SENAMUS: Vos Judaei tetrici ac tristes non videmini dies festos colere,
quos veteres omnes tum Graeci tum Latini ludibus publicis, conviviis,
choreis, canticis, saltationibus laetiores esse voluerunt ac propterea
Diis immortalibus gratiores.
SALOMO: Non abhorret gens nostra a choreis et saltationibus, quin et
dies festus nobis vocatur חַג1 a saltatione et meditatione, ne festi
dies choreis tantum divinis, sed meditationibus etiam tribuantur.
Itaque noviluniorum diebus2 omnes omnibus3 oblectationum generibus,
quae modo4 a turpitudine abhorrent, summopere delectamur5, nec quicquam
nobis saepius ingeritur, quam ut intimi animi pectoribus laetemur ac,
tametsi sanctissimo die sabbathi a vulgaribus choreis abstineamus,
canticis tamen divinarum laudum, suavitate vocum ac nervorum admista,
diem illum laetissimum ac jucundissimum reddere solemus, ac festis
epulis coram immortali Deo obtestamur, nos6 summa cum laetitia cibis
sacrificiorum optimis vesci, ut lege divina jubemur, nihilominus tamen
aliquot horas mentem legum divinarum lectione pascimus7, idque ab
antiquissimis prophetarum discipulis ad haec usque tempora usurpare
solemus. Sic enim de Sunamitide ad Elisaeum profecta8: _Cur_, inquit9,
_maritus uxori, venis ad prophetam, cum nec sit luna nova, nec
sabbathum?_ Licet enim duobus milliaribus, non tamen longius a domo
discedere, ut oracula divina ab eruditis theologis hauriantur. Quod
autem Senamus tristiores et moestiores nos caeteris nationibus videri
queritur, haec potissimum causa est, quod non modo sabbathum, sed etiam
omnia decalogi capita impune violari videmus10. Nam cum primo capite
unius aeterni Dei cultus proponatur, nihilominus tamen sexcenta millia
Deorum ac multo plura11 videmus ubique coli. Veteres quidem pagani
trecentos Joves, ut ille12:
Trecentum tonat ore Deo Erebumque Chaosque,
et quae plura hyperbole amplificat, ad 36000 prodidere; at videmus13
tot a Christianis Deos coli, quot angelos, quot beatas mentes
arbitrantur, i.e. innumerabiles prope legiones, praeter eos, quos
divorum albo pontifices, evocatis arte magica daemonibus, scripsere
detestanda quadam apotheosi14. Et cum secundo 160 capite decalogi ante
statuas aut ullas imagines procidere easque revereri capitali subjecta
poena prohibeamur, omnia tamen fana, omnes templorum angulos ac
recessus quaqua versus sculptilibus idolis redundare videmus, et quidem
ex omni materia, ex omnibus metallis, lapidibus, lignis, terra, cera,
farina, ipsaque putrida cadavera, pulpam aceto et sale conditam, ossa,
cineres, cereis ardentibus deosculari, et eorum contactu non modo
corpori salubritatem, sed etiam menti sanctitatem et ubique salutem
comparari putant. Illud etiam detestabilius, quod in omnibus horariis
precationibus15 secundum decalogi caput, quo statuarum cultus
interdicitur, non modo in Italia, Gallia, Hispania, verum etiam in ipsa
Germania ex ipso decalogo expunxerunt16 ac penitus abraserunt. Ac mirum
mihi visum est, cur Martinus Lutherus negat17, ullas imagines lege
divina prohiberi, praeterquam ipsius Dei, non item crucifixi et18
apostolorum, deinde subjicit: Nos Mosen nec audire nec videre volumus,
mandata de statuis et sabbatho sunt ceremoniae sublatae. Quae quis
aequa mente ferre potest? in eo praesertim, qui se religionum censorem
profiteatur. Tertium decalogi caput, quo nomen domini temere usurpare
prohibemur, multo gravius etiam quam superiora violatur: quia non modo
pejeratur, verum etiam contumeliis nomen illius sacratissimum19
dilaceratur, ac pro aeterno Deo peregrina Deorum ac daemonum nomina
jurantur, cum toties ac tam diserte20 aliud quam aeterni Dei nomen ac
numen21 jurare prohibeamur. Omitto secundae tabulae capita ac
potissimum scortationes, adulteria, stupra et utriusque sexus ab
ordinibus sacris libidines, continentiae specie turpiter effusas.
1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _dies_. 3. Alibi: _omnium_. 4.
Alibi: _quomodo ... abhorreat_. 5. Alius: _oblectamur_. 6. Deest in
aliis codicibus. 7. Alius: _pasci_, ita ut antecedenti verbo _vesci_
correspondeat. 8. Alibi: _profectura_. 9. 2 (4) Regum 4, 8 sqq. 10.
Alius: _violare debemus_. 11. Alibi: _plures_. 12. Virgilii Aeneis IV.
13. Alibi: _ut videamus_. 14. Alii: ἀποθεώσει. 15. Deest in alio
codice. 16. Alius: _induxerunt_. 17. Tom. III. (Jen. ed.)—Alibi:
_neget_. 18. Alibi: _aut_. 19. Alibi: _sanctissimum_. 20. Deuteron. 9.
Jerem. 5 et 12. 21. Desunt haec duo verba in alio codice.
Quae cum Salomo vehementius, quam pro senili aetate, dixisset,
silentium secutum est. Silentii causa fuit, quod ejus oratio CORONAEUM,
acerrimum rituum Romanorum propugnatorem, pupugerat, qui cum se ad
responsionem1 comparare videretur2, omnibus in eum intentis, sermonem
cohibuit, rupto silentio: Mihi, inquit, in animo erat, Salomonis
querelas et criminationes diluere, sed in aliud tempus differendum
puto, ne de libertate dicendi quicquam cuiquam detraxisse videamur3.
1. Alii: _reprehensionem_. 2. Alii: _paratum videret_. 3. Alibi:
_videar_.
OCTAVIUS: Etiam animi pendeo, loquarne an taceam?
CORONAEUS: Cur taceas, cum tam copiosa dicendi seges proponatur, si vel
Salomonem refellere velis?
OCTAVIUS: Cum religionem Ismaëlitarum et instituta cum moribus ac
ritibus Christianorum comparo, mihi videor in terras de sublimi
delapsus coelo. Nam Ismaëlitae summa veneratione Deum aeternum, nec
plures uno colunt, Jesum autem ipsum Isaiam vocant, non modo verbum,
sed etiam spiritum ac nuncium Dei fuisse agnoscunt et manibus hostium
ereptum, quominus 161 ab improbis capitali supplicio afficeretur. Hunc
autem nec Deum, nec Dei filium1 arbitrantur, ac propterea sanctissime
vetant adorari. Abrahami legem se tueri profitentur, ac Deum eundem
colere, quem ille vivens ac spirans adoravit. A cultu statuarum
tantopere abhorrent, ut non modo in templis ac delubris nusquam unquam2
caelatas vel sculptas vel fusas vel pictas imagines, verum etiam nihil
eorum, quae natura peperit, seu stirpes, seu animantia pingere liceat,
aut ad spectaculi fructum usquam haberi, subjecta legibus vetantibus
poena capitali. Et3 quidem, cum statuas Christianorum quasi ad virtutis
imitationem positas excusarem, Pracadius quidam illud mihi reposuit,
eos ipsos, quorum statuas veneremur, coelesti felicitate frui, quod
divorum imagines dejecissent, ut4 Deum aeternum adorarent. Psalmos
Davidis, quos divinitus hominum generi5 datos affirmant, cantibus ac
nervis usurpare et quater quidem interdiu publice, noctu semel privatim
precari consueverunt. Ac memini, cum essem eodem cubiculo6 hospitii cum
Africano inclusus, illum media nocte surgentem a cubili laudes Deo
immortali canere ac me graviter increpare, quod tacerem, usurpans illud
arabica lingua: _Media nocte surgebam, ut laudem dicerem nomini tuo_7;
tum et illud ex libris Jobi afferebat: _Multi_, inquit, _queruntur, se
opprimi tyrannide et cum calamitatibus conflictari, nemo tamen est, qui
Deum nocte laudatoriis canticis prosequatur._
1. Alii addunt: _esse_, vel: _fuisse_. 2. Alii: _nulla usquam_. 3.
Aliter legit alius codex: _Et quidem eo minus statuas venerantur, ut
etiam felicitate coelesti se frui glorientur, quod divorum_ etc. 4.
Alibi: _ac_. 5. Alibi: _Hominibus quasi_. 6. Alibi: _cubiculorum_. 7.
Psalm. 42, 4 sq. et 119, 55.
CORONAEUS: Ecclesiae Romanae mos jam inde a Pelagio, pontifice maximo,
usitatus est, septies singulis diebus Deum laudibus, supplicationibus
et canticis die noctuque colere. Quod ab ipso Davide1 didicimus et
expressimus: _Septies_, inquit, _interdiu tibi dixi laudem_; quod nec
Judaei faciunt, nec Lutherani, nec Zwingliani, qui sacra publica ita
circumciderunt (excipio Anglos, segregatos a Puritanis), ut bis tantum
tota hebdomade preces publice2 fieri patiantur.