[292] CLEMENTIS PP. VII, _Pacta conventa inter Cameram aplicam ex una et
Paulum Vectorium ex altera partibus, pro conductione triremium._ —
_Mss._ COD. VATIC. 7109, p. 228. — ARCH. SECR. VAT. t. XVIII, p. 20. —
Schede Borgiane in Propaganda. — Arch. Vettori, cit. alla nota 5.
«_In nomine Domini, amen. — Per hoc præsens publicum instrumentum
cunctis pateat evidenter et sit notum quod anno a nativitate Dni
MDXXIII, die vero duodecima decembris, pontificatus SSmi D. N. D.
Clementis divina providentia papæ VII, anno primo, constituti coram Rmo
in Xto P. et D. Francisco Armellini, titulo S. M. in Transtyberim et S.
Callisti, presbytero card. S. R. E. et SSmi D. N. papæ camerario; Rmo P.
et D. Bernardo Rubeo epo Tarvisino dicti rmi Dni Camerarii Vicecamerario
et almæ Urbis gubernatore ac reverendis DD. Philippo de Senis clericorum
decano protonotario aplico, Joanne de Viterbio, Antonio Puccio epo
Pistoriensi, Christophoro Barotio, Thoma Regis, et Nicolao de Gaddis
electo Firman., clericis Cameræ aplicæ præsidentibus, ac Hieronymo
Ghinutio epo Vigornien. causarum Cameræ aplicæ auditore generali, de
mandato præfati SSmi D. N. Papæ vivæ vocis oraculo dicto Camerario
facto, ac etiam sui camerariatus officio, sponte ac ex eorum certis
scientiis et non per errorem sed cujuslibet eorumdem scientiis et
spontaneis voluntatibus, vice et nomine ejusdem SSmi D. N. et Cameræ
aplicæ, conduxerunt in Capitaneum triremium S. R. E. et SSmi D. N.
nobilem virum Paulum Victorium de Florentia, constitutum coram praefato
Camerario et Clericis prædictis, cum pactis et conventionibus, capitulis
et modis infrascriptis, videlicet:_
»I. _Imprimis præfatus rmus D. Camerarius et Clerici præfati de consensu
voluntate et nomine supradictorum SSmi D. N. et Cameræ A. conducunt
præfatum Paulum in capitaneum duarum triremium et duorum brigantinorum
S. R. E. pro custodia Splagiæ rom. videlicet a Terracina ad montem
Argentarium inclusive et comprehensive in quibus tenere debeat ad minus
homines viginti quinque pro qualibet triremi, et decem octo homines pro
quolibet bergantino, liberos et aptos ad bellum navale: et hoc ad
beneplacitum præfatæ Cameræ._
»II. _Item præfati etc. promiserunt eidem Capitaneo pro ejus salario et
præfatorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante
dicta conducta, singulo anno pro expensis triremium et brigantinorum
prædictorum ducatos octomilia auri in auro, de juliis decem pro ducato,
videlicet singulo trimestri quartam partem, cum anticipatione primæ
pagæ._
»III. _Item præfati etc. concesserunt eidem Capitaneo quod quandocumque
contingat ipsum deprehendere aliquem conducentem granum aut aliquod
bladum vel merces extractas ex portubus et locis S. R. E. mediate vel
immediate subjectis sine bullecta et licentia SSmi D. N. aut Cameræ, aut
militum sancti Petri pro rata rerum dohaneris tractarum, aut ejus
legitimi substituti, seu alterius ad id potestatem habentis, et talis
extraneus et conductor non docuerit solvisse debitam tractam et dohanam
deputatis ad illa recipienda, eo casu ipse præfatus Capitaneus possit et
sibi liceat levare et auferre dictum granum et alia blada ex navigiis
illa portantibus, et illius quartam partem retinere pro se, et alias
tres quartas partes fideliter statim consignare Cameræ apostolicæ: et
similiter de omnibus et singulis bonis et mercantiis, quas in fraude et
contra prohibitionem et contra bandum asportari deprehenderit._
»IV. _Item promiserunt et concesserunt præfato Capitaneo in predam omnes
et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes, cum
eorum navigiis rebus et bonis, ubicumque illos reperire invadere capere
et habere potuerit: et si forte aliquis ex ipsis piratis et turbatoribus
ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Capitaneo eos
persequente et fugati ab eo diffugerent, ipsi officiales et homines
locorum ipsos capere et consignare debeant et teneantur in manibus
ipsius Capitanei ad ejus arbitrium et potestatem. Et si contingat tales
piratas capere, quarta pars rerum inventarum in ipsis navigiis sit
ipsius Capitanei, prout hactenus semper fuit observatum, etiamsi ipsi
piratæ essent christiani._
»V. _Item etc. obtulerunt et promiserunt præfato Capitaneo omne
oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E.,
subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes: mandantes ex
nunc omnibus officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem
ipsius Capitanei requisitionem oportunis favoribus sibi assistant._
»VI. _Item etc. concesserunt dicto Capitaneo quod si insequeretur
aliquem piratarum perturbatorum infestatorum qui receptarentur in aliquo
portu seu aliquo alio loco extra terras et loca præfatæ S. R. E., ita ut
eos capere non possit, et incolæ portus et loci illius consignare
nollent, liceat sibi exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem
Capitaneo concedunt, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus
damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptatione et
impedimento hujusmodi constare fecerit: sed ipsas represalias exequi non
possit nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et
quidquid dictus Capitaneus vigore dictarum represaliarum ceperit, aut ad
ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram, fideliter assignet
in Camera apostolica pro satisfaciendo damnum eorum qui passi sunt._
»VII. _Item promisit dictus Capitaneus solvere de suo omne damnum et
robariam quæ in aliquo loco maris prædicti quomodocumque, etiamsi ipse
Capitaneus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et
finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat, si piratæ et
prædatores hujusmodi majorem numerum triremium, et brigantinorum et
armatorum in eis existentium non habuerint: ita quod ipse Capitaneus
propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum
triremium et brigantinorum et armatorum in eis existentium habentium eos
invadere et aggredi rationabiliter non valuerit ut cum illis
congrediatur eo usque confligendo aut cum effecto insequendo: aut quod
dictus Capitaneus impediretur in Splagia hujusmodi confligendo aut
fugando alios piratas et derubatores, aut in spalimando et dando carenam
dictis triremibus et brigantinis occupatus esset, aut aliquo contagio
infirmitatis considerabilis, quia epidemiæ morbus in ciurma sive
hominibus obrepserit in triremibus et brigantinis residentibus: super
quibus dictus dominus Capitaneus SSmum D. N. aut apostolicam Cameram
certiorare teneatur: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam
habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum
triremium et brigantinorum atque armatorum in eis existentium
perpetraverint; aut, ut supra occupatus esset: de quo constare præfatus
Capitaneus facere debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in
eventu decidantur et terminentur: et hoc dummodo mercatores rerum
deperditarum eidem Capitaneo congruis loco et tempore satisfecerint adeo
quod providere possit._
»VIII. _Item promisit facere mostram toties quoties per præfatam
Sanctitatem et Cameram et ubicumque requisitus fuerit._
»IX. _Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad
omnem requisitionem SSmi. D. N. et Cameræ prædictæ._
»X. _Item promisit et se obligavit quod si contingat aliquem per
predictum mare navigantem aut ejus navigia a piratis cursariis et
perturbatoribus præfatis capi et deprehendi aut impediri, ipse
Capitaneus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per
mare et loca quæcumque persequi, et ab eis prædam sic captam et navigia
et nautas cum eis captos retinere et recuperare, illamque propriis
dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi
ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione,
dummodo per ipsum navigantem ipsi Capitaneo ut supra satisfactum fuerit.
Alias si recuperationem cum effectu, si fieri potuerit, non fecerit,
omni excusatione cessante promisit et solemniter se obligavit omnia
damna illis qui in præmissis locis a piratis et aliis invasoribus ut
præmittitur passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum
passis integre satisfiat, et Camera apostolica a præfato onere omnino
sit libera, et ipsam a præmissis indemnem penitus præservare sit
obligatus, nisi piratæ ipsi et invasores majorem numerum triremium et
brigantinorum et armatorum in eis existentium habuerint; aut Capitaneus
ut supra occupatus esset, aut contagio et infirmitate ut etiam supra
laboraret. De quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis
expressum fuit in Camera præfata._
»XI. _Item ipse Capitaneus promisit sub pœna duorum millium
ducatorum, durante conducta prædicta, dictis triremibus ac brigantinis
pro vectura aliquarum mercium sive rerum ad quemcumque locum
devehendarum, sive undecumque advehendarum aut pro aliquo nauto, non
uti, nisi de expresso mandato SSmi. D. N. aut Cameræ de quo constare
debeat in scriptis._
»XII. _Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme
statio sua erit apud portum Civitevetulæ aut ad fauces Ostiæ seu in
aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto scilicet inter
Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus
prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes seu ab ea et aliis
locis prænominatis discedentes defendere possit._
»XIII. _Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas triremes et
brigantinos ad omnem requisitionem SSmi. D. N. vel Cameræ prædictæ ad
fauces Tyberis, vel ubi Sanctitas sua, vel dictus remus Camerarius
mandaverint, ita fulcitas sicuti ipsi Capitaneo consignabunt; necnon
restituere infrascriptam arcem sub pœna decem millium ducatorum ac
damnorum et interesse, ad quod fidejussores dare teneatur._
»XIV. _Item promisit et se obligavit quod nec ipse nec alius de ejus
comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, nisi tantum quantum
eorum sponte sibi donabitur etiamsi dono offeretur, alioquin teneatur ad
damnum arbitrio Cameræ._
»XV. _Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E.
pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status gradus aut
præeminentiæ fuerint._
»XVI. _Item Sanctitas D. N. promisit eidem Capitaneo consignare facere
homines in terris Ecclesiæ qui sunt condemnati vel condemnabuntur ad
triremes, quos consignatos retinere possit in dictis triremibus nisi
aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis et Cameræ fuerit decretum, de
quibus teneatur reddere rationem eidem Camerario quoties ab eo
requisitus fuerit._
»XVII. _Item dictus Capitaneus promisit et se obligavit dare
sufficientem banchum pro residuo mille quingentorum ducatorum auri de
Camera, qua summa evacuata pro refactione damnorum, reiterare et
renovare ipsam cautionem teneatur idoneam statim ad judicium ipsius
Cameræ pro observatione præmissorum et refactione damnorum illis qui
illa passi fuerint, prout prædicta Camera summarie et extrajudicialiter
judicaverit._
»XVIII. _Item si contingeret, durante dicta conducta, præfatum
Capitaneum mitti per SSmum. D. N. ad aliqua loca extra prædictam
Splagiam, quod in prædictos eventus, eo non præsente in dicta Splagia,
non teneatur ad refactionem aliquorum damnorum qui in dicta Splagia
fierent durante absentia dicti Capitanei ex causa missionis SSmi. D N.,
dummodo dictus Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare
constare faciat per litteras vel brevia SSmi. D. N._
»XIX. _Item si contingeret, ut sæpius evenire solet, quod aliqui
brigantini christianorum transirent per Splagiam romanam, et nautæ
habentes barchas existimarent illos esse brigantinos piratarum eligerent
ire ad terras versus, vel alias naufragari, quod in hujusmodi casu
dictus Capitaneus ad restitutionem aliquorum damnorum non teneatur,
facta legitima fide quod per dictam causam irent transversum._
»XX. _Et similiter quando Capitaneus, sciens piratas esse in Splagia
romana, significaret conducentes barchas quod non transirent Montem
quousque aliud avvisaret, et hoc non obstante nautæ conducentes barchas
transirent et caperentur, quod in hoc tali casu dictus dominus
Capitaneus ad emendam sive restitutionem damnorum non teneatur, constito
quod piratæ haberent majores vires quam ipse, ita ut non esset
sufficiens traducere barcareccium._
»XXI. _Et similiter idem SSmus D. N. pro majori conservatione et
tuitione triremium et brigantinorum et armatæ maritimæ suæ Sanctitatis
et S. R. E. concedit dicto Paulo capitaneo arcem novam Civitevetulæ per
dictum dominum Paulum, quousque ejus officium capitaneatus durabit,
tenendam utendam et fruendam cum oneribus salario et emolumento
consuetis, videlicet sex ducatos de juliis decem pro ducatu mense
quolibet, et ducatos decem de carolenis de anchoragiis navigiorum.
Volens quod dictus Paulus pro cautione per eum ipsum danda occasione
arcis, possit dare eumdem bancherium sive mercatorem qui pro eo cavebit
de restituendis dictis triremibus et brigantinis ut supra SSmo D. N. vel
Camerario aut Cameræ apostolicæ ex et pro eadem summa decem millium
ducatorum, ita quod tam pro restitutione triremium et brigantinorum
præfatorum quam dictæ arcis dictus dominus Capitaneus pro majori summa
cavere non teneatur._
»XXII. _Item quod prædictus Capitaneus teneatur et obligatus sit tenere
unum librum in quo describantur et describi faciat omnia nomina et
cognomina omnium et singularum personarum condemnatarum ad triremes quæ
pro tempore ad illas mittentur; et si erunt condemnatæ in perpetuum vel
ad tempus quando hoc sibi dicatur, et de his teneatur saltem bis in anno
requisitus reddere certiorem Cameram apostolicam et nota in dicto libro
fienda sit conformis mandato et libro consignantium, et Romæ in Camera
apostolica consignato._
»XXIII. _Item promisit dictus Capitaneus et se obligavit intra
vigintiquinque dies constituere in Camera unum procuratorem, et illum
tenere residentem in Curia ad effectum quod damna data illi notificari
possint, et quod illo citato et non aliter contra eum procedi possit._
»XXIV. _Item quod Capitaneus possit recipere quoscumque captivos sibi
trasmissos de mandato quorumcumque judicum, de quo teneatur tenere et
reddere computum Cameræ apostolicæ ut supra._
»XXV. _Item quod dictus Capitaneus non possit locare seu pignorare
alicui personæ collegio vel universitati directum duorum pro centenario,
absque expressa licentia præfatæ Cameræ._
»XXVI. _Item dicta conducta durare debeat ad beneplacitum SSmi D. N. et
illo defuncto, ad beneplacitum Cameræ apostolicæ._
»_Ita etc. die XII decembris MDXXIII._»
[Gennajo 1524.]
XXI. — Per intendere i capitoli presenti, nei quali si contiene tanta
parte e così importante delle notizie marinaresche, bisogna ricordare
gli altri simili capitoli pubblicati avanti, e le dichiarazioni già
messe intorno ai particolari storici e tecnici, che qui non devo
ripetere[293]. Basterà seguire l'istesso metodo, e tirar fuori le novità
che ora ci vengono innanzi, secondo l'ordine dello strumento.
La squadra permanente resta fissa ai quattro legni, due galèe e due
brigantini: salvo il caso di armamento straordinario, che abbiam veduto
e più vedremo crescere infino a otto, dodici, e trentasei vele. Ora nel
primo capitolo si assottigliano per economia i numeri dei combattenti,
riducendoli da cinquanta a venticinque nelle galèe, e da venticinque a
diciotto nei brigantini: dobbiamo però intendere di gente fissa al
minimo per tutto l'anno d'estate e d'inverno; e di più metterci il
rinforzo occasionale di soldati della guarnigione di Civitavecchia,
secondo il bisogno. Però al capitano Vettori si concede anche la
castellania della rôcca nuova, che ora dicesi la Fortezza, perchè col
governo supremo della piazza e delle armi in terra meglio possa esso
stesso difendere le galèe ed i brigantini nel porto; e col supplemento
delle fanterie meglio armarli quando escono al corso[294]. Questo è il
primo esempio dell'unione dei due comandi nel medesimo Capitano: unione
poscia continuata, e di grande efficacia indi a quattro anni per salvare
la persona istessa di papa Clemente, come vedremo.
Appresso troviamo accresciuti gli emolumenti del Vettori; ciò è dire
anzi tutto la rendita consueta del due per cento sulle merci, gravame
introdotto a tempo e mantenuto in perpetuo, di che si parla più volte,
confermandolo implicitamente col precetto ai naviganti di fare il debito
loro verso il Capitano; e a questo di non transigere coi debitori, e di
non impegnare altrui la detta rendita[295]. Dunque dovevano sempre i
marinari pagare il due per cento, e doveva il Capitano riscuoterlo da
sè. Di più gli si aggiungono ducati ottomila all'anno per i quattro
legni, e ducati settantadue per la rôcca, e centoventi per gli
ancoraggi[296]. Toltogli solamente il guadagno dei noli, da non si poter
conciliare in niun modo coll'efficacia del presidio e col decoro della
milizia[297].
Pel quarto si conferma il triplice servigio della guardia contro pirati,
frodatori e malviventi; ciò è dire fazioni di guerra, di dogana e di
polizia, ordinate al combattimento coi pirati, al sequestro coi
frodatori, ed al freno coi turbolenti[298]. Questi ultimi a lungo andare
finivano nelle stesse galèe col remo in mano, per sentenza dei
tribunali, fatta amplissima facoltà al Vettori di riceverne da ogni
parte con la sola avvertenza di scriverli al libro[299].
I sequestri sopra i frodatori divideansi in quattro parti; una delle
quali a vantaggio del Capitano e della sua gente, vuoi per compenso
delle fatiche, vuoi per eccitamento maggiore alla sorveglianza: le altre
tre andavano al pubblico erario in pena dei trasgressori, e per
rifacimento delle tante altre frodi impunemente compiute. Notando
specialmente a questo proposito essere contemplata, a preferenza di ogni
altra, la frode delle granaglie, perchè toccano più da vicino il
sostentamento del popolo, e perchè sono sempre state il maggior prodotto
delle maremme, donde i vicini e i lontani ne traevano in gran copia;
tanto che il prezzo estimativo delle tratte stava in cima alle liste
degli introiti fiscali; e se ne concedeva una parte ai sovventori dello
Stato, pognamo ai cavalieri di san Pietro, perchè potessero rifarsi del
danaro dato in prestanza ed a premio[300].
Quanto alla sorte dei pirati, importantissimo sarebbe il predetto
capitolo terzo, e insieme il quarto e il decimo se, oltre alle relative
cifre proporzionali in terzi e in quarti, contenessero anche le
assolute, cioè il numero medio delle prede annuali[301]. Ma dall'obbligo
imposto al Capitano di rifare a sue spese tutti i danni che i naviganti
pativano (danni certamente continui e gravissimi) possiamo arguire che
non dovevano essere minori gli acquisti sui nemici, senza supporre
assurdamente tristissimo affare per lui. Dunque vittorie frequenti, e
ricche prede sopra i pirati, quantunque non ricordate più che da questi
capitoli, e dalla tradizione che si fa ogni dì più languida nei nostri
porti, e dalle bandiere che a grado a grado si perdono anche nelle
Chiese, dove in gran numero erano state messe per ricordo e per trofeo,
come in alcun luogo dirò. Di coteste prede, delle quali il Capitano non
toccava più della quarta parte, metteasi pur in forza, e cavava i fondi
necessarî a compensare i danni dei naviganti; perchè esse erano di gran
valuta. I bastimenti forti e da corso, il corredo, le gomene, le vele,
le artiglierie, e gli uomini stessi, giovani e gagliardi, più il
comandante e gli ufficiali, portavano guadagni: sia pel riscatto delle
loro famiglie, sia per la vendita o pel servigio; valutandosi almeno
cinquecento lire per testa. E ciò tanto spesso avveniva che il capitolo
quarto non dubita corroborare la teoria legale coll'argomento
dell'esperienza e dei fatti, dicendosi bastare al Capitano la quarta
delle prede[302], «Come è stato sempre osservato fino al presente.»
Il nome delle rappresaglie ritorna contro i protettori dei pirati nel
capitolo sesto, ma la cosa di fatto sparisce: perchè tra tante cautele,
eccezioni, permessi, e riguardi pei casi speciali, la formola si riduce
a zero; e resta soltanto la minaccia come spauracchio[303]. Non ho mai
trovato che siano state concesse in pratica, nè mai eseguite da alcuno
nel secolo decimosesto.
Più rilevante ci viene il capitolo settimo, dove si parla della epidemia
o della peste a bordo, come impedimento legittimo alle militari fazioni
del Capitano, e scusa ragionevole per esonerarlo dal rifacimento dei
danni[304]. La quale eccezione, tutta nuova, non può essere stata
aggiunta per nulla; ma deve avere la sua ragione nei fatti precedenti.
Questo a parer mio ci rimena senz'altro al successo degli ultimi anni,
quando Paolo cadde prigioniero e fu menato a Tunisi, perchè si avventurò
a combattere colle galèe affrante dalla stessa epidemia, per la quale
era morto il figlio, come abbiamo veduto. Insomma poste le cause,
bisogna aspettarsi gli effetti, così in ordine, come ora per maggior
chiarezza ricordo. Nel quattordici Giulio de' Massimi, cavando la
darsena, pattuiva di gettare il fango dove tornasse meglio al suo
comodo[305]: dopo tre anni di lavoro scoppiava nel diciassette
l'epidemia, della quale espressamente parla il presente documento[306],
e di essa tra tanti e tanti moriva l'unico figlio del comandante per
essersi trattenuto nel porto, dove l'aria si era fatta pestilenziale,
come scrive il biografo contemporaneo di Paolo[307]: «Egli non lasciò
figli masti, perchè uno che n'ebbe di molto grande espettazione, e che
si credeva che avesse a pareggiare il valore del padre; molto desideroso
di farsi grande, stava del continuo esercitandosi sul mare: e
trattenutosi una volta qualche giorno in un porto, dove l'aria era
pestilente, aspettando di assaltare certi legni barbareschi, fu
assaltato, senza potersi difendere, dalla morte.» Appresso fece seguito
la perdita della galèa capitana, l'impotenza delle sensili, la prigionia
del comandante, e l'enorme taglione[308].
Lascio gli altri capitoli che non hanno bisogno di commento, o l'hanno
ricevuto nel precedente discorso, e conchiudo che l'esperienza aveva
dimostrato esservi non di rado alcuni padroni di barche, i quali o per
eccessiva presunzione, o per estrema vigliaccheria, venivano all'istesso
segno di perdersi; e poi di volere che altri avesse a salvarli, e a
compensarli dei danni. Nulla doversi a costoro dicono i capitoli[309].
Se i codardi si spaventano delle ombre vane e di qualunque bastimento
che passa, se pigliano gli amici per nemici, e se per salvare le persone
da un pericolo immaginario mandano a traverso i legni o gittano il
carico, non devono pretendere nulla dagli altri; ma da sè stessi
ripetere così il male come il rimedio. Per opposito quei folli
spregiatori dei consigli e dei pericoli, che, avvisati a non si muovere
da luogo sicuro, vogliono mettersi da sè a rischio evidente, se
v'incappano, è colpa loro: dunque a sè stessi devono attribuire il
danno, e del proprio trovare il compenso. Tanto temuta e così grande era
a dispetto di tutti, o temerari o codardi, la potenza dei pirati!