Il documento è importante anche per un altro lato. La donazione
contempla una grande quantità di terre tutte situate nello stesso vico
e fondo ed offre materiale ottimo per le indagini sulla costituzione
agraria e rurale del tempo.
[518] Cfr. BARBIERI, _loc. cit._, pag. 16, 71, 53, 157 e 158.
[519] Edito nel Vol. IV, pag. 297-300 delle _Antichità longob.-milanesi
cit._
[520] ... ipsam _ecclesiam_ que usque nunc _cella_ vocabatur...
Cfr. _ibid._, pag. 298.
[521] A. 866. Diploma dell'arcivescovo di Milano Tadone all'abate
Pietro del monastero di S. Ambrogio. Ed. nel Vol. III delle _Antichità
longob.-milanesi cit._, pag. 327-29.
Insuper etiam petiit ut intra ecclesiam santorum Vitalis et Agricole
in honore sanctorum Petri et Pauli ecclesiam infirmorum ei costruere
concederemus atque semitam per quam monasterium minus munitum erat
claudere et in aliam partem transmutare permitteremus, _illosque
sacerdotes quos pro sua utilitate ad celebrandum missarum solemnia
in eadem ecclesia_ OLIM NOVITER COLLOCAVERAT _intra nostrorum_
CONCIVIUM SACERDOTUM _consortium annumerari concederemus_. Nos vero
per consensum omnium nostrorum sacerdotum petitioni eius adsensum
prebuimus et _ipsos presbiteros ab eo in ecclesia sancti ambrosii_
NOVITER ORDINATOS _in_ NOSTRORUM CONCIVIUM CONGREGATIONE PRESBYTERORUM
_suscipimus_.... Insuper etiam confirmamus atque concedimus prefato
abbati successoribusque eius sicut prisca consuetudo ex antiquo tenere
videtur ut in dominicis seu in solemnibus diebus indutus sandaliis
ceterisque ornamentis episcopalibus [et infula et anulo antiquo] more
ornatus in ecclesia beati Ambrosii divinum celebrare officium. Preterea
concedimus atque confirmamus prefato monasterio et fratribus omnes
oblationes que a Christifidelibus in eadem ecclesia sancti Ambrosii
quoquo modo a maioribus sive a minoribus delate fuerint omnesque res,
omnesque possessiones ibidem collatas cunctasque videlicet curtes
earumque appendicias, simulque decimas omnium laborum seu dominicatus
eorum, simulque omnes aldiones servos et ancillas seu colonos sed et
omnia que nunc habere videntur vel que deinceps Deo propitio adquirere
valuerit.
Le parole fra parentesi, mancanti nel testo, sono state messe
togliendole dal doc. del 1193 (ed. UGHELLI, _loc. cit._, IV, col.
171-72) che riporta tutta la frase intiera.
[522] Cfr. SCHIAPARELLI L. _I diplomi di Berengario I_. Roma, 1903, n.
XIII, pag. 47.
[523] AFFÒ I. _Storia di Parma cit._, Vol. I, pag. 362, doc. 73, a 978.
[524] La famosa chiesa di S. Giovanni, da privata che era in origine,
essendo stata fondata dalla regina Teodolinda nel 602 (P. DIACONO. _De
gest. Lang. cit._, IV, 21 e 25) si trasformò rapidamente, tantochè alla
metà del secolo nono appare fornita di tutti gli attributi di chiesa
matrice e retta da un _custos_ (a. 769 ... Garoin r. d. _custodes
basilice s. Johannis_ de fundo Moditia aut qui pro tempore _custus_ in
ipsa _basilica_ fuerit. Cfr. FRISI A. F. _Memorie storiche di Monza e
sua Corte_, Milano, 1794, Vol. I, c. 5, pag. 36 e segg. e Vol. II, n.
II, pag. 3-4) che esercita le funzioni di capo di una pieve e ne porta
anche il nome (a. 879 ott. Petrus _archipresbiter_ huius ecclesie.
Cfr. ID. _Ibid._, Vol. II, n. V, pag. 9. — a. 880 dec. 20. Vincentius
_archipresbiter et custus_ ecclesie et canonice. Cfr. _Ibid._, I, pag.
37 e III, pag. 263) insieme con i preti, i diaconi e i suddiaconi
che vivono raccolti in canonica sino dal tempo di Carlo il Grosso
e ne costituiscono l'_hordo_ (... _de hordine et congregatione s.
Johannis_ dicono numerosi docti del sec. IX e X. Cfr. ID. _Ibid._, I,
pag. 47), detto anche _ordo major_ (1061 mag. ... isto campo deveniat
in potestatem de omnibus presbiteris, diaconibus, suddiaconibus vel
clericis qui de _ordine majore_ predicte ecclesie sunt. Cfr. _Ibid._,
II, n. XXXVI, pag. 39-40) per distinguerlo da quello dei decumani, i
quali, qui come a Milano, formano un corpo ecclesiastico tutt'affatto
differente (a. 1035 .... fiat prandium... ad presb. diac. et subdiac.
vel clericis qui in eodem _ordine ecclesie S. Joh._ sunt ET ad
_presbiteros illos qui decimani sunt_. _Ibid._, Vol. II, n. XXX, pag.
33-34 — a. 1053. Vitalis presbiter de _ordine decomanorum_ s. modic.
eccl. _Ibid._, pag. 38).
Gli _ordinarii_, al tempo di Berengario I saliti al numero di 32, oltre
che dai decumani si distinguevano anche dai _custodes_, i quali, a
norma della disposizione di Teodolinda (P. DIAC. _loc. cit._ Ordinatio
vero talis fuit. De rebus s. Johannis nullo modo se debet aliquis
intromittere nisi tantum sacerdotes qui ibi deserviunt die ac nocte,
tanquam famuli et famule qui ibi subiecti sunt communiter debeant
vivere) erano i rappresentanti del diritto di proprietà dei beni, di
cui era titolare la chiesa di S. Giovanni (Diploma di Berengario I ai
canonici della chiesa di Monza, ed. SCHIAPPARELLI L. _I dipl. di Ber.
I_, Roma, 1903, n. 6, pag. 26). — Il re dona tre corti ai canonici
imponendo loro varî obblighi fra cui quello di dare annualmente _loco
oblationis, quinque anforas vini et urnam nec non et frumentum sextaria
duodecim_ CUSTODIBUS _eiusd. eccl._ — a. 1198. Ego Lombardus Gairoldus
_custos ecclesie s. Jhoa._ consigno d[=no] magistro Corrado et d[=no]
Michaeli de Besozo et d[=no] Faravo de Modoecia qui sunt _ordinarii
iste ecclesie_ ad partem et utilitatem iste ecclesie terram illam
quam habeo et teneo ab ipsa ecclesia. (Cfr. FRISI. _loc. cit._, Vol.
I, pag. 54) e riproducevano esattamente la posizione dei sacerdoti
santambrosiani del diploma tadoniano dell'866 di fronte ai monaci
istituiti nel 789, e della quale avremo da occuparci più avanti.
[525] _Cod. dipl. long._, PORRO, col. 539.
[526] CAMPI. _loc. cit._, I, pag. 467.
[527] _Cod. dipl. long._, PORRO, col. 979-80.
[528] Cfr. LUPI. _Cod. dipl. cit._, I, animadv. XXVII, col. 963-84,
a cui si può aggiungere il doc. lucchese dell'a. 904 (ed. MURATORI.
_Antiq. Ital._ t. VI, col. 407) in cui si ricorda «Vincentius
archipresbyter _cardinis_ et vicedominus» e altri sei _cardinales_.
[529] Anche a Vercelli erano dette _cardinales_.
Nel frammento del sinodo vercellese del 964 rimastoci fra le opere
di Attone (ed. LUPI. _loc. cit._), è detto: «insuper admonitione
suorum clericorum sancivit, ut antiquus exigit usus pessima ungariorum
incursione vastatus, _ecclesiae cardinales_ debitum praeberent
baptisterio hac in civitate celebrato decenter obsequium. Ita ut
in ipsis ex ecclesiis, quae sunt in villis, videlicet Patina.....
presbyteri veniant sic expediti suis vestimentis, qui hic Vercellis
pueros valeant baptismali tingere aqua.»
[530] A. 819. Breve ordinationis facio ego Petrus gratia dei episcopus,
qualiter una cum consensu sacerdotus et aremannus huius lucane
civitatis, ordinare videor te Andripertum presbiterum filio Pauli
in nostra _ecclesia sedalem_ sancti Donati, sita prope murum huius
lucane civitatis; in eo vero tenore ut in tua sit potestate ipsa dei
ecclesia, una cum casis et omnibus rebus ad eam pertinentibus abendum
resedendum, gubernandum usufructuandum et officium dei die nocteque
recto moderamine faciendo et nobis obediendum; sicut nostra sancta
lex continet: et unum prandeum nobis et sacerdotibus nostris singulis
annis die martis de alba semper preparare et dare debeas in festivitate
ipsius ecclesie, portionem exinde de oblatis, et candelis tollendum
ipse, sicut jam olim consuetas fuit; et semper nobis et sancte ecclesie
nostre obedire, et servitium adimplere debeas, sicut consuetudo fuit;
et qualiter ut supra te in eadem ecclesia firmavimus stavili ordine
permaneas firmiter.
Ed. MURATORI _Antiq. Ital._, Diss. XIII.
A. 838. Notitia brevis de inquisitione ecclesie beati Vincentii ubi
requiescit umatum corpus beati Fridiani iuxta lucanam urbem.
Osprando, arciprete della cattedrale, disse: scivi Jacobum episcopum
abentem ecclesia S. Fridiani infra istos triginta annos et ita eam
ordinabat sicut alias _ecclesias sedales_ et pertinens erat de isto
episcopio S. Martini.
Giovanni chierico e scabino disse: Sibi (= scivi) Iohannem episcopum
abentem ecclesiam S. Fridiani et dedit illam Jacobi germano suo in
beneficio. Et postea habuit eam Jacobus episcopus in potestate S.
Martini infra istos triginta annos, usque ad diem mortis sue.
Alamondo scavino disse: Scivi ecclesiam S. Fridiani abentem Jacobum
episcopum et imperantem. Sed Adegrimus vassus domni regis illam voluit
contendere ad parte Palatii, sed minime potuit, quoniam ipse episcopus
eam pertinentem episcopatui sui faciebat. Pietro disse: Scivi Johannem
ep. et Jacopum ep. abentem ecclesiam S. Fridiani et imperantes usque
ad diem mortis eorum et wiganationem exinde faciebant de res ipsius
ecclesie, et prandia recipiebat, _sicut in cetere ecclesie sedales_
istius episcopati.
E tutte le altre deposizioni concordarono con queste.
Cfr. MURATORI. _Antiq. Ital._ Diss. XXXI.
[531] Negli _Acta sanctorum_, Vol. III, Venezia, 1788 «Miracula
S. Zitae virg. lucensis» pag. 511, è detto: «Prior... iniunxit...
Mandriano quod ipse statim scalciatus et cum corrigia ad collum iret ad
_ecclesias civitatis lucensis sediales_ et majores.
[532] Il noto vescovo Raterio nel suo itinerario 7 (ed. BALLERINI,
_cit_. pag. 447) dice: «ad quod cum titularios omnes et illos de
plebibus paratos, dei gratia invenissem, vos cardinales rogo etc.».
Chi sieno questi _titularii_ che si distinguono dagli arcipreti rurali
e dal clero della cattedrale è dimostrato dal documento seguente.
A. 995. Dum Johannes patriarcha s. aquilegensis aecclesiae in sinodo
resideret in ecclesia beatae Mariae sitae in civitate Veronae...
surgens Obertus episcopus eiusdem sedis beatae Mariae, queri cepit...
de clericis habitantibus in _titulis_ ipsius idest S. Mariae antiquae
et S. Margaritae, quia ipsi secundum canonicam traditionem et antiquam
consuetudinem sibi obedire vetarent, ita ut nec _ad sinodum_, nec
_ad processionem_ ipsius venire vellent, nec illud observare, quod
ceteri _tituli de eadem civitate faciunt scilicet et missas publicas
precipuis festis interdictis ab episcopo facere non deberent_...
Tunc.... patriarca videns quod rectum et canonicum erat quod ipse
episcopus sciebat (dicebat?)... statuit ut deinceps clerici de
prefatis suis titulis parati essent obedire veronensi episcopo tam
sinodali advocatione quamque et in processionis honore seu etiam in
missarum, cum ab eodem episcopo interdictum solemnibus festis noverunt,
observatione.
DE RUBEIS. _Mon. eccl. aquil._ cit. 223.
[533] _Cod. Dipl. Long._, (PORRO), n. 797, col. 1398-99, 1 maggio 980.
Leo diaconus cardinalis sancte Marie Maioris de Cremona, rector
diaconie sancte Marie in Bethel regionis quinte suprascripta civitate
Cremona tibi Ambrosio presbitero per hanc cartulam ad tuas preces
facta comittimus providemus et perdonamus quatinus in oraculum sito
xenodochio sancte Marie in Bethel, ubi rector ordinatus esse videmur,
debeas omni _die et noctibus residere pro bona custodia offitio
et luminaribus in predicto oraculo, ibique, permictente episcopo,
valeas libere ac liceat diebus dominicis celebrare missam, sed ianuis
clausis, ne populus a missarum solemniis in domo Domini a predicatione
abstrahatur; aliis diebus_, permictente episcopo, tibi perdonamus ut
_ianuis apertis valeas... missam celebrare_. Set tibi predicto Ambrosio
presbitero stricte inbemus, uti canonica lex abet, ut _omni die festo
et in omni die dominico in domo Domini ad missam et predicacionem
episcopi cum populo accedas_ hora tercia; similiter stricte tibi
iubemus, ut nullo modo nec libere nec licite nec ianuis apertis vel
clausis in eodem oraculo missam celebrare presumas in Natale Domini,
nec in die Sancte Pasche, nec in Ascensione, nec in Pentecoste, vel in
die translacionis domine nostre sancte Marie matris Dei.
[534] Con i documenti riportati nelle note precedenti concorda
completamente, integrandoli, il c. 2 del capitulare di Teodulfo,
vescovo aurelianense, del 797 e del quale già si è avuto occasione
di rilevare qualche altro punto di identità con la costituzione
ecclesiastica italiana.
[535] S. Ambrogio fu seppellito accanto a S. Protaso e a S. Gervaso,
primi santi tutelari di Milano, e la sua festa, che avveniva insieme
con quella degli altri due, il 19 di giugno, era celebre anche per la
chiesa romana per essersi fatta in tal giorno una pace fra i romani ed
i langobardi ai tempi di Gregorio Magno e della quale questo pontefice
fece cenno anche nell'«Introibo» della sua messa che incomincia:
«Loquetur dominus pacem in plebem suam.»
Cfr. _Delle antichità long. mil. cit._ Diss. XXV, p. 3, vol. III, pag.
209. Vedi anche _ibid_. Diss. XXXVII, vol. IV, pag. 314.
[536] Lo tentarono S. Eusebio a Vercelli e S. Agostino in Affrica,
come ci è reso noto da S. Ambrogio; ma pochi anni dopo la loro morte il
sistema andò in disuso.
[537] A torto, quindi, si tenterebbe di riannodare a questa
coabitazione del clero antico, l'origine delle canoniche del secolo X.º
e XI.º. Cfr. MURATORI _Ant. Ital._ Diss. LXII.
[538] Et nos habemus in ecclesia senatum nostrum cetum presbyterorum,
dice S. Agostino (Opera omnia, Parigi, 1704, V, pag. 16).
[539] Cfr. GREGORI M. _Ep_. I, 6 e 60 e LUPI. _De parrochiis cit._ pag.
380 e segg.
[540] Nel 787 Dateo, arciprete della cattedrale di Milano, fonda un
brefotrofio presso di essa stabilendo che i _presbyteri ex ordine
cardinali_ vi abbiano una sala a disposizione (MURATORI A. _Antiq.
ital._ diss. XX). Nel doc. dell'864 riportato nella nota 2 a pag. 178 è
ricordato Gregorio prete _de hordine s. mediol. eccles._ Nel doc., pure
milanese, del 789, più volte ricordato, l'arciv. Pietro fa esplicita
menzione del consenso dato dai «sacerdotibus et levitis cunctisque
ordinis nostri gradus». (Cfr. _Delle antich. long. mil. cit._ IV, pag.
298). In un altro doc., anch'esso milanese, del 1034 (MURATORI _Antiq_.
diss. LXI) si ricordano i «presbyteri diaconi et suddiaconi _cardinales
de hordine s. mediol. eccl._». Nel 1151 gli «_ordinarii_ eccles. s.
Alexandri» di Bergamo (la cattedrale) stipulano un'interessantissima
convenzione con i loro cuochi. Cfr. LUPI _Cod. cit._ II, col 1105-1106.
Ed ho citato solo alcuni esempi dei più interessanti. Vedine altri in
LUPI. _De parr._ pag. 380 e segg. e in MURATORI _Antiq_. diss. LXI.
[541] ESMEIN A. _Cours élémentaire d'histoire du droit français_,
Paris, 1898, pag. 148 e SCHULTE _loc. cit_. pag. 650 e segg.
[542] _Presbyteri ruris in ecclesia civitatis episcopo presente vel
presbyteris urbis ipsius offerre non presumant_. Concil. neocesarense
a. 314 c. 13. Sulla sua applicazione in occidente vedi GALANTE. _Elem.
di dir. eccles. cit._ pag. 23 e LUPI. _De parroch. cit._ pag. 293 e
segg. diss. III, cap. 3.
[543] Il principio, sanzionato dal c. 13 del sinodo ottavo — oporteat
in magna ecclesia in minori gradus constitutos ad maiores honores
opportune contendere, sed non eos qui foris sunt, inter eos admitti —
fu confermato pienamente da Giustiniano (Nov. III. 2) e da varî concilî
posteriori. Cfr. LUPI _De parr. cit._ pag. 328.
[544] Prisca loci consuetudo — dice ARNOLFO _loc. cit._ I, 1. —
ut, decedente metropolitano, unus ex majoris ecclesiae precipuis
cardinalibus quos vocant ordinarios succedere debeat.
[545] Questo avveniva quasi esclusivamente quando si trattava di
custodes _martyrum_, i quali, fino dal tempo di Silvestro I (314-335)
erano messi fra il diacono e il suddiacono. Cfr. THOMASSIN L. _Nova et
vetus ecclesiae disciplina cit_. vol. I, parte I, libr. 2, cap. 92, §
2, pag. 299.
Il _custos_ della chiesa di S. Ambrogio, p. es., è non di rado (cfr.
PURICELLI loc. cit. n. 8, a. 740; e n. 11, a. 781, 2 maggio e _Delle
antichità long. mil. cit._ Diss. XXVII, vol. III, pag. 256) chiamato
_venerabilis_ e _reverendissimus_.
[546] Con questo termine intendo i preti già stabilmente fissati presso
le chiese che a Milano sono dette decumane, a Lucca sedali, a Bergamo
cardinali, etc.
[547] Al documento citato a pag. 187, nota 2 si può aggiungere quello
del 974 in cui si ricorda Giovanni prete decomano della santa chiesa
milanese ed officiale della chiesa di S. Maria detta di Podone (cfr.
_Delle antichità long. milan. cit._ vol. III, Diss. XXX, pag. 371) e
sopra tutto il passo del testamento di Attone vescovo di Vercelli (ed.
Del Signore cit. prefaz. pag. XVII) in cui, nel lasciar loro le due
valli di Leventina e Bellenica, distingue nettamente il clero raccolto
nella cattedrale dai decumani sparsi per la città: _presbyteris seu
diaconis cardinalibus sancte mediolanensi ecclesie et sacerdotibus
decomanis qui in eadem civitate pro tempore fuerint_.
[548] a. 1117. Dum in Dei nomine in civitate Mediolani in Arengo
publico in quo erat Domnus Jordanus archiepiscopus, ibique cum eo eius
_presbiteri et clerici maioris ordinis et minoris praedictae mediol.
eccl._.... veniens d. Ardericus ven. laudensis episcopus cum suis
_clericis majoris ordinis et minoris_....
GIULINI _loc. cit._ parte V, pag. 545.
[549] Cfr. nota 1 a pag. 190.
Per Lodi vedi il doc. del sec. X (ed. VIGNATI _loc. cit._ n. 13, pag.
19) _«Cardinales presbyteri, diaconi et subdiaconi»._
[550] Tutti i documenti parlano sempre di presbyteri. E, del resto,
si capisce facilmente che dovendo compiere delle funzioni, a cominciar
dalla messa, per le quali la Chiesa aveva stabilito indispensabile il
grado del presbiterato, dovevano essere preti.
In seguito, però, forse per quella corruzione degli ordini
ecclesiastici che a Milano appare fino dai primissimi decenni del
secolo nono (cfr. PURICELLI _De S. Arialdo cit._ IV, 1); sembra che
potessero essere decumani anche i diaconi. Almeno ARNOLFO (_loc. cit._
III, 8) racconta che Arialdo era _ex decomanis diaconus_. Il GIULINI
— con ragione, secondo me — suppone (_loc. cit._ parte IV, pag. 13, ad
an. 1056) che non solo fosse, per abuso, attribuito il nome di decumani
ai preti di molte chiese di Milano che non erano di quell'ordine; ma
che fino dai tempi di Arnolfo fosse divenuto un titolo generale a tutti
gli ecclesiastici di qualunque ordine, che non fossero _ordinarii_.
[551] a. 871. febbraio.
Ego Vuerulfo, qui et Podo vocatur.... offero.. in.. ecclesia S. marie,
sita intra han civitatem Mediolani, prope locus, ubi quinque vias
dicitur, quam ego in propria mea terra aedificavi, petiam unam de
terra cum casas.... et volo.... ut.... deveniat in manus et potestate
de PRIMICERIO PRESBITERORUM DECUMANORUM S. MEDIOLANENSIS ECCLESIE,
ad ordinandum presbiterum unum, _qui in jam dicta ecclesia s. marie
officiare debeat et custodire die noctuque_ pariter et fideliter et
faciat ipse presbiter de jam dicta terra et casas que cum jam dicta
ecclesia tenere videtur, usufructuario nomine, quaecumque voluerit....
autem volo ut _presbiter_ ille qui _in eadem ecclesia officiale_
fuerit, dare et offerre debeat candelas duas optimas, omnes missas
ipsius s. marie, ad archiepiscopatum s. mediol. eccl..... et pascere
debeat per omni anuale meo presbiteros duodecim et pauperes decem et
missa speciale canere debeat per omne mense, duas in anno. Et ipse
primicerius, qualis in tempore fuerit, propter honorem ordinationis
ipsius ecclesie,.... habeat massaricium unum juris mei, qui reiacet
in vico et fundo Raudo, ut nulla impositio propter ordinationem ipsius
ecclesie quesierit, nisi illum massaricium.
GIULINI. _Memorie cit_. vol. I, append. pag. 464-65.
Consimile è il testamento dell'arciv. Andrea dell'11 genn. 903, ed.
_ibid_., vol. II, append. pag. 475-79.
[552] 997. nov. 19. Ego _Andreas presbiter et Primicerius de hordine
Decomanorum Sancte Mediolanensis Ecclesie Officiale Basilice Sancte
Genitricis Virginis Marie, que dicitur iemalis_... volo et iubeo... ut
petia una de terra... deveniat in potestate de presbiteris illis, qui
tunc tempore et in perpetuum in basilica Sancti Laurentii, constructa
foris ab ac civitate, non longe ad portam quod clamatur Ticinense,
Officiales fuerint... mei et parentum meorum, seu Domni Landulfi
quotidie missas, vesperas, et matutinum et reliquum officium faciant.
SAXII. J. A. _Archiepiscoporum mediolanensium series
historico-chronologica_ etc. Milano, 1755, vol. II, pag. 378-79.
[553] Erano 30: 15 sacerdoti, 10 diaconi e 5 suddiaconi. Cfr. _Delle
antichità cit._ Diss. XXV, vol. III. pag. 225. Questi ultimi, però,
erano esclusi dalle assemblee in cui si discutevano le questioni di
maggior rilievo. In un diploma dell'arciv. Ariberto, del 1032 (ed.
PURICELLI _loc. cit._) presenti _senioribus superioris ecclesiae
suae cardinalibus, presbyteris et cardinalibus_ si sottoscrivono
l'arcidiacono, il vicedomino, dodici preti e due diaconi; ed in un
altro dello stesso arciv. (ed. MURATORI _Antiq. It._ Diss. LXI)
si vedono convocati _venerabilibus suae ecclesiae cardinalibus,
presbyteris videlicet et diaconibus._