall'obbligo

imposto al Capitano di rifare a sue spese tutti i danni che i naviganti

pativano (danni certamente continui e gravissimi) possiamo arguire che

non dovevano essere minori gli acquisti sui nemici, senza supporre

assurdamente tristissimo affare per lui. Dunque vittorie frequenti, e

ricche prede sopra i pirati, quantunque non ricordate più che da questi

capitoli, e dalla tradizione che si fa ogni dì più languida nei nostri

porti, e dalle bandiere che a grado a grado si perdono anche nelle

Chiese, dove in gran numero erano state messe per ricordo e per trofeo,

come in alcun luogo dirò. Di coteste prede, delle quali il Capitano non

toccava più della quarta parte, metteasi pur in forza, e cavava i fondi

necessarî a compensare i danni dei naviganti; perchè esse erano di gran

valuta. I bastimenti forti e da corso, il corredo, le gomene, le vele,

le artiglierie, e gli uomini stessi, giovani e gagliardi, più il

comandante e gli ufficiali, portavano guadagni: sia pel riscatto delle

loro famiglie, sia per la vendita o pel servigio; valutandosi almeno

cinquecento lire per testa. E ciò tanto spesso avveniva che il capitolo

quarto non dubita corroborare la teoria legale coll'argomento

dell'esperienza e dei fatti, dicendosi bastare al Capitano la quarta

delle prede[302], «Come è stato sempre osservato fino al presente.»

Il nome delle rappresaglie ritorna contro i protettori dei pirati nel

capitolo sesto, ma la cosa di fatto sparisce: perchè tra tante cautele,

eccezioni, permessi, e riguardi pei casi speciali, la formola si riduce

a zero; e resta soltanto la minaccia come spauracchio[303]. Non ho mai

trovato che siano state concesse in pratica, nè mai eseguite da alcuno

nel secolo decimosesto.

Più rilevante ci viene il capitolo settimo, dove si parla della epidemia

o della peste a bordo, come impedimento legittimo alle militari fazioni

del Capitano, e scusa ragionevole per esonerarlo dal rifacimento dei

danni[304]. La quale eccezione, tutta nuova, non può essere stata

aggiunta per nulla; ma deve avere la sua ragione nei fatti precedenti.

Questo a parer mio ci rimena senz'altro al successo degli ultimi anni,

quando Paolo cadde prigioniero e fu menato a Tunisi, perchè si avventurò

a combattere colle galèe affrante dalla stessa epidemia, per la quale

era morto il figlio, come abbiamo veduto. Insomma poste le cause,

bisogna aspettarsi gli effetti, così in ordine, come ora per maggior

chiarezza ricordo. Nel quattordici Giulio de' Massimi, cavando la

darsena, pattuiva di gettare il fango dove tornasse meglio al suo

comodo[305]: dopo tre anni di lavoro scoppiava nel diciassette

l'epidemia, della quale espressamente parla il presente documento[306],

e di essa tra tanti e tanti moriva l'unico figlio del comandante per

essersi trattenuto nel porto, dove l'aria si era fatta pestilenziale,

come scrive il biografo contemporaneo di Paolo[307]: «Egli non lasciò

figli masti, perchè uno che n'ebbe di molto grande espettazione, e che

si credeva che avesse a pareggiare il valore del padre; molto desideroso

di farsi grande, stava del continuo esercitandosi sul mare: e

trattenutosi una volta qualche giorno in un porto, dove l'aria era

pestilente, aspettando di assaltare certi legni barbareschi, fu

assaltato, senza potersi difendere, dalla morte.» Appresso fece seguito

la perdita della galèa capitana, l'impotenza delle sensili, la prigionia

del comandante, e l'enorme taglione[308].

Lascio gli altri capitoli che non hanno bisogno di commento, o l'hanno

ricevuto nel precedente discorso, e conchiudo che l'esperienza aveva

dimostrato esservi non di rado alcuni padroni di barche, i quali o per

eccessiva presunzione, o per estrema vigliaccheria, venivano all'istesso

segno di perdersi; e poi di volere che altri avesse a salvarli, e a

compensarli dei danni. Nulla doversi a costoro dicono i capitoli[309].

Se i codardi si spaventano delle ombre vane e di qualunque bastimento

che passa, se pigliano gli amici per nemici, e se per salvare le persone

da un pericolo immaginario mandano a traverso i legni o gittano il

carico, non devono pretendere nulla dagli altri; ma da sè stessi

ripetere così il male come il rimedio. Per opposito quei folli

spregiatori dei consigli e dei pericoli, che, avvisati a non si muovere

da luogo sicuro, vogliono mettersi da sè a rischio evidente, se

v'incappano, è colpa loro: dunque a sè stessi devono attribuire il

danno, e del proprio trovare il compenso. Tanto temuta e così grande era

a dispetto di tutti, o temerari o codardi, la potenza dei pirati!

La guerra dei pirati e la marina pontificia dal 1500 al 1560, vol. 1 · 第 90 / 177 题