Gebeurtenissen of toestanden en verhoudingen die in ruimen kring indruk
maakten, ontroering verwekten onder een aanzienlijk deel van het
Dietsch-sprekende volk, waren, zooals wij zagen, ook in een vorige eeuw
waarschijnlijk wel tot uiting gekomen in het lied. Voorbeelden van zulke
uitingen zijn echter niet tot ons gekomen. Gelukkiger zijn wij wat de
14de eeuw betreft. De wassende beteekenis en invloed der burgerijen
schijnt zich te openbaren ook in het feit, dat ten minste eenige
historische liederen uit dezen tijd tot ons zijn gekomen.
Indien wij ons herinneren welk een diepen indruk de moord op graaf
FLORIS DEN VIJFDE in Holland maakte, dan verwondert het ons niet dat
deze gebeurtenis tot een lied is verwerkt, noch dat dit lied eeuwen lang
in den volksmond is blijven leven. Hoogst opmerkelijk is de wijze waarop
de uit de geschiedenis bekende feiten hier door een ons onbekenden
volksdichter verwerkt zijn. Spreekt de historie van een strijd tusschen
den op zijne voorrechten naijverigen adel en den graaf dien zij
smadelijk "der keerlen god" noemden, het lied vindt den sleutel tot de
verklaring der gebeurtenissen in persoonlijke motieven.
Graaf FLORIS, zóó wordt ons hier verteld, is zijne bijzit moede en wil
haar als echtgenoote aan GERARD VAN VELZEN opdringen. Deze weigert; "uw
versleten schoenen en wil ic niet", zegt hij in hoonende beeldspraak.
FLORIS zint op wraak; het huwelijk van VELZEN met MACHTELD VAN WOERDEN
biedt hem daartoe gelegenheid. Hij ontbiedt GERARD aan zijn hof; terwijl
deze onderweg is, gaat FLORIS tot de jonge vrouwe van VELZEN en onteert
haar. Die schennis wreekt GERARD op den schender. Verhaalt de historie
ons dat de moordenaars van den graaf ontsnappen--de volksdichter laat
GERAERT VAN VELSEN gevangen nemen; drie dagen lang wordt hij om en om
gerold in een vat waarin spijkers geslagen zijn. Die marteling vermag
hem te breken noch te buigen. Op de vraag "hoe hem nu te moede is?"
antwoordt hij:
Ic ben noch al de selve man,
Die graef Floris sijn jonc leven nam.
Wij mogen wel als zeker aannemen, dat deze voorstelling van zaken niet
door den volksdichter is verzonnen, doch dat hij haar ontleend heeft aan
een Nederduitsche sage.
Van den Gotenkoning ERMANARIK en een zijner voorname heeren wordt ons
bijna volkomen dezelfde geschiedenis verhaald; ook in Deensche liederen
treden koning ERIK GLIPPING en zijn maarschalk, ridder STIG, in dezelfde
verhouding op.
Met dat al blijft het opmerkelijk, dat een volksdichter te onzent eene
dergelijke voorstelling van den moord op graaf FLORIS heeft gegeven,
waarin "der keerlen god" nu juist niet de mooiste rol heeft; zelfs kan
men zeggen dat de sympathie des volksdichters eerder aan de zijde van
den onbuigzamen edelman is, den wreker der bevlekte huwelijkseer en aan
die der schoone jonge vrouw die den smaad zoo diep gevoelt. Heeft graaf
FLORIS door een liefdesbetrekking tot eene jonkvrouw of edelvrouw
inderdaad eenige aanleiding gegeven tot het in verbinding brengen zijner
geschiedenis met de Nederduitsche sage? Immers, ook LODEWIJC VAN VELTHEM
die zich overigens in dezen welingelicht toont, schrijft over de redenen
tot den moord:
Ander secgen: dat om een Vrouwe quam,
Dat men hem sijn leven nam,
Daer hi met soude hebben te doene,
Die wyf was een van sinen baroene,
Ende datten diegene daerom lagen
Leiden vander stont alle dagen[39].
Vóór 1316 was derhalve dit gerucht aangaande de schennis eener adellijke
dame, niet juist MACHTELD VAN VELZEN, als reden tot den moord reeds
verbreid. Heeft VELTHEM dit gerucht leeren kennen uit het Dietsche lied
of langs anderen weg? Tot het geven van een afdoend antwoord op die
vragen zijn wij niet in staat. Doch hetzij den volksdichter de ware
toedracht der zaak bekend is geweest of niet, in beide gevallen is het
begrijpelijk dat gekrenkte huwelijkseer voor hem een aantrekkelijker
motief was dan gekrenkte adeltrots; dat algemeen menschelijk gevoel hem
sterker aandeed dan het belang van een bijzonderen stand, waartoe hij
blijkbaar niet behoorde. Die aandoening zou zich ongetwijfeld
duidelijker openbaren, indien wij het oude lied in zijn oorspronkelijken
vorm bezaten; het moet heel wat geleden hebben in het drietal eeuwen,
waarin het van mond tot mond ging, vóórdat wij het in 1591 achter de
_Rijm-Kroniek van Melis Stoke_ aantreffen. Doch ook in dezen verminkten
vorm treffen ons nog de levendigheid van het verhaal in zijn vluggen
gang, de teekenachtige beeldspraak van VELZEN tot zijn heer, de
aanschouwelijkheid der voorstelling, de dramatische kracht; ook de
vinding om den moordenaar, volgens een uit de sprookjes bekend motief,
in een met spijkers doorboorde ton te rollen[40].
Een landsheer in strijd met een zijner voorname edelen vinden wij ook in
een ander lied van dezen tijd. Dat ook dit lied ons gebrekkig is
overgeleverd, blijkt reeds uit den titel: _Van cort Rozijn_; immers de
naam van den edelman die hier de hoofdrol speelt, ZEGER VAN KORTRIJK,
"Segher de _Curtroysijn_" (d.i. van Courtroy), is hier verbasterd door
een Vlaming, die blijkbaar geen Fransch kende.
Wij zijn in Vlaanderen tijdens den oorlog tusschen Frankrijk en
Engeland. De graaf van Vlaanderen, LODEWIJK VAN NEVERS, heeft de partij
van Frankrijk gekozen; een deel van zijn volk, en daaronder twee
invloedrijke Gentenaars, houden de zijde van Engeland. Die twee zijn
JACOB VAN ARTEVELDE en ZEGHER VAN KORTRIJK. Vertoornd over hunne
tegenkanting laat de Graaf ZEGHER gevangen nemen en onthoofden (1337).
Opmerkelijk is ook hier de wijze, waarop deze historische kern door de
volkspoëzie is verwerkt.
In het lied biedt de Graaf zijn "lieven neve" den Cortrosijn het
ruwaardschap over Vlaanderen aan; doch deze, weinig minder hooghartig
dan VELZEN tegenover den Graaf van Holland, weigert in smadelijke
bewoordingen: "ick leve so noode bi quaden ase" [Zijnoot: voedsel.].
Die "spitighe woorden" zullen u berouwen, herneemt de ander; met uw
hoofd zult gij ervoor boeten. Onvervaard door dat vooruitzicht beweert
de Cortrosijn, dat hij nog een nacht bij des Graven dochter zal slapen.
Toornig wendt Vlaanderens heer zich van hem af, en niet lang daarna
wordt de weerspannige gevangen genomen. Genade bidt hij te vergeefs;
voor het huis te Rupelmonde valt zijn hoofd onder de bijl. Maar op
Sint-Laurensdag komt de koning van Engeland zijn aanhanger wreken; toen
de dag ten avond kwam, lag Brugge in het roode bloed.
Evenals in het lied _van Gerard van Velzen_ is ook hier het bijzondere:
de strijd der partijen, tenauwernood zichtbaar; het algemeen
menschelijke: gekrenkt eergevoel en liefde, staat op den voorgrond[41].
Heeft de volksdichter zijne voorstelling geheel verzonnen? Wie zal dat
uitmaken? Dat de historische stukken van dezen tijd niets van zoodanige
verhouding weten, is wel van gewicht, maar levert geen afdoend bewijs.
Doch ook al hebben wij hier louter verdichting, dan blijkt daaruit nog
eens te meer het eigenaardig wezen der volkspoëzie, die het algemeen
menschelijke gaarne op den voorgrond brengt, ook daar, waar het niet
door de gebeurtenissen ten tooneele wordt gebracht.
Het lied _van den Cortrosijn_ herinnerde ons den grooten patriot JACOB
VAN ARTEVELDE. Indien de historische overlevering te werk ging volgens
onze verwachtingen, wat zouden wij dan eer verwacht hebben, dan dat niet
één, maar verscheidene liederen de heugenis aan ARTEVELDE'S krachtige
persoonlijkheid en zijn tragischen dood zouden hebben bewaard? Toch
bezitten wij niets over hem, dan een onbeteekenend fragment van een naar
allen schijn onbeteekenend lied, dat bovendien nog van twijfelachtige
herkomst is. Maar zijne partij, de nationale partij der "Clauwaerts",
die de klauwen van den Vlaamschen leeuw op hunne mouwen geborduurd
droegen, bleef leven in een kort spotliedje, uitgegaan van de
Franschgezinde "Leliaerts", op wier mouwen de "fleur de lis" prijkte:
Clauwaert, Clauwaert,
Hoet u wel van den Lelyaert
enz.[42].
Dat liedje was niet de eenige uiting van de minachting en den haat der
voorname "Leliaerts" jegens de nationale partij. In een vierregelig
gedichtje wordt gewezen op den overmoed van de rijk wordende "kerels".
Uitvoeriger worden de "kerels" ons geteekend in een veel grooter gedicht
van dezen tijd, dat van niet geringe technische vaardigheid getuigt en
waarschijnlijk is vervaardigd door een edelman of aanhanger van den adel
die door de "kerels" was gevangen genomen en in den "stoc" [Zijnoot:
gevangenisblok.] gezet. Met onverholen minachting, met verdienstelijke
plastiek en scherpen spot is de "kerel" hier afgebeeld in zijne ruwheid
en grofheid: hij vreet look met koolstronken, met zijne handen klopt hij
eieren door zijn heete melkpap en slaat ze naar binnen tot hij er
scharlaken van ziet; achter het vleesch en spek zit hij heen, dat hem
het vet langs de vingers druipt. Hoort hem kallen tegen zijn soort: mijn
landheer vroeg mij onlangs ten eten, ik schrokte en vrat mij
boordevol!--"Hei", roept een andere kornuit, "hoort nou ereis een
vreemde klucht: ik heb mijn bles-merrie verruild, nu zal zij voor de
schuit van Pieter Gerrits loopen! Heb ik hem zijn neus niet
gesnoten?--Hadden de "kerels" de macht in handen, het zou spoedig
klinken: slaat de heeren dood! De "kerels" van Gent kunnen het getuigen.
Boven op een paard speelt hij ook wel voor ridder; de dorschvlegel is
zijn speer, de wan zijn schild; "ja, zeker!" zeggen dan de overige
rekels, "Roelof weet van steekspel houden!"
Denzelfden vijandigen geest, dezelfde minachting ademt een lied "van de
kerels" waarvan wij, sprekend over de minneliederen, reeds gewag
maakten. In kleiner bestek doch met niet minder talent en met vaster
hand is hier een beeld van den "kerel" omgetrokken, dat bovendien niet
zóó door den tijd geleden heeft als het voorgaande. Hier zien wij hem:
"vijand van de ruiters, langgebaard, in gescheurde kleeren, met gelapte
kousen en schoenen, de kaproen scheef op het hoofd, altijd vol wrongel
en wei, brood en kaas. Met een homp roggebrood in de hand gaat hij naar
de ploeg; dan komt zijn vuil wijf er bij, de flarden hangen haar bij de
muilen neer. Gaat hij ter kermis, dan beeldt hij zich in dat hij een
graaf is; alles wil hij neerslaan met zijn knuppel"... in dien trant
gaat het lied voort, om te eindigen met het grimmig dreigende:
Wi willen de kerels doen greinsen,
Al dravende over 't velt,
Hets al quaet dat zi peinsen;
Ic weet ze wel bestelt [Zijnoot: ik weet goed raad voor hen.]:
Men sal ze slepen [Zijnoot: nl. op eene horde (naar de galg).]
ende hanghen,
Haer baert es al te lanc;
Sine connens niet ontganghen,
Sine dochten [Zijnoot: zouden niet deugen.] niet sonder bedwanc.
Wrongle ende wey, broot ende caes,
Dat heit [Zijnoot: eet.] hi al den dach;
Daer omme es de kerel so daes [Zijnoot: dwaas.],
Hi etes meer dan hi mach.
Ook al voegt men bij deze weinige historische liederen eenige politieke
gedichten van dezen tijd, zooals de _Jammerliche Clage_ over den dood
van graaf WILLEM IV in Friesland, een onbeteekenend gedicht op JAN III,
hertog van Brabant, een stuk van WILLEM VAN HILLEGAERTSBERCH over het
ontstaan der Hoeksche en Kabeljauwsche twisten en een paar andere--welk
een onvolledigen en zwakken indruk krijgen wij dan nog van die
gewichtige 14de eeuw!
Doch men mag hier niet vergeten dat, vooral in de middeleeuwen, de
poëzie zich slechts ten deele openbaart door de kunst van het woord; dat
zij voor een aanzienlijk deel latent bleef in het leven. Hoeveel poëzie
schuilt er in de werkelijkheid dier dagen, ook al richt men het oog in
het bijzonder op de geschiedenis van land en volk. Een goed voorbeeld
daarvan levert ons de Latijnsche kroniek, door WILLEM, kapelaan te
Brederode, opgesteld in het eerste vierdedeel der 14de eeuw. De auteur
verhaalt ons daar, hoe WILLEM I, graaf van Holland, op een reis naar
Duitschland door Gelderland trekt. Uit vrees voor hinderlagen van zijn
vijand OTTO, graaf van Gelre, heeft hij zich in geringe kleeren
gestoken; met slechts een enkelen dienaar wandelt hij blootsvoets door
Gelderland. Zijn weg leidt hem langs het kasteel van zijn vijand. De
gravin staat voor het raam en ziet hem; aan zijne beenen en overige
ledematen herkent zij den man van edel bloed en begrijpt dat het graaf
WILLEM moet zijn. Een bode noodt hem binnen te komen. WILLEM aarzelt
maar geeft aan de noodiging gehoor. De gravin laat hem in een kamer
brengen en betere kleeren uit haar mans garderobe geven; zij begroet hem
als graaf van Holland en laat niet af, al loochent hij het; op slimme
wijs weet zij hem tot erkenning der waarheid te brengen. Bij het vallen
van den avond komt graaf OTTO thuis. Zijn gemalin gaat hem tegemoet;
hand in hand komen zij de zaal binnen. De verstandige vrouw vraagt of
hij haar een belofte wil doen; de graaf stemt toe en doet er een eed op
dat hij zijne belofte zal houden. Daarop zegt zij: huw dan onze dochter
ALEID uit aan WILLEM, graaf van Holland.--"Droomt gij?" zegt de graaf;
"maar mijn eed zal ik houden." Nu gaat de gravin de kamer binnen waar
WILLEM zich bevindt, begroet hem als schoonzoon en brengt hem voor haar
gemaal. Allen zijn verwonderd; doch sommigen zeggen: geen wijsheid, geen
raad kan bestaan tegenover God. Lag hier niet de stof voor eene romance
te wachten op de beeldende hand van een dichter? Die barrevoeter-graaf
in slechte kleeren vermomd door Gelderland trekkend, die gravin voor het
venster--typische houding eener middeleeuwsche edelvrouw--die bode, dat
verwisselen van kleeding, die belofte van den graaf en die
ontknooping--het is alles ongeboren poëzie. Had deze kapelaan Dietsch
durven schrijven, wie weet? Doch zijn eerbied voor HORATIUS, OVIDIUS en
SENECA verbood hem dat en deed hem in zijn Latijn vertellen wat een mooi
lied in de volkstaal had kunnen worden[43].
_c_. GEESTELIJKE, STICHTELIJKE EN DIDACTISCHE LYRIEK.
Al waren alle gherse [Zijnoot: grasjes.] tonghen,
Die te meye oit ontspronghen,
Ende si alle van u songhen,
Si en gaven u niet te vollen prijs.
Deze verzen uit een gedicht _van onser Vrouwen_ wijzen aan, waar het
zwaartepunt ligt in de geestelijke lyriek van dien tijd: MARIA neemt de
voornaamste plaats in. Het is haar "opvaert", hare "vijf pinen", hare
"claghe"; wij vinden "bedinghen" tot haar, een "lof van Maria", "Ave
Maria," "Salve Regina" en hoe die stukken verder heeten mogen. Vele
daarvan toonen meer vroomheid dan eigenaardig karakter of talent van den
dichter. Sommige andere verdienen op den voorgrond gebracht te worden.
Zoo vinden wij drie meesters: ALBRECHT VAN KEULEN, HEYNRIC FROMATOR en
JACOB VAN MERLANT, "een edel clerc ende wide becant" in een soort van
wedstrijd bezig met den lof der Moedermaagd te zingen; MAERLANT'S
lofspraak wordt de schoonste geoordeeld. Een enkelen keer treffen ons
onder de gebeden tot MARIA fraaie stukken; zoo b.v. dit couplet:
O maghet, o moeder, o godlijc wijf,
O zoete, o reyne, o leytsverdrijf,
O lieve, o werde, o zalighe vrouwe,
O advocate der zonden kijf [Zijnoot: op wie de zonden kwaadaardig zijn.],
O onser, ellendigher, biblijf [Zijnoot: toeverlaat.];
O roze, vul van 's hemels dauwe,
O troost in node, o heils beclijf,
O wech der dolender, even stijf [Zijnoot: zeer betrouwbaar.],
O bloeyende minne, o vloeyende trouwe,
O moederlic herte, o maechdelic lijf,
O licht voor thelsche ongherijf,
Com, los mijn herte uut allen rauwe[44].
Opmerkelijk is een stuk getiteld _Onser Vrouwen Claghe_ om den geest der
vroegere volkspoëzie, dien het ademt. Zoo vinden wij hier meer dan eens
dat spreken der personen zonder aankondiging:
Tote Adame dat hi quam:
"Adam, du ne wet min no mee
...
Ook de epische herhaling van vraag en antwoord en de deelneming van den
dichter, die zich lucht moet geven midden in zijn verhaal met een: "Ay,
hoe node dat hi (Adam) 't dede!"[45].
Naast deze gedichten op MARIA vinden wij andere _Op het lyden Christi_,
_ons liefs Heren passie_, _de seven ghetide van onsen here_. Hindert ons
hier soms dezelfde platheid, die wij vroeger in de ridderpoëzie
aantroffen, waar een dichter zich niet ontziet te schrijven
Dat Jhezus naect hinc als een rent [Zijnoot: rund.]
An den cruce moedernaect[46].
Anderzijds treffen wij hier een fraai staaltje van geestelijke
volkspoëzie aan in een stuk, dat den naam draagt _Van Jhesus Mynnen, een
scoen ryme_. Men oordeele zelf:
O edele ziele mijn, en was die trouwe niet groot,
Dat Jhesus Christus, Marien Sone, om u vercoes di doot?
O edele ziele mijn, nu sijt hem onderdaen,
Want hi wilt noch anders met u spelen gaen.
O edele ziele mijn, staet op, maect u ghereet,
Doet uwen mantel ane, der hogher minnen cleet.
O edele ziele mijn, doet ane u scone juweel,
U brugom wilt gaen meyen met u in sijn prieel.
O edele ziele mijn, hets daer zuete meyen gaen:
Den wijn der melodiën wort u daer opgedaen[47].
enz.
Voorts vinden wij nog lofdichten op S. JAN BAPTIST, eene paraphrase van
het _Miserere_, van het _Pater Noster_. Het oude geloof, dat voor het
Christendom had moeten wijken, openbaart zich in een tooverformulier,
dat wel gekerstend is, doch waar het oude geloof nog uit opduikt als een
duiveltje uit een verlucht getijdenboek. Want dit is wel het
oud-nationaal geloof:
...
... dat my gheen dinghen en moghen vellen
Noch gheen tonghe en moge quellen,
Noch yser noch stael my sniden noch slaen.
Maar onmiddellijk daaraan vooraf gaat een bede tot "den heyligen kerst"
en op den laatsten hier medegedeelden regel volgt:
Dat seder ghesmeedt waert
Dat Christus gheboren waert.
Opmerkelijk is ook, hoe de onharmonische vermenging van oud-nationaal en
Christelijk geloof zich hier openbaart in het gemis aan samenhang en
harmonie van het gansche stuk[48].
Vonden wij hier den mensch vooral tegenover MARIA en JEZUS, een enkelen
keer tegenover God, in andere gedichten staat niet het godsdienstige,
maar het zedelijke op den voorgrond. Die gedichten zijn veel en veel
talrijker dan de weinige eigenlijk gezegde geestelijke gedichten. Meer
en meer zien wij ook in de poëzie, dat de burgerij zelf de ontwikkeling
van haar zedelijk leven ter hand neemt, al blijft zij de priesters nog
erkennen als middelaars tusschen haar en God.
De burgerlijke dichters, die zich hier als woordvoerders der gemeente
tot de gemeente richten, kiezen daartoe gaarne den weg van het
verstandelijk betoog, de redeneering, de uiteenzetting, de waarschuwing.
Het verwondert ons niet, bij deze neiging tot didactiek ook hier een
paar maal het vaderlijk "lieve kindre" aan te treffen, dat wij vroeger
in de leerdichten aanwezen, noch dat het _debat_ en daarmede verwante
vormen hier vaak voorkomen. Juist die dichtvorm immers gaf gelegenheid,
eene zaak door onderscheidene sprekers van verschillenden kant te doen
beschouwen, vragen te stellen tot de hoorders om hen langs dien weg te
brengen tot het vinden van de waarheid of ten minste van eene
overtuiging. Vandaar dat men aan het slot van sommige dezer stukken
uitdrukkingen leest als: "Nu mach elc vroet man merken" of "Nu gheraet
hier naer"[49].
Met het verstandelijk karakter dezer poëzie strookt ook wel de lust tot
allegorie, die hier zich zoo krachtig openbaart. De roman _van de Roos_
moge invloed geoefend hebben op de ontwikkeling der allegorie ook te
onzent, eene dergelijke neiging van den menschelijken geest kan toch
niet alleen uit een boek worden afgeleid. Allerlei menschelijke
eigenschappen en hoedanigheden, gevoelens, neigingen, toestanden, worden
door de dichters belichaamd, treden voor ons op om, redeneerend en
disputeerend, te leeren, te vermanen of te stichten. Het zijn Vrouw Ere,
Vrouw Minne, Trouw, Milde; meester Baraet [Zijnoot: bedrog.] van Lozane
en zijn vennoot Visevase; de edele vrouwe Gerechtigheid, op jacht met
hare honden Hope en Troost, komt den jager Onrecht tegen met zijne
honden Wankelmoed, Loosheid en Logenaar. In een gedicht van Heer
ERENTRYCK treden o.a. Heer Hoeffscaert en Heer Mildriaen op[50].
Ootmoedigheid disputeert tegen Wereldsche Eer, Rijkdom tegen Armoede,
Solaes tegen Penitentie.
Een der oudste stukken van dezen aard, dat nog uit het laatst der 13de
eeuw dagteekent, is "een abel dinc ende een edel leere: _van der Zielen
ende van den Lichame_. Het is eene bewerking van den Bijbeltekst: _de
geest strijdt tegen het vleesch en het vleesch strijdt tegen den geest_,
die in zijne aangrijpende kernachtigheid het zedelijk leven der meeste
menschen samenvat[51]. Verwant met dit stuk zijn andere als "een edel
exempel", waarin een gestorven mensch, in zijn graf liggend,
waarschuwend en vermanend, spreekt tot hen, die over zijn graf gaan: ik
was jong, schoon, bloeiend--nu ben ik zwart, verrot, de wormen eten mij;
wat ik ben, zult gij worden; let dan op het eeuwige, geef aalmoezen enz.
Ook "een figure" van een zondaar, die in de hel zijne zonden beweent en
zijne medemenschen waarschuwt, en een drietal tweespraken tusschen een
levenden en een dooden koning[52].
Verder vinden wij een A.B.C. gedicht ter gelegenheid van het nieuwe
jaar, vol allerlei zedelijke opwekking; een uitleg van het woord _liden_
volgens de onderscheidene letters, die elk weer een afzonderlijke
beteekenis hebben; eenige droomen en visioenen. De allegorie ontbreekt
ook hier niet; zoo wordt ons b.v. verhaald van het paard dat "de
menschelijke nature" voorstelt; dat paard wordt geregeerd met den
breidel van "redelic verstaen"; in dien trant is de allegorie verder
uitgewerkt[53].
Wat al deze stukken gemeen hebben, is eene stichtelijke of zedelijke
strekking; doch de dichters bedienen zich tot den opbouw van het
zedelijk gemoedsleven hunner tijdgenooten van allerlei materiaal. De
tweespraak is geliefd; behalve de bovengenoemde, vinden wij er een
tusschen den Zomer en den Winter over elks meerdere voortreffelijkheid;
een andere over de vraag, wat beter en machtiger is: geluk of geld? weer
een ander maakt er eene "questie" van: of iemand zijn lam zal hoeden
tegen een wolf dan wel zijne vrouw tegen een belager. Andere stukken
geven rechtstreeksche opwekkingen tot zelfkennis, het bewaren zijner
eer, bescheidenheid jegens zijne meerderen; zij waarschuwen tegen
"baraet en reinaerdie", hoovaardij, afgunst, boosheid. Zij houden ons
het beeld voor "van den IX besten", de beste vorsten die geleefd hebben:
HECTOR, ALEXANDER, CESAR, ARTUR en anderen; zij vertellen ons van "een
geestelijken boomgaard"; van den hemel, voorgesteld als een schoone zaal
met vele woningen, waarin God de waard is; van een ridder die zijn zoon
de eigenlijke beteekenis van het woord _wapen_ leert; van de raadslieden
die een vorst tot zich moet roepen; van twaalf soorten van dienaren.
Het is begrijpelijk dat dichters die er op uit waren hunnen hoorders of
lezers praktische levenswijsheid mede te deelen, zich gaarne bedienden
van spreuken of spreukachtige verzen. Hunne gedichten zijn dan ook vol
spreukenwijsheid, die men vindt samengevat in een refrein, in een
slotregel of aan het begin van een stuk als tekst; verzen als:
Gherne soud se visschen, die catte,
Maer node steec se den poot in 't natte.
Die wel doet, darf gheenen wisch ute steken [Zijnoot: goede wijn
behoeft geen
krans.].
Vele onderwinden en was noit goet.
Swigen brinct vele rusten in.
Doch daarmede niet tevreden, brengt men spreuken in bundels samen en
alzoo onder de menigte. Sommige daarvan zijn in onbruik geraakt; ik heb
het oog op een aardige spreuk als:
Boven macht piint men dicke om haven
[Zijnoot: geeft men zich moeite om rijkdom.],
Want noot doet oude quenen [Zijnoot: vrouwen.] draven.
Andere herkennen wij ook in dezen vroegeren vorm:
Hi en dunct mi niet te sere riesen [Zijnoot: dwaas zijn.],
Die van tween quaden dminste can kiesen.
Of:
Met dommen dom, met wisen wijs,
Want het es nu der werelt prijs.
Verscheidene dier spreuken worden ook in een Hoogduitschen vorm
teruggevonden, o.a. in den bundel die bekend staat onder den naam
_Fridankes Bescheidenheit_.
Gaarne ook liet men menschenwijsheid vertolken door vogels. Soms houden
deze "voghel sproexkene" verband met het karakter dat men een of anderen
vogel toekende. De raaf, een onheilsvogel, zegt b.v.:
Here, dune machs niet genesen [Zijnoot: behouden blijven.]
Du en wilt [Zijnoot: tenzij gij wilt.] scalc und ontrou wesen.
De koekoek, een "beroemech" vogel volgens onze voorouders, omdat hij
altijd van zich zelven spreekt, zegt:
Oetmoedecheit salmen miden,
Want hoverde geet voren tallen tiden.
Doch vaker is dit verband tusschen vogelkarakter en spreukwijsheid niet
aanwezig en kan men het ontstaan dezer vogelspreuken slechts verklaren
uit hetzelfde samenleven met de natuur, dat ook vroeger het lied of den
roep van zoo menigen vogel vertolkte met menschenwoorden die er
eenigszins op leken[54].
Al dat opvoeden door middel van de poëzie ging langzamerhand vrucht
dragen: het zedelijk onderscheidingsvermogen gaat zich ontwikkelen; men
begint scherper oog te krijgen voor eigen feilen en gebreken, en
vooral--het waren ook toen immers maar menschen?--voor die van anderen.
De critiek begint zich te doen gelden en invloed te oefenen, voorshands
vooral op het zedelijk leven. De mannen die zoo gereed waren bij elk
geschil naar zwaard of mes te grijpen, beginnen in te zien dat geen
zwaard zoo scherp is als de menschelijke tong:
Ten snijt gheen zwert so grievelijc zeere
Als tonghe, die rovet des menschen eere.
Menigeen moet zich onbehagelijk gevoeld hebben onder het besef dezer
toenemende critiek. Als tolk van dezulken treedt zekere EGIDIUS op met
een naïeve klacht over het eeuwige "begrijpen" [Zijnoot: aanmerkingen
maken.] der menschen, waaraan men niet ontkomen kan: ga ik dikwijls naar
de kerk--ik ben een schijnheilige; laat ik het--ik ben erger dan een
hond; draag ik een wapen--ik ben een vechtersbaas; laat ik het thuis--ik
heet een lafaard; praat ik veel--zijn mond gaat als een Lazarusklep; zeg
ik weinig--hij speelt stommetje; loop ik veel in de taveerne--de hel is
zijn voorland, hij zal er nog alles doorbrengen; kom ik er weinig--'t is
een saaie Piet! "Jeghen quade tonghen helpt geen weeren"; EGIDIUS ziet
er niets anders op dan de tien geboden houden en de heilige kerk volgen;
zóó alleen kan men rust vinden in "dit ellendighe erdsche dal."
Anderen zijn niet zoo zachtmoedig tegenover de "begripers" gestemd. Dat
voorbeeld willen zij niet volgen, zij willen liever op zich zelven
letten:
Mijns selfs ghebrec cleeft an mi vast.
Dat anderen weecht, es mi gheen last.
Ic hebbe te draghene ghenouch an tmijn,
Twi [Zijnoot: waartoe.] soudic yemens begripere zijn?
En tot den "begriper" zeggen zij:
So wie dat spreken wille up mi,
Bezye hem selven, wie hi zi.
Es hi goet ende al de zine,
So eist mi te mindre pine[55].
Doch wie zich ook aan de critiek ergeren mocht, zij zweeg daarom niet.
Het zaad, door MAERLANT uitgestrooid, dat wij reeds zagen opkomen in de
leerdichten, droeg ook hier vrucht bij genoemden en ongenoemden.
Ongenoemde dichters hekelden in hunne verzen het bandeloos leven in
sommige kloosters en het kroegloopen; een ander geeft ons een aardig
zedentafreeltje van vrouwen en meisjes die vóór het avondeten
buitenshuis op de straat komen zitten en het zoo vermoeiend vinden op te
staan en te nijgen wanneer een kennis voorbijkomt en den kaproen licht;
weer een ander zingt ironisch den lof van de "plaesteraers" [Zijnoot:
vleiers.] en besluit telkens een couplet met het refrein: "ic moet emmer
[Zijnoot: volstrekt.] plaestren leeren"[56].
Onder de ons bij name bekenden vinden wij een paar "sprekers", die wij
spoedig als dichters van beroep nader zullen leeren kennen: BOUDEWIJN
VAN DER LOREN, waarschijnlijk een Gentenaar en AUGUSTIJNKEN VAN DORDT.
Hunne niet talrijke werken geven ons eenigszins een beeld van de in dit
hoofdstuk behandelde poëzie.
BOUDEWIJN'S _Maghet van Ghend_ (omstreeks 1381) geeft een kijkje in de
vijandige verhouding tusschen die stad en den graaf van Vlaanderen,
LODEWIJK VAN NEVERS. AUGUSTIJNKEN'S gedicht "van (den) Sceepkene" is
eene allegorische voorstelling van den droevigen toestand waarin de
Hoeksche en Kabeljauwsche twisten deze landen gebracht hadden. Allegorie
vindt men ook in zijn _Borch van Vroudenrijc_, eene voorstelling van het
lichaam en de vijf zinnen Hekelt BOUDEWIJN personen en toestanden zijner
dagen op scherpe wijze in de "edele sproke": _Dits Tijt's verlies_,
AUGUSTIJNKEN schroomt niet, zich zelfs tot de pausen te richten:
Petrus leyde oetmoedich leven, Daden die pausen diere gelike, Dat soude
schinen in Kerstenrike.
Ook het stichtelijk element der hiervoor behandelde poëzie vinden wij
terug in zijn gedichten over _de Schepping, Sinte Jans Ewangelium, van
der Rycheit ende van der Doot_[57].
Beide "sprekers", doch vooral AUGUSTIJNKEN, bezaten wel eenig talent. In
BOUDEWIJN'S _Tijt's verlies_, in het laatstgenoemde stukje van
AUGUSTIJNKEN, tevens zijn laatste werk, zijn hier en daar wel aardige
verzen. Ook is er iets aantrekkelijks in zijn "_Sceepken_": dat bootje,
drijvend in de Merwede, waar de dichter "in 't risen van der sonnen"
instapt, waarin hij zich laat drijven op goed geluk, totdat hij
eindelijk de riemen ter hand neemt--geeft ons eene aardige
verzinnelijking der verbeelding die "vaart spelen daar draaiboom sluit
noch hek."
Beter dan hun werk echter is dat van hun kunstbroeder WILLEM VAN
HILLEGAERSBERGH geschikt om ons de verhalende en lyrische poëzie, in een
kort bestek samengevat, op nieuw te doen zien. Vóórdat wij daartoe
overgaan hebben wij echter nog die minnepoëzie te beschouwen, die naar
den geest wel verwant is met het minnelied, doch in vorm van deze
verschilt en vooral eenige nieuwe trekken zal toevoegen aan de daar
gegeven voorstelling.
_d_. MINNEPOËZIE.
Duidelijk is ook in de minnelyriek, die niet tot het lied behoort, de
invloed der hoofsch-ridderlijke opvatting van de liefde te zien. De
vrouwendienst, zooals wij dien vroeger hebben leeren kennen, komt in al
deze stukken op den voorgrond, gewoonlijk in verband met allerlei
herinneringen aan het ridderwezen. Het bijna 900 verzen tellend gedicht
_Van der feesten_ bevat een uitvoerig overzicht van de leer der minne,
op scholastieke wijze verdeeld in deelen en "poenten". Wij vinden hier
antwoorden op de vragen: wat minne is? waardoor men minne kan verwerven
en weer verliezen? wie gestadiger zijn in de liefde: vrouwen of mannen?
eene uiteenzetting wordt gegeven van de wijze, waarop de vier
onderscheidene temperamenten zich in de minne openbaren. Waarschuwingen
tegen het roem dragen op vrouwengunst, aansporingen tot het "helen" van
den naam zijner liefste of "vrouwe" zijn niet zeldzaam. Telkens en
telkens wijzen de dichters op de voortreffelijkheid der vrouwen.
Duidelijk zien wij dat vooral in een stukje, dat getiteld is: _van XII
cnechten [Zijnoot: schildknapen.] die ruddren worden van heeren_
[Zijnoot: eere.]. Twaalf dappere schildknapen hebben, zonder van
elkander te weten, een edele vrouw om minne aangezocht. Aan elk hunner
geeft zij ten antwoord: eerst moet gij met de wapenen eere verwerven;
dan zult gij uw loon ontvangen. Allen trekken de wereld in en worden
ridders met eere. Teruggekeerd vragen zij om hun loon. Gij hebt het
reeds ontvangen, zegt zij, in uw met eere verworven ridderschap.
Deze voorstelling, volgens welke de vrouw de belichaming is van de
ridderlijke idealen, vindt men ook in andere dezer gedichten, schoon
nergens zoo duidelijk.
Het is wel mogelijk dat een deel dezer werken voor een ridderlijk
publiek zijn bestemd geweest; doch andere waren zeker voor de burgerij
bestemd, ook al bevatten zij ridderlijke voorstellingen. Zoo ziet men
ook in deze poëzie den invloed door den eenen stand op den anderen
geoefend.
Midden in een verzameling spreuken van didactisch-burgerlijk karakter
treft ons deze spreuk:
Spere, schilt, helm ende sweert
_Hebben_ gode ridders weert[58].
Het Recht wordt voorgesteld als eene edelvrouwe met hare honden op
jacht; uitdrukkingen, ontleend aan het ridderwezen, worden ook in de
burgerlijke poëzie al talrijker. Meer dan eens vinden wij herinneringen
aan de ridderromans; in het gedicht _Van der Feesten_ worden er
ettelijke genoemd; het Koningspel uit den roman _van Limborch_ is
verwerkt tot een afzonderlijk stuk; de "vijf heren" en "vijf vrouwen",
wier "wenschen" ons worden medegedeeld in een paar stukken, die
waarschijnlijk afkomstig zijn van een of anderen spreker, behooren thuis
in Troje; de "vier heeren", die wij voor het vuur zien zitten in een
ruime zaal en die zich met "wenschen" den tijd korten, zijn helden uit
het _Nibelungen-lied_. Opmerkelijk is, dat in BOUDEN VAN DER LORE'S
_Achte Persone Wenschen_ een ridder en een edele jonkvrouw met
geestelijken en nonnen en eene getrouwde burgervrouw zitten te drinken
om het gelag[59].
De lust tot allegorie, dien wij in de stichtelijke en didactische poëzie
opmerkten, vertoont zich ook hier. Hier openbaart zich de invloed van
den roman _van de Roos_ zelfs in eene rechtstreeksche navolging. Wij
bezitten nl. een gedicht van dezen tijd van meer dan 2000 verzen, dat
blijkbaar in navolging van dat beroemde werk is gedicht en dat bovendien
ook verwantschap toont met een deel der hier behandelde stichtelijke,
didactische en minnepoëzie. Wij vinden ook hier den droom als
inkleeding, de wandeling buiten, het zien van een kasteel, de ontmoeting
met allegorische personages als Vrouw Hope en Twifel; later komen de
vijf zintuigen: Heer Nouwe-zien, Heer Smakelijn, Rieke-lucht,
Licht-gevoel en Hoor-na. Zij komen voor den zetel van Vrouwe Zuverheit,
waar Jonkheer Lust en Jonkvrouwe Jeucht ook tegenwoordig zijn, met de
heeren Melancholie, Collorijn en de overige temperamenten[60].
Het verstandelijk element, zichtbaar in deze allegorische minnepoëzie,
openbaart zich ook in de overige lyriek van minne, die van burgerlijke
dichters afkomstig was. De liefde wordt in de poëzie aangewend als een
verstandsspel tot scherping van het vernuft. Een reeks van raadsels en
vragen aangaande de minne, onder den titel _Der Minnen Guet_, was
blijkbaar bestemd om door een spreker te worden gebruikt bij zijne
voordrachten. Ook de dialogen en "twistspraken" over de minne hadden de
strekking om in gezelschappen de wellicht eenigszins trage geesten
gaande en de tongen los te maken. De spreker vertelde b.v. van twee
gezellen, die uitgenoodigd worden mede te trekken naar het land van
Overzee en die hunne liefjes vragen wat zij moeten doen; het eene meisje
stemt toe, het andere weigert. "Nu, welc harer hadde den besten wille?"
luidt de vraag aan het slot van het gedicht. Elders zijn wij
tegenwoordig bij een "strijd van minne" tusschen een ridder en eene
jonkvrouw, tusschen "Vrouw Venus en een gheselle". Ook de bovenvermelde
"wenschdichten", al handelen zij niet uitsluitend over de minne, zijn
met deze gedichten verwant. Een volledig pleidooi vinden wij in het
_Jugement van Vrouw Venus_, al is dat gewichtiger als voorstelling der
middeleeuwsche procesvoering dan om zijne literaire waarde[61].
Daalt het minnedicht hier af tot het gezelschapsspel, het moet ook
dienst doen als huwelijksmakelaar. Het conventioneel genre van den
berijmden minnebrief, dat men in de Oudfransche en Middelhoogduitsche
literatuur aantreft, werd in de 14de eeuw ook in de Nederlanden
beoefend. Een vijftal Dietsche stukken van dezen aard zijn volgens het
gewone model vervaardigd en hebben dus weinig eigens; titels als "ene
vriendelike groete van enen lieve ten anderen" en "noch een vriendelike
saluut van minnen" wijzen eer op invloed der Oudfransche "saluts
d'amour" dan op dien van Middelhoogduitsche "liebesbriefe." In zulk een
"saluut" zong een verliefd jonkman den lof eener schoone, verklaarde
haar zijne liefde, verzocht om antwoord, hetzij een "brief" hetzij "eene
tafele" [Zijnoot: gewast schrijftafeltje.], sloot ook wel eens eene
roos in die hij dan als antwoord terugverzocht[62]
Poëzie die zulke diensten moet doen, kan kwalijk hare eer ophouden. Dat
blijkt uit deze stukken. Wat is er geworden van den trotschen GUNTHER,
den edelen RÜDEGER, den grimmigen HAGEN, die in de 13de eeuw toch nog
indruk maakten? Het is hun vooral te doen om te lachen, met mooie
vrouwen uit visschen te gaan, te eten en drinken, reien en dansen. Bij
BOUDEN VAN DER LORE zit een aanzienlijk ridder met eene maagd van hoogen
geslachte met monniken en nonnen te drinken--om het gelag! Het kan ons
niet verwonderen dat wij een kindergrap onzer dagen als die van GRIET
die men door een komma ten hemel of ter helle doet varen, reeds onder
deze minnepoëzie aantreffen:
Ic minne een wijf die scande geert
Nemmermeer si pijnt na ere;
Wijflijcheit hat hare onweert [Zijnoot: minacht haar.]
Nicht [Zijnoot: niet.] haren prijs kan si meerren.
enz.[63].
Slechts bij uitzondering vinden wij onder de minnepoëzie van den
hierboven behandelden aard iets goeds, zooals b.v. in deze verzen:
Ende of ic troest sochte an hare
Ende sijt ontseide, wat lagher an?
Ic sal haer claghen mijn mesvaren;
In sal [Zijnoot: ik zal het niet doen.]; ic sal; in sal nochtan!
Ic ware een verloren man,
Ghelijc den snee in sonnenschine,
Hope ende troest dies ben ic van [Zijnoot: mis ik.]!
Ay lacen, die scouden [Zijnoot: schul(en).] die sijn mine![64]
Waar wij verder iets aardigs aantreffen, daar is het spot met de
hoofsche sentimentaliteit. Van dien aard is eene sterk Duitsch-getinte
klacht van minnewee, die besloten wordt met deze regels:
Doe ich har clagede minen noot,
Vragede zi mi: "is Brugge groot?"[65]
Recht op hun dreef komen sommige minnedichters van dezen tijd eerst in
dartel of grof-zinnelijke stukken als de monorimes, aanvangend:
Ic quam gegaen met liste,
Daer ic mijn suete lief wiste,
Ic sprac: "lief, waer biste,?"
en wat daar meer volgt.
Zoo ook in de "goede boerde" van de bagijn en haar minnaar die op een
laken door den zolder komen vallen te midden der andere bewoonsters van
het bagijnhof; alle bagijnen slaan de handen voor de oogen, maar meer
dan eene gluurt door de vingers. Zoo eindelijk ook in dat dartele stukje
_Dmeisken metten sconen vlechtken_ dat aan zijne naïeve zinnelijkheid
zooveel verleidelijke bekoring paart dat de dichter of een later lezer
er onder schreef: "Desen sproke doet mi al te sere verlanghen"[66].