ID. _loc. cit._, pag. 213-18, n. II.

Il documento è importante anche per un altro lato. La donazione

contempla una grande quantità di terre tutte situate nello stesso vico

e fondo ed offre materiale ottimo per le indagini sulla costituzione

agraria e rurale del tempo.

[518] Cfr. BARBIERI, _loc. cit._, pag. 16, 71, 53, 157 e 158.

[519] Edito nel Vol. IV, pag. 297-300 delle _Antichità longob.-milanesi

cit._

[520] ... ipsam _ecclesiam_ que usque nunc _cella_ vocabatur...

Cfr. _ibid._, pag. 298.

[521] A. 866. Diploma dell'arcivescovo di Milano Tadone all'abate

Pietro del monastero di S. Ambrogio. Ed. nel Vol. III delle _Antichità

longob.-milanesi cit._, pag. 327-29.

Insuper etiam petiit ut intra ecclesiam santorum Vitalis et Agricole

in honore sanctorum Petri et Pauli ecclesiam infirmorum ei costruere

concederemus atque semitam per quam monasterium minus munitum erat

claudere et in aliam partem transmutare permitteremus, _illosque

sacerdotes quos pro sua utilitate ad celebrandum missarum solemnia

in eadem ecclesia_ OLIM NOVITER COLLOCAVERAT _intra nostrorum_

CONCIVIUM SACERDOTUM _consortium annumerari concederemus_. Nos vero

per consensum omnium nostrorum sacerdotum petitioni eius adsensum

prebuimus et _ipsos presbiteros ab eo in ecclesia sancti ambrosii_

NOVITER ORDINATOS _in_ NOSTRORUM CONCIVIUM CONGREGATIONE PRESBYTERORUM

_suscipimus_.... Insuper etiam confirmamus atque concedimus prefato

abbati successoribusque eius sicut prisca consuetudo ex antiquo tenere

videtur ut in dominicis seu in solemnibus diebus indutus sandaliis

ceterisque ornamentis episcopalibus [et infula et anulo antiquo] more

ornatus in ecclesia beati Ambrosii divinum celebrare officium. Preterea

concedimus atque confirmamus prefato monasterio et fratribus omnes

oblationes que a Christifidelibus in eadem ecclesia sancti Ambrosii

quoquo modo a maioribus sive a minoribus delate fuerint omnesque res,

omnesque possessiones ibidem collatas cunctasque videlicet curtes

earumque appendicias, simulque decimas omnium laborum seu dominicatus

eorum, simulque omnes aldiones servos et ancillas seu colonos sed et

omnia que nunc habere videntur vel que deinceps Deo propitio adquirere

valuerit.

Le parole fra parentesi, mancanti nel testo, sono state messe

togliendole dal doc. del 1193 (ed. UGHELLI, _loc. cit._, IV, col.

171-72) che riporta tutta la frase intiera.

[522] Cfr. SCHIAPARELLI L. _I diplomi di Berengario I_. Roma, 1903, n.

XIII, pag. 47.

[523] AFFÒ I. _Storia di Parma cit._, Vol. I, pag. 362, doc. 73, a 978.

[524] La famosa chiesa di S. Giovanni, da privata che era in origine,

essendo stata fondata dalla regina Teodolinda nel 602 (P. DIACONO. _De

gest. Lang. cit._, IV, 21 e 25) si trasformò rapidamente, tantochè alla

metà del secolo nono appare fornita di tutti gli attributi di chiesa

matrice e retta da un _custos_ (a. 769 ... Garoin r. d. _custodes

basilice s. Johannis_ de fundo Moditia aut qui pro tempore _custus_ in

ipsa _basilica_ fuerit. Cfr. FRISI A. F. _Memorie storiche di Monza e

sua Corte_, Milano, 1794, Vol. I, c. 5, pag. 36 e segg. e Vol. II, n.

II, pag. 3-4) che esercita le funzioni di capo di una pieve e ne porta

anche il nome (a. 879 ott. Petrus _archipresbiter_ huius ecclesie.

Cfr. ID. _Ibid._, Vol. II, n. V, pag. 9. — a. 880 dec. 20. Vincentius

_archipresbiter et custus_ ecclesie et canonice. Cfr. _Ibid._, I, pag.

37 e III, pag. 263) insieme con i preti, i diaconi e i suddiaconi

che vivono raccolti in canonica sino dal tempo di Carlo il Grosso

e ne costituiscono l'_hordo_ (... _de hordine et congregatione s.

Johannis_ dicono numerosi docti del sec. IX e X. Cfr. ID. _Ibid._, I,

pag. 47), detto anche _ordo major_ (1061 mag. ... isto campo deveniat

in potestatem de omnibus presbiteris, diaconibus, suddiaconibus vel

clericis qui de _ordine majore_ predicte ecclesie sunt. Cfr. _Ibid._,

II, n. XXXVI, pag. 39-40) per distinguerlo da quello dei decumani, i

quali, qui come a Milano, formano un corpo ecclesiastico tutt'affatto

differente (a. 1035 .... fiat prandium... ad presb. diac. et subdiac.

vel clericis qui in eodem _ordine ecclesie S. Joh._ sunt ET ad

_presbiteros illos qui decimani sunt_. _Ibid._, Vol. II, n. XXX, pag.

33-34 — a. 1053. Vitalis presbiter de _ordine decomanorum_ s. modic.

eccl. _Ibid._, pag. 38).

Gli _ordinarii_, al tempo di Berengario I saliti al numero di 32, oltre

che dai decumani si distinguevano anche dai _custodes_, i quali, a

norma della disposizione di Teodolinda (P. DIAC. _loc. cit._ Ordinatio

vero talis fuit. De rebus s. Johannis nullo modo se debet aliquis

intromittere nisi tantum sacerdotes qui ibi deserviunt die ac nocte,

tanquam famuli et famule qui ibi subiecti sunt communiter debeant

vivere) erano i rappresentanti del diritto di proprietà dei beni, di

cui era titolare la chiesa di S. Giovanni (Diploma di Berengario I ai

canonici della chiesa di Monza, ed. SCHIAPPARELLI L. _I dipl. di Ber.

I_, Roma, 1903, n. 6, pag. 26). — Il re dona tre corti ai canonici

imponendo loro varî obblighi fra cui quello di dare annualmente _loco

oblationis, quinque anforas vini et urnam nec non et frumentum sextaria

duodecim_ CUSTODIBUS _eiusd. eccl._ — a. 1198. Ego Lombardus Gairoldus

_custos ecclesie s. Jhoa._ consigno d[=no] magistro Corrado et d[=no]

Michaeli de Besozo et d[=no] Faravo de Modoecia qui sunt _ordinarii

iste ecclesie_ ad partem et utilitatem iste ecclesie terram illam

quam habeo et teneo ab ipsa ecclesia. (Cfr. FRISI. _loc. cit._, Vol.

I, pag. 54) e riproducevano esattamente la posizione dei sacerdoti

santambrosiani del diploma tadoniano dell'866 di fronte ai monaci

istituiti nel 789, e della quale avremo da occuparci più avanti.

[525] _Cod. dipl. long._, PORRO, col. 539.

[526] CAMPI. _loc. cit._, I, pag. 467.

[527] _Cod. dipl. long._, PORRO, col. 979-80.

[528] Cfr. LUPI. _Cod. dipl. cit._, I, animadv. XXVII, col. 963-84,

a cui si può aggiungere il doc. lucchese dell'a. 904 (ed. MURATORI.

_Antiq. Ital._ t. VI, col. 407) in cui si ricorda «Vincentius

archipresbyter _cardinis_ et vicedominus» e altri sei _cardinales_.

[529] Anche a Vercelli erano dette _cardinales_.

Nel frammento del sinodo vercellese del 964 rimastoci fra le opere

di Attone (ed. LUPI. _loc. cit._), è detto: «insuper admonitione

suorum clericorum sancivit, ut antiquus exigit usus pessima ungariorum

incursione vastatus, _ecclesiae cardinales_ debitum praeberent

baptisterio hac in civitate celebrato decenter obsequium. Ita ut

in ipsis ex ecclesiis, quae sunt in villis, videlicet Patina.....

presbyteri veniant sic expediti suis vestimentis, qui hic Vercellis

pueros valeant baptismali tingere aqua.»

[530] A. 819. Breve ordinationis facio ego Petrus gratia dei episcopus,

qualiter una cum consensu sacerdotus et aremannus huius lucane

civitatis, ordinare videor te Andripertum presbiterum filio Pauli

in nostra _ecclesia sedalem_ sancti Donati, sita prope murum huius

lucane civitatis; in eo vero tenore ut in tua sit potestate ipsa dei

ecclesia, una cum casis et omnibus rebus ad eam pertinentibus abendum

resedendum, gubernandum usufructuandum et officium dei die nocteque

recto moderamine faciendo et nobis obediendum; sicut nostra sancta

lex continet: et unum prandeum nobis et sacerdotibus nostris singulis

annis die martis de alba semper preparare et dare debeas in festivitate

ipsius ecclesie, portionem exinde de oblatis, et candelis tollendum

ipse, sicut jam olim consuetas fuit; et semper nobis et sancte ecclesie

nostre obedire, et servitium adimplere debeas, sicut consuetudo fuit;

et qualiter ut supra te in eadem ecclesia firmavimus stavili ordine

permaneas firmiter.

Ed. MURATORI _Antiq. Ital._, Diss. XIII.

A. 838. Notitia brevis de inquisitione ecclesie beati Vincentii ubi

requiescit umatum corpus beati Fridiani iuxta lucanam urbem.

Osprando, arciprete della cattedrale, disse: scivi Jacobum episcopum

abentem ecclesia S. Fridiani infra istos triginta annos et ita eam

ordinabat sicut alias _ecclesias sedales_ et pertinens erat de isto

episcopio S. Martini.

Giovanni chierico e scabino disse: Sibi (= scivi) Iohannem episcopum

abentem ecclesiam S. Fridiani et dedit illam Jacobi germano suo in

beneficio. Et postea habuit eam Jacobus episcopus in potestate S.

Martini infra istos triginta annos, usque ad diem mortis sue.

Alamondo scavino disse: Scivi ecclesiam S. Fridiani abentem Jacobum

episcopum et imperantem. Sed Adegrimus vassus domni regis illam voluit

contendere ad parte Palatii, sed minime potuit, quoniam ipse episcopus

eam pertinentem episcopatui sui faciebat. Pietro disse: Scivi Johannem

ep. et Jacopum ep. abentem ecclesiam S. Fridiani et imperantes usque

ad diem mortis eorum et wiganationem exinde faciebant de res ipsius

ecclesie, et prandia recipiebat, _sicut in cetere ecclesie sedales_

istius episcopati.

E tutte le altre deposizioni concordarono con queste.

Cfr. MURATORI. _Antiq. Ital._ Diss. XXXI.

[531] Negli _Acta sanctorum_, Vol. III, Venezia, 1788 «Miracula

S. Zitae virg. lucensis» pag. 511, è detto: «Prior... iniunxit...

Mandriano quod ipse statim scalciatus et cum corrigia ad collum iret ad

_ecclesias civitatis lucensis sediales_ et majores.

[532] Il noto vescovo Raterio nel suo itinerario 7 (ed. BALLERINI,

_cit_. pag. 447) dice: «ad quod cum titularios omnes et illos de

plebibus paratos, dei gratia invenissem, vos cardinales rogo etc.».

Chi sieno questi _titularii_ che si distinguono dagli arcipreti rurali

e dal clero della cattedrale è dimostrato dal documento seguente.

A. 995. Dum Johannes patriarcha s. aquilegensis aecclesiae in sinodo

resideret in ecclesia beatae Mariae sitae in civitate Veronae...

surgens Obertus episcopus eiusdem sedis beatae Mariae, queri cepit...

de clericis habitantibus in _titulis_ ipsius idest S. Mariae antiquae

et S. Margaritae, quia ipsi secundum canonicam traditionem et antiquam

consuetudinem sibi obedire vetarent, ita ut nec _ad sinodum_, nec

_ad processionem_ ipsius venire vellent, nec illud observare, quod

ceteri _tituli de eadem civitate faciunt scilicet et missas publicas

precipuis festis interdictis ab episcopo facere non deberent_...

Tunc.... patriarca videns quod rectum et canonicum erat quod ipse

episcopus sciebat (dicebat?)... statuit ut deinceps clerici de

prefatis suis titulis parati essent obedire veronensi episcopo tam

sinodali advocatione quamque et in processionis honore seu etiam in

missarum, cum ab eodem episcopo interdictum solemnibus festis noverunt,

observatione.

DE RUBEIS. _Mon. eccl. aquil._ cit. 223.

[533] _Cod. Dipl. Long._, (PORRO), n. 797, col. 1398-99, 1 maggio 980.

Leo diaconus cardinalis sancte Marie Maioris de Cremona, rector

diaconie sancte Marie in Bethel regionis quinte suprascripta civitate

Cremona tibi Ambrosio presbitero per hanc cartulam ad tuas preces

facta comittimus providemus et perdonamus quatinus in oraculum sito

xenodochio sancte Marie in Bethel, ubi rector ordinatus esse videmur,

debeas omni _die et noctibus residere pro bona custodia offitio

et luminaribus in predicto oraculo, ibique, permictente episcopo,

valeas libere ac liceat diebus dominicis celebrare missam, sed ianuis

clausis, ne populus a missarum solemniis in domo Domini a predicatione

abstrahatur; aliis diebus_, permictente episcopo, tibi perdonamus ut

_ianuis apertis valeas... missam celebrare_. Set tibi predicto Ambrosio

presbitero stricte inbemus, uti canonica lex abet, ut _omni die festo

et in omni die dominico in domo Domini ad missam et predicacionem

episcopi cum populo accedas_ hora tercia; similiter stricte tibi

iubemus, ut nullo modo nec libere nec licite nec ianuis apertis vel

clausis in eodem oraculo missam celebrare presumas in Natale Domini,

nec in die Sancte Pasche, nec in Ascensione, nec in Pentecoste, vel in

die translacionis domine nostre sancte Marie matris Dei.

[534] Con i documenti riportati nelle note precedenti concorda

completamente, integrandoli, il c. 2 del capitulare di Teodulfo,

vescovo aurelianense, del 797 e del quale già si è avuto occasione

di rilevare qualche altro punto di identità con la costituzione

ecclesiastica italiana.

[535] S. Ambrogio fu seppellito accanto a S. Protaso e a S. Gervaso,

primi santi tutelari di Milano, e la sua festa, che avveniva insieme

con quella degli altri due, il 19 di giugno, era celebre anche per la

chiesa romana per essersi fatta in tal giorno una pace fra i romani ed

i langobardi ai tempi di Gregorio Magno e della quale questo pontefice

fece cenno anche nell'«Introibo» della sua messa che incomincia:

«Loquetur dominus pacem in plebem suam.»

Cfr. _Delle antichità long. mil. cit._ Diss. XXV, p. 3, vol. III, pag.

209. Vedi anche _ibid_. Diss. XXXVII, vol. IV, pag. 314.

[536] Lo tentarono S. Eusebio a Vercelli e S. Agostino in Affrica,

come ci è reso noto da S. Ambrogio; ma pochi anni dopo la loro morte il

sistema andò in disuso.

[537] A torto, quindi, si tenterebbe di riannodare a questa

coabitazione del clero antico, l'origine delle canoniche del secolo X.º

e XI.º. Cfr. MURATORI _Ant. Ital._ Diss. LXII.

[538] Et nos habemus in ecclesia senatum nostrum cetum presbyterorum,

dice S. Agostino (Opera omnia, Parigi, 1704, V, pag. 16).

[539] Cfr. GREGORI M. _Ep_. I, 6 e 60 e LUPI. _De parrochiis cit._ pag.

380 e segg.

[540] Nel 787 Dateo, arciprete della cattedrale di Milano, fonda un

brefotrofio presso di essa stabilendo che i _presbyteri ex ordine

cardinali_ vi abbiano una sala a disposizione (MURATORI A. _Antiq.

ital._ diss. XX). Nel doc. dell'864 riportato nella nota 2 a pag. 178 è

ricordato Gregorio prete _de hordine s. mediol. eccles._ Nel doc., pure

milanese, del 789, più volte ricordato, l'arciv. Pietro fa esplicita

menzione del consenso dato dai «sacerdotibus et levitis cunctisque

ordinis nostri gradus». (Cfr. _Delle antich. long. mil. cit._ IV, pag.

298). In un altro doc., anch'esso milanese, del 1034 (MURATORI _Antiq_.

diss. LXI) si ricordano i «presbyteri diaconi et suddiaconi _cardinales

de hordine s. mediol. eccl._». Nel 1151 gli «_ordinarii_ eccles. s.

Alexandri» di Bergamo (la cattedrale) stipulano un'interessantissima

convenzione con i loro cuochi. Cfr. LUPI _Cod. cit._ II, col 1105-1106.

Ed ho citato solo alcuni esempi dei più interessanti. Vedine altri in

LUPI. _De parr._ pag. 380 e segg. e in MURATORI _Antiq_. diss. LXI.

[541] ESMEIN A. _Cours élémentaire d'histoire du droit français_,

Paris, 1898, pag. 148 e SCHULTE _loc. cit_. pag. 650 e segg.

[542] _Presbyteri ruris in ecclesia civitatis episcopo presente vel

presbyteris urbis ipsius offerre non presumant_. Concil. neocesarense

a. 314 c. 13. Sulla sua applicazione in occidente vedi GALANTE. _Elem.

di dir. eccles. cit._ pag. 23 e LUPI. _De parroch. cit._ pag. 293 e

segg. diss. III, cap. 3.

[543] Il principio, sanzionato dal c. 13 del sinodo ottavo — oporteat

in magna ecclesia in minori gradus constitutos ad maiores honores

opportune contendere, sed non eos qui foris sunt, inter eos admitti —

fu confermato pienamente da Giustiniano (Nov. III. 2) e da varî concilî

posteriori. Cfr. LUPI _De parr. cit._ pag. 328.

[544] Prisca loci consuetudo — dice ARNOLFO _loc. cit._ I, 1. —

ut, decedente metropolitano, unus ex majoris ecclesiae precipuis

cardinalibus quos vocant ordinarios succedere debeat.

[545] Questo avveniva quasi esclusivamente quando si trattava di

custodes _martyrum_, i quali, fino dal tempo di Silvestro I (314-335)

erano messi fra il diacono e il suddiacono. Cfr. THOMASSIN L. _Nova et

vetus ecclesiae disciplina cit_. vol. I, parte I, libr. 2, cap. 92, §

2, pag. 299.

Il _custos_ della chiesa di S. Ambrogio, p. es., è non di rado (cfr.

PURICELLI loc. cit. n. 8, a. 740; e n. 11, a. 781, 2 maggio e _Delle

antichità long. mil. cit._ Diss. XXVII, vol. III, pag. 256) chiamato

_venerabilis_ e _reverendissimus_.

[546] Con questo termine intendo i preti già stabilmente fissati presso

le chiese che a Milano sono dette decumane, a Lucca sedali, a Bergamo

cardinali, etc.

[547] Al documento citato a pag. 187, nota 2 si può aggiungere quello

del 974 in cui si ricorda Giovanni prete decomano della santa chiesa

milanese ed officiale della chiesa di S. Maria detta di Podone (cfr.

_Delle antichità long. milan. cit._ vol. III, Diss. XXX, pag. 371) e

sopra tutto il passo del testamento di Attone vescovo di Vercelli (ed.

Del Signore cit. prefaz. pag. XVII) in cui, nel lasciar loro le due

valli di Leventina e Bellenica, distingue nettamente il clero raccolto

nella cattedrale dai decumani sparsi per la città: _presbyteris seu

diaconis cardinalibus sancte mediolanensi ecclesie et sacerdotibus

decomanis qui in eadem civitate pro tempore fuerint_.

[548] a. 1117. Dum in Dei nomine in civitate Mediolani in Arengo

publico in quo erat Domnus Jordanus archiepiscopus, ibique cum eo eius

_presbiteri et clerici maioris ordinis et minoris praedictae mediol.

eccl._.... veniens d. Ardericus ven. laudensis episcopus cum suis

_clericis majoris ordinis et minoris_....

GIULINI _loc. cit._ parte V, pag. 545.

[549] Cfr. nota 1 a pag. 190.

Per Lodi vedi il doc. del sec. X (ed. VIGNATI _loc. cit._ n. 13, pag.

19) _«Cardinales presbyteri, diaconi et subdiaconi»._

[550] Tutti i documenti parlano sempre di presbyteri. E, del resto,

si capisce facilmente che dovendo compiere delle funzioni, a cominciar

dalla messa, per le quali la Chiesa aveva stabilito indispensabile il

grado del presbiterato, dovevano essere preti.

In seguito, però, forse per quella corruzione degli ordini

ecclesiastici che a Milano appare fino dai primissimi decenni del

secolo nono (cfr. PURICELLI _De S. Arialdo cit._ IV, 1); sembra che

potessero essere decumani anche i diaconi. Almeno ARNOLFO (_loc. cit._

III, 8) racconta che Arialdo era _ex decomanis diaconus_. Il GIULINI

— con ragione, secondo me — suppone (_loc. cit._ parte IV, pag. 13, ad

an. 1056) che non solo fosse, per abuso, attribuito il nome di decumani

ai preti di molte chiese di Milano che non erano di quell'ordine; ma

che fino dai tempi di Arnolfo fosse divenuto un titolo generale a tutti

gli ecclesiastici di qualunque ordine, che non fossero _ordinarii_.

[551] a. 871. febbraio.

Ego Vuerulfo, qui et Podo vocatur.... offero.. in.. ecclesia S. marie,

sita intra han civitatem Mediolani, prope locus, ubi quinque vias

dicitur, quam ego in propria mea terra aedificavi, petiam unam de

terra cum casas.... et volo.... ut.... deveniat in manus et potestate

de PRIMICERIO PRESBITERORUM DECUMANORUM S. MEDIOLANENSIS ECCLESIE,

ad ordinandum presbiterum unum, _qui in jam dicta ecclesia s. marie

officiare debeat et custodire die noctuque_ pariter et fideliter et

faciat ipse presbiter de jam dicta terra et casas que cum jam dicta

ecclesia tenere videtur, usufructuario nomine, quaecumque voluerit....

autem volo ut _presbiter_ ille qui _in eadem ecclesia officiale_

fuerit, dare et offerre debeat candelas duas optimas, omnes missas

ipsius s. marie, ad archiepiscopatum s. mediol. eccl..... et pascere

debeat per omni anuale meo presbiteros duodecim et pauperes decem et

missa speciale canere debeat per omne mense, duas in anno. Et ipse

primicerius, qualis in tempore fuerit, propter honorem ordinationis

ipsius ecclesie,.... habeat massaricium unum juris mei, qui reiacet

in vico et fundo Raudo, ut nulla impositio propter ordinationem ipsius

ecclesie quesierit, nisi illum massaricium.

GIULINI. _Memorie cit_. vol. I, append. pag. 464-65.

Consimile è il testamento dell'arciv. Andrea dell'11 genn. 903, ed.

_ibid_., vol. II, append. pag. 475-79.

[552] 997. nov. 19. Ego _Andreas presbiter et Primicerius de hordine

Decomanorum Sancte Mediolanensis Ecclesie Officiale Basilice Sancte

Genitricis Virginis Marie, que dicitur iemalis_... volo et iubeo... ut

petia una de terra... deveniat in potestate de presbiteris illis, qui

tunc tempore et in perpetuum in basilica Sancti Laurentii, constructa

foris ab ac civitate, non longe ad portam quod clamatur Ticinense,

Officiales fuerint... mei et parentum meorum, seu Domni Landulfi

quotidie missas, vesperas, et matutinum et reliquum officium faciant.

SAXII. J. A. _Archiepiscoporum mediolanensium series

historico-chronologica_ etc. Milano, 1755, vol. II, pag. 378-79.

[553] Erano 30: 15 sacerdoti, 10 diaconi e 5 suddiaconi. Cfr. _Delle

antichità cit._ Diss. XXV, vol. III. pag. 225. Questi ultimi, però,

erano esclusi dalle assemblee in cui si discutevano le questioni di

maggior rilievo. In un diploma dell'arciv. Ariberto, del 1032 (ed.

PURICELLI _loc. cit._) presenti _senioribus superioris ecclesiae

suae cardinalibus, presbyteris et cardinalibus_ si sottoscrivono

l'arcidiacono, il vicedomino, dodici preti e due diaconi; ed in un

altro dello stesso arciv. (ed. MURATORI _Antiq. It._ Diss. LXI)

si vedono convocati _venerabilibus suae ecclesiae cardinalibus,

presbyteris videlicet et diaconibus._

La città italiana nell'alto Medio Evo: Il periodo langobardo-franco · 第 19 / 24 题