OCTAVIUS: Principio nascentis ecclesiae christianae cum veteres Dii
paganorum de antiqua possessione divinitatis deturbarentur, unus tantum
Deus a Christianis colebatur. Sed cum imperator Constantinus Magnus
templa Deorum concludi jussisset, Christo deitas tributa est in synodo
Nicaena, non sine acerrima pontificum inter se dissidentium
contentione. Nihil tamen adhuc de spiritus sancti deitate decretum
erat, ac ne mentio quidem ulla in symbolo, nec Deus credebatur, ut
Gregorius Nazianzenus scribit1. Quin etiam Arianorum sententia, quae
Christum inter creaturas statuebat, tantum valuit, ut octo conciliis
Tyri2, Sardis, Mediolani, Smyrnae, Seleuciae, Nicaeae, Tarsi, Arimini
habitis, ac praecipue synodo Ariminensi, in qua sexcenti pontifices
coaluerant, confirmata fuerit3. Ac tametsi vigesimo post anno deitas
Christi restituta fuerit concilio Constantinopolitano, nihil tamen de
tertia persona quisquam suspicatus4 erat, ut Deum novum fabricaret, nec
de trinitate ullum verbum, sed tandem anno Christi 430 spiritus sanctus
in numerum Deorum relatus est Ephesina synodo et sequentibus5, quibus
subrogata sunt symbolo Nicaeno aliquot capita de spiritu sancto,
scilicet: Credo in spiritum sanctum sine ulla Dei appellatione, quo
minus recentis Dei novitas offensionem religiosis auribus praeberet. Ex
quo intelligitur, Athanasium, qui sub Juliano Caesare florebat, symboli
vulgaris auctorem esse non potuisse, nisi centum triginta annos aetatis
explevisset. Omitto quod Graecus homo, solus omnibus dissentiens,
spiritum ab utroque, scilicet patre et filio, procedere6 diceret,
contra poenam anathematis, conciliis graecis subjectam, quod aliunde
spiritum quam a patre derivari arbitraretur.
1. Ep. II. ad Chelidonium. 2. Desunt sequentia haec novem verba in
aliis codicibus. 3. Sozomen. ad a. 363. l. III. cp. 19. 4. Alibi:
_supplicatus_. 5. Niceph. libro XIV, 34. Tres autem sunt synodi Ephesi
coactae. 6. Alius: _prodire_.
FRIDERICUS: Non tamen1 propter hominum coetus aut disputationes
Christus coepit aut desiit Deus esse, nec item spiritus sanctus, sed
quae ab haereticis in dubium revocabantur, altissimis sapientum
decretis confirmata fuerunt. Et certe memorabile est, quod in
ecclesiasticis historiis proditum legimus de duobus episcopis2, qui cum
Nicaeni concilii decretis subscribere noluissent, a mortuis excitati,
re planius comperta subscripserunt.