2. Het wegvallen der _n_ van den uitgang -_en_, behalve vóor klinkers,
_h_, _b_ en _d_. Vergelijk: d_e_ groeët_en_ boum, de_n_ domm_e_
mins, d_e_ groeët_e_ minse (Venloosch taaleigen). Keltisch
survival?--Het meervoud van den tegenwoordigen tijd gaat dus uit op
_e_ of _en_, _t_, _e_ of _en_.
3. De _d_ tusschen twee medeklinkers wordt _j_ (_i_) of verdwijnt:
_moede_, _moeje_, _moe_. De Nederlandsche kultuurtaal bevindt zich te
dezen opzichte nog in een periode van weifelen, die zeer lang aanhoudt;
men denke b.v. aan _bloeden_: _bloejen_, zelfs _woedend_: _woejend_.
4. De groepen _al_ en _ol_ worden tot _au_ en _ou_ vóor _d_ of
_t_. Dus: _ald_ en _gold_ worden in zuiver Frankisch _oud_ en _goud_
of nauwverwante klanken.
5. Lange _î_ en _û_ zijn meestal tweeklanken geworden, dus: _mijn
huis_, tegenover Saksisch _mien hoes_. Dit verschijnsel is van
Keltischen oorsprong, zie Te Winkel, Inleiding II. bl. 304 en N. van
Wijk, Taal en Letteren XII, bl. 36 vlg.
6. De tweeklank _au_ wordt _oo_, b.v. _dood_, _oog_, tegenover Friesch
_deea_d, _eea_g.
7. De groep _ft_ gaat over in _cht_. Dus: _koopen_: _gekocht_;
verder _lucht_, _gracht_, _hecht_ enz. Slechts hier en daar bleef een
sporadische _f_ behouden, zoo te Tilburg en in Oost-Brabant: _zoft_
(zacht); Sliedrecht: _zoft, gekoft_ (gekocht); Veluwsch _koften_ voor
_kochten_. Ook wordt de _chs_ geassimileerd tot _ss_, vgl. _Brussel:
Bruxelles; Tessel: Texel_. Hier is eveneens Keltische invloed werkzaam
geweest; zie Te Winkel, Inleiding II, bl. 304; Van Ginneken, Handboek
I, bl. 87.
8. De Westgermaansche _â_ wordt vertegenwoordigd door _â_ en
_oa_, b.v. _schaap, schoap_. Alleen in het Zeeuwsch en in het
Zuidoost-Hollandsch hoort men _schaep_.
Nu meent Van Wijk, Tijdschr. XXX, bl. 161 (vgl. Indogerm. Forsch. XXVI,
bl. 275), dat deze _ae_ een ouderen toestand vertegenwoordigt, dien
wij ook voor het Noord-West-Veluwsch en voor het Nederbetuwsch
kunnen rekonstrueeren. Wij mogen dientengevolge met vrij veel
waarschijnlijkheid een nauwere verwantschap veronderstellen voor een
gebied, dat Zeeland en een deel van Zuid-Holland, de Neder-Betuwe
en een deel van de Veluwe omvatte. Ja wij kunnen ons dit gebied
nog ruimer voorstellen, zoodat het zich dekt met het terrein van
hetgeen men zou kunnen noemen: de Hollandsch-Frankische dialekten,
d.i. West-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Neder-Betuwe, N.-W.-Veluwe,
Zeeland en West-Vlaanderen, reikend van Elberg tot Duinkerken. Zooals
wij zagen, pleiten ook enkele bijzondere versierselen voor een
nauweren samenhang juist van deze gewesten. De geheele groep wordt nog
gekenmerkt door het gebruik van de pronominaalvormen _jij_ en _jou_.
Te Winkel noemt deze dialekten in zijn Charakteristik, bl. 12, met
uitzondering van het Veluwsch en Nederbetuwsch, Friesch-Frankisch. Het
is zijn recht. Want inderdaad hebben zich Friesche invloeden hier doen
gelden. Wij kunnen ze dus het best beschouwen als Frankische dialekten
met Keltischen ondergrond en met een Friesch vernis. Voor het Zeeuwsch
vermoedt ook de Amsterdamsche hoogleeraar Keltischen inslag.
Zou nu met dit uitgestrekt dialektgebied ook niet samenhangen
het taaleigen van enkele streken om de Zuiderzee, en van enkele
eilanden, waar men ook in lichaamstooi en kleederdracht overeenkomstige
versierselen vindt? Ik denk allereerst aan het Gooi (Hilversum, Laren,
Blaricum, Huizen), maar ook aan Vlieland, Schokland, Urk, Enkhuizen
en aan een strook van den Overijsselschen zeekant: Vollenhoven,
Genemuiden, de Kuinder enz., waar men een Friesch-Saksisch mengdialekt
spreekt. Ook deze dialekt-groep toch wordt door enkele bijzonderheden
met de _ae_-groep verbonden; ik noem het wegvallen van de _h_ en den
Urker-Gooischen _ae_-klank in _schaep_. Onderling houdt zij verband
door een eigenaardigen _i_- en _u_-klank. Zij vormt een overgang van
het Frankisch naar het Friesch of van het Friesch naar het Frankisch
en ten deele naar het Saksisch; en de veronderstelling van Winkler
lijkt zeer aannemelijk, dat wij te doen hebben met de taalresten van
een afzonderlijken, niet volbloed-Frieschen stam, die in het eerste
millennium onzer tijdrekening woonde op de oevers van het meer Flevo;
zie Dialecticon II, bl. 52; vgl. II, bl. 20, I. bl. 381. Zou ook hier
de Keltische grondslag niet kunnen dienen ter verdere oplossing van
het ingewikkeld probleem?
Andere eigenaardigheden wijzen op nauweren samenhang van het
Oost-Hollandsch met het Brabantsch en het Strand-Hollandsch; vooral
deze, dat de vierde naamval voor eigennamen en persoonsnamen zonder
determinatief den vorm heeft aangenomen van den tweeden naamval,
b.v.: Ik heb et vaders gezeid; ik heb tantes nog gekend; ik ben bij
Janne geweest. Zie hierover Van Ginneken, Handboek I, bl. 94, 95.
Veluwsch.
(Uit _Leopold, van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 519_).
Minnebrief van en sniierknecht.
Miekelief! 't Hef noe gans en gaor gin fatsoen, da je miin liefde zoa
kold en zoa verwierd handelen bliift. Hoe 'k et oak mit oe zuuk te
riigen en te plooien, ik kriig er maor nie zoa ak et gaerne ha. Altiids
bliift oew hart nog rechtevoort tägen mii as stiif linnen. Mennig
kamezaol, boks en wammes van de goeje luuj heb ik bekant stik verknipt
en versniien, daor 'k zat, en miin heufd oaver oe tornde en pluusde. Da
'k er oak heftig oaver epruust heb, en er vinnig ziek af ewest bin,
da's oe bekend; en nao de leste krupsie bin 'k nog nie zoa 'k heur,
want hoe 'k et wend of drääi, 'k weet oan oe gin mouwen te passen.
Zeg et toch glad uut, wa je tägen mii het, dat je mii as en olde
lappe op zii' smiit. Bin 'k nie zoa goed bii de pinken as de beste
veur miin brood? De heele wäke, van 's maondags tot zaoterdags, zit
ik jummers stik staovast van 's märgens tot 's aovens bii baos Nol op
'e taofel: en veur miin jannever-centen laot de wäärd =u=ut de Golden
Ploege gin neie schuur bii 't huus zetten. Zondag, da mis nie, zie
je me altiids in de predekaotie en 's aovens, nao koffitiid, bii oew
vaoder op den haerd, om te höören naor 't neis =u=ut de krant. Dan
doe 'k jummers puur alles veur oe, en 'k maok et oe zoa handzaom,
as in minn krank vermeugen is: en da naodje zol zoa deurloapen as i
ens miin vrouw waort gin enkele steeke zal er aon losgaon.
Maor 'k leuve, daor zit um de kneupe nie. 't Is nog die ägenste smalle
heerschop, die klarke van onzen notaoris, die 't um duut. Daorum gao
je, oak deur den dag altiids zoa mooi aon'edaon, 'egold en 'ezilverd,
bekant of i nao de karke gaot. Miekelief! Miekelief! waor dwaolen
ouw zinnen; hoe kan i zoa bot ziin? 'k Heb oe al zoa mennigmaol oaver
dissen gepokkeneerden snoeshaon onder 't parsiizer 'ehad en zint er
nog de olde knepen niet uut? Hoe kan oe et hart toch zoa hooge staon,
da je um dien kwibus en goeien wärkman onder stelt?
Meinde mit um te zullen äten uut de kurf zonder zörge? Nemaor, da's
vlak de lappe neffen 't gat. Da klarken lait um maor wiendaiers:
en zolt i de maot holden veur de juffer van en notaoris al is 't oak
op en plat dörpke? Nemaor, daerne! daor zii i nie toe 'esnejen: da
zol oe vugen as en neie lap op en old wammes; da stao nie en da holdt
nie.--Da mot dissen verwierden heerschop oak nie vremd ziin, hoe zunig
hi kiiken kan, maor hi teutelt mit oe, um oew rooie wängkes en oew
blaouwe eugkes, en as i oe in d'ellene hef ebrocht, zal i oe handelen
as en lapzalver; waor veinde dan heul veur oew hartepiin? Daorum,
Miekelief! stel dissen springer uut oew zin en hold oe lääg bii 'e
grond, dan val i nie hoog. Denk aon 't spreukske: "Ongeliiken aord,
dient niet 'epaord". Wij passen mekaor, waor je et beziet, um saomen
genuuglik te läven en onzen staot te bliiven vuren. Kwik er ens mit
oew olders, daor doe je braof aon; die zullen et oe wel veurmäten; en
as ik zondag bii oe kom en i mii beduudt, da je met mii houwen wilt,
zal miin martelen en armoeien t'ende ziin, en van klinklaor plezier
za 'k oe en heftig mooi loddereinsdeuske kaopen veur en pressent,
al kost et oak en golden dekaot.
Hadee, Mieke! tot zondag. S.
Ostendsch.
(_Voor "Nederlandsche Volkskunde" geschreven door den Eerw. Heer
Frank Baur, docts_, litt.)
De gelijkenis van den Verloren Zoon zooals zij te Ostende in het
Schipperskwartier wordt verteld [12].
Eer wos e kér e våder, è jâ twé zuns.
Den årme man wos wéewåre! È de joengsten va de twei hâde goesten om e
vojåzetsje te doene. Mo de kwèsje wos va d'ortsjes! De joenge brakke
goeng no ze vådere èn i zej: "Våder, gée m' osjeblief 't chelt da
me toekomt, 't part va moeder zåliger!" De våder schuddege zen hôofd
èn zej: "Joengen, joengen, je lop no jen oengeluk!"--"Ba 'k en doe,
antwordege de kwåpèrte: lat et min mo riskieren!"
È je kréég ze part! È je goenk nor en vèrre stréke, olover 't
zeitsje! È je wos nog mo fine 't gat üt, of je begoste va ze gèld
te léven, lik God üpt Sas! Olie dågen schinken è drinken, smeiren en
teiren mè de schonste nichtsjes, è ze traktéren mè tartsjes è spekken
è goedewèrk.
È ja, è dat en kostege azo ni lange deuren: ze portekadee gerocht
olichte léég, ze kleiren vielen in slunsen, je zach ter üt lik ne
schooier! Mè véle rooi kwaamp i te lange laste bi nen beistekopman in
de kost: mor in platse van olle dågen ze bükstje goe vul te krigen, wos
't årmoe va god za m' zégen! En os zen dèrmen grolden, je mochte nog
üt den trog va de zwins ni mêe éten! Mèd ol ze werken è vroeten ât en,
os 't ol te fin effekte kwam, nog gén någel om ze gat te krauwen! 't
Wåter liep va zen èrte, os 't en an 't üs pejsde, wo dat de knechten
åten è droenken è tafeltje-dèk-je spéélden! Wo dat de stüten zo vèt
gebutterd waren, è 't Roesselaersch bier zo lèkker!
Toe tat en up ne schônen dag ol zen koeråze in zen 'anden paktege,
è no ze våder goenk è zej: "Våder, 'k èn ol me geld vertsjoekt;
'k zin te vül dan 'k nog je zeune zoen kunnen zin: mo lat me bi joen
blüven voe knècht!..."
"Wei, joengen toch!" riep ze våder: "è je zoe tog ni willen zéker! Gée
me zeire en tóóte: 'k èn tog zo lange no je gewacht!" È je kréeg nieuwe
kleirs en nieuwe sluffers an: è je wos wéer de zeune va ze våder!
Het Brabantsch vormt den middelterm tusschen het Hollandsch en het
Limburgsen; en onder Brabantsch verstaan wij hier het Westbrabantsch,
het Antwerpsch, het Aalstersch, het Leuvensch, het Oostvlaamsch. Wij
wezen op de overeenkomst met het Oost- en Strandhollandsch. Maar
slapheid van artikulatie verbindt de taal van de afstammelingen
der Salische Franken toch ook met de Zeeuwen, die zij immers ook
zeer nabij staan in volkstype en in innigheid van temperament. Op
gemeenschappelijk Keltisch substraat wijst, behalve de eigenaardigheid
van de behandeling der finale _n_, de herhaling van het persoonlijk
voornaamwoord vóor en na den werkwoordsvorm: _ik-ekik_ enz. En
anderzijds verbindt hen de Keltische toon, de lossere volksaard,
het sanguïnisch temperament weer met Limburg. De bonte staalkaart
der Brabantsche dialekten--mag ik even wijzen op de voortreffelijke
behandeling van het Aalstersch door Prof. Colinet en van het
Leuvensch door L. Goemans?--is het reflex van hun sterk-uitgesproken
gemeenschapszin, van hun aanhankelijkheid aan stad en dorp, van de
versnippering van hun grondgebied.
Leuvensch.
(_Voor "Nederlandsche Volkskunde" geschreven door den Heer Frans
Smeesters, stud. litt._)
De Koeisjieters.
(Leuvensch Verhaal).
In dânen tâd (tijd) waz et spel nogal dikkels de woegel oep [13]:
den iene kie woere de Sponjoede mister, dan wee d' Oestenrâkers,
ofwel probeede de Vloinderiers den boes te speele. Et was altâd e wa
fes: vechten en battere zonder oepaave. Te Leeve woere z' oek noet ni
grist. Moe ze woere der doevee oek oep verzien, zelle: d' iel stad
was oemringd mee vestinge mee dikke mieren oep. Doe kost niemand in
och uit de stad nit, as dee de poote on de groete stieweege en dâ
woere bewokt dee saldoete.
Oep ene kie aa 't er wee lilek gespanne en wit er van iene pas gebrand
en gemoet: 't was tege den oevend, oep den Eksentoore, woe da naa de
luibank stoet oep den boelvar Remie. Da was doe de verstêreking van
de Brisselse poot; 't kloester van de Sellebries stont doe toen nog
nit achter en doemee kost de schilwacht van doe den ielen Brisselse
stieweg overzien tot on den Azeren bereg, mee klier wier. Zoe
tisse licht en doenker ziet dâne woeker iet van den Azeren bereg
af kome gelak en troep saldoete, mee witte broeke en doenker jasse:
"Da moette d'Oestenrâkers zân!"
Rietepakie loept em den tooren af en goet de wacht verwittege. De
poot wed toegedon en nen troemelier loept de Brisselse stroet af vee
de garsevik bojien te troemele: al et folk kwam boete gebetteld en
d'iel stad stond oep en ing. 't Was er e lieve van den elsen dievel:
de joengelen on 't blête, de vraalie on 't jenken en de manne roepen
en tieren onderie.
Twie boemkeetels woeren oep den Eksentoore geplaceet en de saldoete
mee donderbissen en gewiere doeneffe. Tisse de boeme zoege ze dâ
witgeplekte troep oep eer zeevetien gemakken afkome, jist ofda z'
oep wandel woere. Na was doe iene van dâ manne, die janfatoet wilde
speelen achter ze sjietgat. Zonder noe de kapetaan te wachte sjit em
ze gewier af flak in den troep oep de stieweg. Zoe gaa as d' ander
dad oede begoste z' oek te sjiete: tot iene van de boemkeetels toe
goenk mee ne lileke slag af!
D' Oestenrâkers stoven oetien last alle kante: e stik of twie
kwoempen in volle charge oep de stad afgeloope, woe dat de verschrikte
Leeveniers zoege daddet koeie woeren in ploits van saldoete.
Seedert toen widde de Leeveniers Koeisjieters geiete!
Bredasch.
(_Uit Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel I, bl. 328)._
Breeë wiele.
('t Zuiden van de Baronie van Breda).