Antaux cxio mi parolos kelkajn vortojn pri tiuj kritikoj, kiujn
mi gxis hodiaux auxdis aux legis, en gazetoj aux en leteroj al
mi, kvankam mi devas antauxsciigi la leganton, ke tiu cxi punkto
estas en miaj okuloj tre grava kaj poste mi ankoraux parolos pri
gxi pli vaste. Mi ne volus fari ian premon sur la jugxo de l'
publiko, kaj mi volus, ke la mondo kreu mem sian decidon en la
afero, kiun mi proponis. Sed kelkaj kritikoj estis tiel
skribitaj, ke mi ne povas tute silenti pri ili.
_a_) Unuj parolis pri l' auxtoro, anstataux paroli pri l' afero.
Ili aux sxutis komplimentojn al la auxtoro, rigardigis, kiom da
malfacila laboro kredeble la afero min kostis, kaj, lauxdante la
_auxtoron,_ ili preskaux tute forgesis paroli pri l' utileco kaj
la signifo de l' _afero_ kaj decidigi la publikon labori por gxi;
aliaj, ne trovante en mia verko la instruitan miksajxon kaj la
instruita-teorian filozofadon, kiujn ili kutimis renkonti en cxia
grava verko, timis, ke la pseuxdonima auxtoro eble estas ne
suficxe instruita aux ne suficxe merita, kaj ili timis esprimi
decidan jugxon, pli multe penante malkovri, kiu estas la
pseuxdonima auxtoro. Por igi la kritikistojn tute apartigi la
_aferon_ de la _auxtoro,_ mi publike diras mem, ke mi ne estas
multege instruita lingvisto, ke mi estas tute senmerita kaj ne
konata en la mondo. Mi scias, ke mia konfeso malvarmigos multajn
por la afero, sed mi volas, ke oni jugxu ne l' auxtoron, sed la
verkon. Se la verko estas bona, prenu gxin; se gxi estas
malbona--jxetu gxin. Per kia vojo mi venis al la kreo de mia
lingvo kaj laux kiaj metodoj mi laboris,--mi ankoraux parolos,
sed en unu de la _venontaj_ kajeroj; cxar laux mi tiu cxi demando
estas por la publiko sen signifo: por la mondo estas gravaj sole
la _rezultatoj._
_b_) Aliaj ekbrilis per senfinaj filozofadoj kaj skribis
instruitajn artikulojn, tute ne pensinte kaj ne demandinte sin,
cxu ili parolas logike kaj afertusxante. Anstataux provi
praktike (kion fari estas tre facile), cxu la lingvo, proponita
de mi, tauxgas por internacia komprenigxo, cxu gxi efektive al
cxiu donas la eblon esti komprenata de personoj alinaciaj,--ili
parolis pri la fiziologio kaj historio de l' lingvoj vivaj;
anstataux provi per ilia propra orelo, cxu mia lingvo estas
bonsona aux ne,--ili teorie parolis pri legxoj de bonsoneco;
anstataux analizi, cxu mi bone kreis la vortaron kaj cxu oni ne
povus fari gxin ankoraux pli komprenebla kaj pli praktika, ili
diris, ke la vortaro devas esti farita el radikoj Sanskritaj aux
el vortoj, prenitaj mikse el cxiuj lingvoj de l' mondo. (La
lingvo multe per tio cxi _perdus,_ farigxinte tute ne
komprenebla; sed kion gxi _gajnus,_ esceptinte la sennecesan
instruitan eksteron? tion cxi ili tute forgesis sin demandi.)
_c_) Aliaj skribis kritikon pri mia afero, ecx ne leginte bone
mian malgrandan brosxuron kaj ecx ne peninte kompreni la aferon.
Tiel ekzemple la unuatempajn signetojn inter la partoj de l'
vortoj ili tute ne komprenis, kaj skribante ekzemple "_ensong,
oprinc, in, o, nmivid, is_" (anstataux: "_en songx,o princ,in,o,n
mi vid,is_"), ili rigardigis iliajn legantojn, "kiel malbonsona
kaj nekomprenebla la lingvo estas"! La projekton de l' tutmonda
vocxdono, kiu kun la efektiva kaj senkondicxa signifo de l'
lingvo tute ne estas kunligita, kaj kiu estas proponita sole por
tio, ke la lingvo pli rapide el _internacia_ farigxu
_tutmonda,_--ili prenis por la plej grava kaj fonda parto de l'
afero kaj komprenigis la legantojn, ke "cxar dek milionoj adeptoj
(!) nenian estos kolektitaj, tial la afero tute ne havas
estontecon"! Kelkajn fojojn mi ecx legis longajn artikulojn pri
mia afero, kie estis videble, ke la auxtoroj ecx ne vidis mian
verkon.
_cx_) Aliaj, anstataux paroli pri la utileco aux la senutileco
de mia lingvo, donis sole sensencajn sxercojn, kiuj de iliaj
legantoj estis eble prenataj por kritiko, cxar multaj legantoj
propran jugxon ne havas, kaj la plej malsagxaj sxercoj je ia
afero estas por ili suficxa vidigo, ke la afero estas "ridinda"
kaj tauxgas por nenio.
Mi ne deziras lauxdon, mi volas, ke oni min helpu forigi la
erarojn, kiujn mi faris, kaj ju la kritikoj de mia lingvo estas
pli severaj, des pli danke mi ilin alprenas, se ili nur havas la
celon montri al mi la erarojn de mia afero, ke mi ilin bonigu,
sed ne ridi sen senco aux insulti sen kauxzo. Mi scias tre bone,
ke la verko de _unu homo_ ne povas esti senerara, se tiu homo ecx
estus la plej genia kaj multe pli instruita ol mi. Tial mi ne
donis ankoraux al mia lingvo la finan formon; mi ne parolas: "jen
la lingvo estas kreita kaj preta, tiel mi volas, tia gxi estu kaj
tia gxi restu!" Cxio bonigebla estos bonigata per la konsiloj de
l' mondo. Mi ne volas esti _kreinto_ de l' lingvo, mi volas nur
esti _iniciatoro._ Tio cxi estu ankaux respondo al tiuj amikoj
de l' lingvo internacia, kiuj estas neatendemaj kaj volus jam
vidi librojn kaj gazetojn en la lingvo internacia, plenajn
vortarojn, vortarojn nacia-internaciajn kaj cetere. Ne malfacile
estus por mi kontentigi tiujn cxi amikojn; sed ili ne forgesu, ke
tio cxi estus dangxera por la afero mem, kiu estas tiel grava, ke
estus nepardoneble faradi laux la propra decido de unu homo. Mi
ne povas diri, ke la lingvo estas preta, gxis gxi estos trairinta
la jugxon de l' publiko. Unu jaro ne estas eterno, kaj tamen tiu
cxi jaro estas tre grava por l' afero. Tiel ankaux mi ne povas
fari iajn sxangxojn en la lingvo tuj post la ricevo de la
konsiloj, se tiuj cxi konsiloj ecx estus la plej seneraraj kaj
venus de la plej kompetentaj personoj. En la dauxro de la tuta
jaro 1888 la lingvo restos _tute sen sxangxo;_ sed kian la jaro
estos finita, tian cxiuj necesaj sxangxoj, antauxe analizitaj kaj
provitaj, estos publikigitaj, la lingvo ricevos la finan formon,
kaj tian komencos gxia plena funkciado. Jugxante laux la
konsiloj, kiuj estas senditaj al mi gxis hodiaux, mi pensas, ke
la lingvo kredeble estos sxangxita tre malmulte, cxar la plej
granda parto de tiuj konsiloj estas ne praktika kaj kauxzita de
ne suficxa pripensado kaj provado de l' afero; sed diri, ke la
lingvo tute ne estos sxangxita, mi tamen ne povas. Cetere, cxiuj
proponoj, kiujn mi ricevas, kune kun mia jugxo pri ili, estos
prezentataj al la jugxo de l' publiko aux de ia el la jam konataj
instruitaj akademioj, se inter tiuj cxi estos trovita unu, kiu
volos preni tiun cxi laboron. Se ia kompetenta akademio min
sciigos, ke gxi volas preni tiun cxi laboron, mi tuj sendos al
gxi la tutan materialon, kiu estas cxe mi, mi fordonos al gxi la
tutan aferon, mi foriros kun la plej granda gxojo je eterne de l'
sceno, kaj el auxtoro kaj iniciatoro mi farigxos simpla amiko de
l' lingvo internacia, kiel cxiu alia amiko. Se tamen nenia el la
instruitaj akademioj volos preni mian aferon, tian mi dauxrigos
la publikigadon de l' proponoj, sendataj al mi, kaj laux mia
propra pensado kaj laux la pensoj de l' publiko, sendataj al mi
pri tiuj proponoj, mi mem antaux la fino de l' jaro decidos la
finan formon de l' lingvo kaj mi sciigos, ke la lingvo estas
preta.